Μέσα σε βαθύ κλίμα συγκίνησης συγγενείς, φίλοι και σύντροφοι αποχαιρέτησαν το απόγευμα της Τρίτης τη Σούλα Παναρέτου που κηδεύθηκε από το νεκροταφείο του Βύρωνα. Αποχαιρέτισαν τη συντρόφισσα Σούλα Παναρέτου, μία από τις πιο σπουδαίες μορφές του αριστερού και του γυναικείου κινήματος της σύγχρονης εποχής, όχι μόνο για την Ελλάδα αλλά και για όλη την Ευρώπη. Η Σούλα Παναρέτου, αφοσιωμένη στην υπόθεση της ενότητας της Αριστεράς, στήριξε με όλες της τις δυνάμεις τη συγκρότηση του ΣΥΡΙΖΑ, τον οποίο υπηρέτησε πιστά και με αριστερή ανιδιοτέλεια ώς την τελευταία στιγμή. Επικήδειους εκφώνησαν ο Νίκος Κωνσταντόπουλος, ο Δημήτρης Βίτσας από τον ΣΥΡΙΖΑ, η Λιλή Κουράκου, πρόεδρος του Συνδέσμου για τα Δικαιώματα της Γυναίκας, ενώ ο Νίκος Φίλης αποχαιρέτησε τη "Μελίνα Βολιώτη" της "Αυγής".
Ν. Κωνσταντόπουλος: Τα λόγια δεν είναι παρά μια μάταιη σκόνη...
Η Σούλα Παναρέτου, η ξεχωριστή κι αγαπημένη ύπαρξη, η ακέραιη και αδρή παρουσία, συνταύτιζε πάντοτε την προσωπικότητά της με την επιμονή της να δίνει περιεχόμενο ζωής στις αξίες της, με τη λαχτάρα της να συναντά τους άλλους συνυπάρχοντας σε συλλογικότητες αλληλεγγύης, με τη δύναμη να δουλεύει σε βάθος για να αξιοποιεί ευκαιρίες ριζικής αλλαγής, με την αγωνία ενδυνάμωσης κι ανανέωσης της Αριστεράς και του κινήματος για τα δικαιώματα των γυναικών.
Η ζωή της υπήρξε μια διαρκής κι αδιάσπαστη βιωματική σχέση με τα οράματά της. Αυτά τα οράματα τα στήριζαν και τα έθρεφαν τα έργα και οι ημέρες της. Γι' αυτό και δεν ήταν δογματική ούτε αυτοαναφορική, σε σχέση με τις προσπάθειές της. Έναντι των άλλων, με αυστηρή κι απαιτητική κριτική, αλλά και με αλτρουισμό και συντροφικότητα. Και έναντι του εαυτού της, με βασανιστικό αυτοέλεγχο και λογοδοσία. Αναδείχτηκε σε αναπαλλοτρίωτο ηθικό κεφάλαιο, σωστό μέτρο κοινωνικής και συνειδησιακής ευθύνης, που χωρίς αυτές δεν καταξιώνεται καμιά πολιτική δράση, ιδίως των κοινωνικών κινημάτων και της Αριστεράς.
Δεν αισθανόταν ανασφαλής από έλλειμμα εαυτού ούτε εξεδήλωνε καμιά οίηση, γιατί πίστευε ότι διαθέτει πλεόνασμα εαυτού. Κατανοούσε, απολύτως, αυτές τις στρεβλές νοοτροπίες που αναζητούσαν στήριγμα στην παραγοντίστικη επιβεβαίωση και την επικοινωνιακή ανάλωση. Πικραινότανε και θύμωνε όταν οι εξελίξεις και τα πρόσωπα τη διέψευδαν, αλλά προχωρούσε, δεν χανότανε σε μεμψίμοιρες μικρολογίες και παρεΐστικους ανταγωνισμούς. Η καρτερικότητά της ήταν δείγμα βαθιάς επίγνωσης της ιστορικότητας των προσπαθειών και συγκροτημένης συνειδητοποίησης της δημιουργικής δυναμικής τους.
