Το αδιέξοδο από την κυριαρχία του ορυκτού, εισαγόμενου φυσικού αερίου ως πολιτική επιλογή της κυβέρνησης Ν.Δ. παράλληλα με τη στήριξη των συμφερόντων του τομέα, παρά την επίφαση της επίτευξης πράσινων στόχων κι ενώ το αέριο βρέθηκε στο επίκεντρο της ενεργειακής κρίσης και της έκρηξης των τιμών ενέργειας, επιβεβαιώνει η πρόσφατη έκθεση αξιολόγησης της ενεργειακής πολιτικής της χώρας μας από τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας (ΙΕΑ). Παρά τη γενικότερη κυβερνητική ευεξία που κυριάρχησε από τη δημοσιοποίηση της έκθεσης για τις επιτυχίες που απομονώθηκαν, σοβαρά ζητήματα διαπιστώνονται ως προς το ρίσκο νέων επενδύσεων σε υποδομές αερίου, το υψηλό ενεργειακό κόστος για τους καταναλωτές, το έλλειμμα στην εξοικονόμηση ενέργειας, την ανάγκη για διαφανές και σταθερό θεσμικό περιβάλλον στις ΑΠΕ, την ενίσχυση της ΡΑΕ κ.λπ.
Ενδεικτική της έλλειψης ολοκληρωμένου ενεργειακού σχεδιασμού είναι η επισήμανση ότι σημαντικό μερίδιο της επίτευξης ενεργειακών και κλιματικών στόχων προκλήθηκε από την παρατεταμένη οικονομική συρρίκνωση της χώρας μετά την κρίση του 2008 και την πανδημία.
Ηξεις αφήξεις στο αέριο
Οπως επισημαίνεται, η ακολουθούμενη πολιτική δίνει στο φυσικό αέριο έναν σημαντικό ρόλο στη μείωση της ηλεκτροπαραγωγής με λιγνίτη και στη ζήτηση πετρελαίου για τη θέρμανση και τη βιομηχανία, και μόνο μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και τη συνεχή αύξηση στις τιμές του αερίου η κυβέρνηση άρχισε να τον επαναξιολογεί. Ωστόσο, όπως αναφέρεται, το μέλλον του φυσικού αερίου στο ενεργειακό σύστημα της Ελλάδας παραμένει ασαφές, καθώς ενώ γίνονται βήματα για τη μείωση της ζήτησης σε σχέση με τους στόχους για το κλίμα και την ασφάλεια, την ίδια στιγμή προγραμματίζονται μεγάλες επενδύσεις για την επέκταση υποδομών αερίου, που μπορεί να οδηγήσουν σε υψηλότερη ζήτησή του.
Ο Οργανισμός τονίζει ότι η κυβέρνηση πρέπει να ξανασκεφτεί και να εξορθολογήσει τον ρόλο του αερίου στον σχεδιασμό και στις πολιτικές για τον ενεργειακό τομέα. Μία από τις βασικές συστάσεις του είναι ότι πρέπει να επαναξιολογηθεί η ανάγκη για επενδύσεις σε υποδομές ορυκτών καυσίμων, λαμβάνοντας υπόψη τον κίνδυνο λανθάνοντος ενεργητικού και την ανάγκη να κατευθυνθούν τα περιορισμένα κεφάλαια σε επενδύσεις που υποστηρίζουν την ενεργειακή μετάβαση, ενώ υπάρχουν εναλλακτικές λύσεις για την κάλυψη της ζήτησης ενέργειας μέσω του εξηλεκτρισμού, των ΑΠΕ και της βελτιωμένης ενεργειακής αποδοτικότητας στον κτηριακό τομέα. Συστήνονται δε η διασφάλιση διαφανών και σταθερών νομικών και κανονιστικών πλαισίων που θα επιτρέπουν την υλοποίηση έργων υποδομής ΑΠΕ και ηλεκτρικής ενέργειας εντός εύλογου χρονικού πλαισίου, καθώς και ο εξορθολογισμός των διαδικασιών χωροταξικού σχεδιασμού και αδειών.
Καταναλωτές και δίκαιη μετάβαση
Ο ΙΕΑ σημειώνει ότι ενώ οι άμεσες επιδοτήσεις είναι κατανοητές σε μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης, όπως η σημερινή κρίση αερίου, η χρηματοδότηση θα πρέπει να υποστηρίζει μέτρα που αποδίδουν μακροπρόθεσμες μειώσεις στους λογαριασμούς ενέργειας, όπως, για παράδειγμα, οι βελτιώσεις ενεργειακής απόδοσης, ιδιαίτερα στα ευάλωτα νοικοκυριά. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά, «αυτό θα βοηθήσει να διασφαλιστεί ότι το Ταμείο Ενεργειακής Μετάβασης ανταποκρίνεται στο όνομά του». Άλλωστε, η ενεργειακή φτώχεια βρίσκεται σε υψηλά επίπεδα. Το 2021 εκτιμάται ότι το 17,5% του συνολικού πληθυσμού και το 36,7% των οικονομικά ευάλωτων καταναλωτών αδυνατούσαν να θερμάνουν επαρκώς τις κατοικίες τους, έναντι μέσου όρου 8% στην Ε.Ε.
Μεταξύ των βασικών συστάσεων είναι η προσαρμογή των φόρων, των κανονισμών της αγοράς και των μέτρων οικονομικής στήριξης, ώστε οι τιμές της ενέργειας να οδηγήσουν τη συμπεριφορά και τις επενδύσεις προς μια δίκαιη ενεργειακή μετάβαση, να αυξήσουν την ευελιξία του συστήματος και να μειώσουν τον κίνδυνο λανθανόντων περιουσιακών στοιχείων. Οι φόροι για τις εκπομπές CO2 στην Ελλάδα είναι υψηλοί σε σχέση με άλλες χώρες του ΟΟΣΑ, όπως επισημαίνεται, όμως το ύψος τους ποικίλλει στα καύσιμα και στις χρήσεις τους, όπως και οι φορολογικές εκπτώσεις (π.χ., σε κλάδους όπως ναυτιλία, αεροπλοΐα), παρέχοντας ασυνεπή μηνύματα για την τιμή του άνθρακα, που δεν είναι καλά ευθυγραμμισμένα με τους κλιματικούς στόχους. Μιλά για πολυάριθμες εξαιρέσεις-μειώσεις στην ενεργειακή φορολογία, πολλές εκ των οποίων μειώνουν το κόστος των ορυκτών καυσίμων, ενώ οι λογαριασμοί ρεύματος περιλαμβάνουν ένα εύρος αμοιβών/χρεώσεων, πολλές εκ των οποίων δεν έχουν καμία σχέση με τη χρήση ηλεκτρισμού (ΕΡΤ, δήμοι κ.λπ.).
Εκτός στόχου εξοικονόμησης
Πίσω, όμως, βρίσκεται η χώρα μας και σε επίπεδο εξοικονόμησης ενέργειας τόσο στον κτηριακό τομέα όσο και στις μεταφορές και στη