Το γέλιο κι ο θυμός της Σούλας, με πλησμονή ανθρωπιάς, αυτοεκτίμησης και σεβασμού των δικαιωμάτων των άλλων, επέβαλαν στους γύρω να νιώθουν οικεία την προσπάθειά της και να εσωτερικεύουν γόνιμα τις σκέψεις και τις προσεγγίσεις της για θεμελιακά προβλήματα της ζωής και της Δημοκρατίας, της κοινωνίας και της ανθρωπότητας. Ήταν κάτι περισσότερο από τον εαυτό της, ήταν δημιουργός συλλογικής δράσης, συλλογικής συνειδητοποίησης, κριτήριο υπεύθυνου κι ανοιχτού προβληματισμού.
Δεν της έλειψαν η μοναξιά και η σιωπή της Σούλας. Κι οι απογοητεύσεις από γεγονότα και πρόσωπα την καταπλήγιασαν. Αλλά οι χαρές της δικαίωσης, που την αρνήθηκαν, οι κοινοί αγώνες που από πολλούς εγκαταλείφθηκαν, οι φίλοι που ξεστράτισαν, δεν την ερήμωσαν, δεν στέρεψαν με τίποτε τη δύναμή της να νοηματοδοτεί τους αγώνες και τον κόσμο με τον δικό της τρόπο. Να κατακτά την εμβληματική οντότητα ενός πρωτοπόρου, που ανοίγει και δείχνει δρόμους αντίστασης και αμφισβήτησης, ανατροπής κι αναδημιουργίας, απελευθέρωσης κι ανανέωσης.
Θέλοντας να μιλήσει κανείς για τη Σούλα Παναρέτου, μνημονεύει αυθόρμητα τον στίχο του Νικηφόρου Βρεττάκου: «Τα λόγια δεν είναι παρά μάταιη σκόνη». Γιατί η Σούλα δεν έζησε με τα λόγια ούτε για τα λόγια. Ήταν η ζωή της σκληρός αγώνας με πολλαπλό κόστος, ένας αγώνας για προσφορά, χωρίς ποτέ να λογαριάζει τι θα κέρδιζε, όταν στα χρηματιστήρια της πολιτικής αγοράς οργίαζαν οι αργυραμοιβοί και μεταπράτες της ψευδώνυμης προσαρμογής.
Και σήμερα που η Ελλάδα ζει υπό επιτήρηση, που άλλαξαν οι συνθήκες και η ελληνική κοινωνία μεταλλάσσεται, σήμερα που η δημοκρατία ευτελίζεται και ακρωτηριάζονται τα ανθρώπινα και κοινωνικά δικαιώματα, που ξεπέφτουν οι συνταγματικοί θεσμοί των ελευθεριών και του ανθρωπισμού, σήμερα δεν είναι η Σούλα Παναρέτου "η συμπαθής ηττημένη των ανολοκλήρωτων αγώνων", που επέμενε άγονα στη διαχρονική κι αναπαλλοτρίωτη δυναμική των αξιών της, σταθερά αντίθετη στο ρεύμα της δημαγωγικής μεταπολιτευτικής Κίρκης, με τους πολλούς αυτάρεσκους ή ιδιοτελείς Ελπήνορες. Ηττημένοι είναι όλοι αυτοί, που τότε, με εκφυλιστικές πρακτικές, διαμόρφωσαν τη σημερινή τραγωδία, την οποία πολλοί εκ των υστέρων αφορίζουν, χωρίς να αναλαμβάνει κανείς τους καμιά ευθύνη, για τίποτε.
Η Σούλα Παναρέτου φεύγει ηθικά δικαιωμένη, κοινωνικά καταξιωμένη, αφού μας χάρισε την ευεργεσία τής αυθεντικής συντροφικότητας. Καθώς ξεμακραίνει, την ακούω μονολογώντας να λέει του Ναζίμ Χικμέτ την αποστροφή: «Μου απομένουν ακόμα κάποια πράγματα να κάνω: Συναντήθηκα με τα άστρα, αλλά δεν πρόλαβα να τα μετρήσω. Έβγαλα νερό από το πηγάδι, αλλά δεν πρόλαβα να το προσφέρω». Αυτή ήταν η Σούλα Παναρέτου. Φλεγόμενη αγωνία αγωνιστικής προσφοράς. Σούλα, σ' ευχαριστώ, για τη φιλία σου και την αγάπη σου, για όσα έδωσες κι όσα πάντα θα δείχνεις.
Λιλή Κουράκου: Ο Σύνδεσμος Γυναικών θα τη θυμάται για πάντα
Με μεγάλη συγκίνηση και βαθύτατη θλίψη ο Σύνδεσμος για τα Δικαιώματα της Γυναίκας αποχαιρετά την αλησμόνητη πρόεδρο και αγαπημένη φίλη Σούλα Παναρέτου. Η Σούλα από πολύ νωρίς, ήδη από το 1977, εντάσσεται στο γυναικείο φεμινιστικό κίνημα και υπηρετεί με πίστη και επιτυχία τις ιδέες της για την ισότητα των φύλων από κάθε μετερίζι, κυρίως από τη θέση της προέδρου του Τμήματος Γυναικών του Συνασπισμού. Με τη δράση και τις εμπειρίες της κέρδισε από πολύ νωρίς την αναγνώριση και την εκτίμηση των μαχόμενων γυναικών όλων των πολιτικών παρατάξεων, πράγμα που την έφερε στη θέση τής αντιπροέδρου του Πολιτικού Συνδέσμου Γυναικών. Έλαβε μέρος σε πολλές αποστολές και συνέδρια στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, αποκτώντας τεράστια πείρα πάνω στα γυναικεία προβλήματα. Συνεργάζεται αρμονικά με κάθε οργάνωση ή παράταξη. Έρχεται σε επαφή με την τότε πρόεδρο του Συνδέσμου Αλίκη Γιωτοπούλου Μαραγκοπούλου και οι δυο τους συνδέονται με αμοιβαία εκτίμηση και συνεργάζονται συχνά για θέματα δικαιωμάτων γυναικών.
Η Σούλα έρχεται στον Σύνδεσμο το 1989 ως μέλος του Δ.Σ. Αμέσως διακρίνεται για το ήθος, τη συνέπεια, τη σεμνότητα, την αντικειμενικότητα και τη βαθιά γνώση των θεμάτων. Με σπουδές στην κλασική φιλολογία στην Αθήνα και στο εξωτερικό, με σπάνια καλλιέργεια, με δημοσιογραφική εμπειρία, προσφέρει στο Σύνδεσμο πολύτιμες υπηρεσίες.
Τον Ιανουάριο του 2007 αναλαμβάνει την προεδρία του Συνδέσμου, αρχίζει δράση και κερδίζει τον θαυμασμό και την αγάπη όλων μας. Ηγείται της Συντακτικής Επιτροπής για την έκδοση του περιοδικού «Ο αγώνας της γυναίκας». Εκπροσωπεί τον Σύνδεσμο στην Εθνική Επιτροπή για την Ισότητα Γυναικών και Ανδρών του υπουργείου Εσωτερικών. Μετέχει στη Νομοπαρασκευαστική Επιτροπή της Γενικής Γραμματείας Ισότητας των Φύλων για την ουσιαστική ισότητα. Διοργανώνει ημερίδες για γυναικεία και κοινωνικά θέματα, συχνά σε συνεργασία με τις άλλες γυναικείες οργανώσεις. Διοργανώνει μεγάλη εκδήλωση για τα 90 χρόνια του Συνδέσμου και σε άρθρο της στον ειδικό τιμητικό τόμο αναλύει με όρους ιστορικούς, κοινωνικούς, πολιτικούς, φεμινιστικούς τα παράλληλα βήματα Συνδέσμου και φεμινιστικού κινήματος σε ένα βαθυστόχαστο, σοφό κείμενο.
Όμως η Σούλα, εκτός από τα γυναικεία θέματα, ενδιαφέρεται και αγωνίζεται και για όλα τα εκάστοτε φλέγοντα κοινωνικά προβλήματα. Έγκαιρα και σωστά αντιλαμβάνεται και αντιδρά για κάθε αλλαγή προς το χειρότερο από τις πολλές που μας βρήκαν τελευταία και δεν αφήνει ευκαιρία να μην υποστηρίξει τα κοινωνικά και ανθρώπινα δικαιώματα. Στις ομιλίες της στις εκδηλώσεις του Συνδέσμου, από τις στήλες του περιοδικού «Ο αγώνας της γυναίκας», από την εβδομαδιαία στήλη της «Κρείτον σιγάν» στην "Αυγή", υψώνει φωνή για την καταβαράθρωση των εργασιακών σχέσεων, για την κατάργηση του κοινωνικού κράτους, για τη χειροτέρευση της θέσης της γυναίκας λόγω της κρίσης και για τα τόσα άλλα δεινά που επεσώρευσε η κρίση, τα Μνημόνια και τα μέτρα. Τα άρθρα της στην "Αυγή" του τελευταίου καιρού, γιατί η Σούλα έγραφε σχεδόν μέχρι το τέλος, η Αλίκη Μαραγκοπούλου τα χαρακτήρισε «εβδομαδιαίο κανόνι».
Ο Σύνδεσμος δεν θα λησμονήσει ποτέ τη Σούλα. Με τον μελίρρυτο λόγο της, την απαράμιλλη πένα της, με το ήθος, το κοφτερό μυαλό, την πραότητα, τη γλυκύτητα, την καλοσύνη της καρδιάς της, θα μείνει για πάντα στις καρδιές όλων μας. Θα κρατήσουμε την εικόνα της στη θέση τής προέδρου, να προτείνει δράσεις γεμάτη ιδέες και ήρεμη αποφασιστικότητα, να διευθύνει τις συζητήσεις με αντικειμενικότητα και χωρίς αιχμές. Την αγαπήσαμε για όλα αυτά και έτσι θα τη θυμόμαστε.
Ο Σύνδεσμος για τα Δικαιώματα της Γυναίκας, σε σύμπραξη με το Ίδρυμα Μαραγκοπούλου για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, θα εκδώσει ειδικό τεύχος του "Αγώνα της γυναίκας" αφιερωμένο στην προσωπικότητα και τη δράση της Σούλας Παναρέτου. Συλλυπούμεθα θερμά τους δικούς της ανθρώπους, που με τόση αγάπη της παραστάθηκαν μέχρι το τέλος. Για τελευταίο αντίο καταθέτουμε την αγάπη μας και τη θλίψη μας για το δυσαναπλήρωτο κενό που αφήνει. Καλό κατευόδιο, Σούλα.
Δ. Βίτσας: Θυμόμαστε την ευγένεια και την τόλμη της
Ο γραμματέας της Κ.Ε. του ΣΥΡΙΖΑ, αφού αναφέρθηκε στην ιστορική πορεία της Σούλας Παναρέτου στον χώρο της Αριστεράς και των γυναικείων κινημάτων, συμπλήρωσε πως «όλοι και όλες που τη γνωρίσαμε, που παλέψαμε μαζί της, έχουμε μόνο καλά να θυμηθούμε». Ο Δημήτρης Βίτσας μίλησε για «την τεράστια ευγενική ψυχή της, την ψυχραιμία αντιμετώπισης και του πιο δύσκολου ζητήματος που έδενε με μια ατσάλινη αποφασιστικότητα και μια τόλμη σκέψης και πράξης που δύσκολα συναντά κανείς». Με ιδιαίτερες αναφορές στο ήθος, στην ευγένεια, την αποφασιστικότητα, την τόλμη και τη βαθιά γνώση της Σούλας Παναρέτου ο Δημήτρης Βίτσας θύμισε πως «η Σούλα καλούσε πάντα τις γυναίκες να ενωθούν, να διεκδικήσουν τα δικαιώματά τους στο σπίτι και στη δουλειά και να παίρνουν όλο και πιο ενεργητικά μέρος στην πολιτική δραστηριότητα. Και δεν ήταν λίγες οι φορές που μας μάλωνε μέσα στο κόμμα γιατί παρασυρόμαστε στο καθημερινό και χάνουμε κάποτε τον πολιτικό στόχο που μας θέλει να διαφωνούμε διαφυλάσσοντας την ενότητα, να παλεύουμε έχοντας ανοιχτό το μυαλό και την καρδιά μας, να στηριζόμαστε στις δυνάμεις τις δικές μας και του λαού μας, να αγωνιζόμαστε με επιμονή και κατανόηση».
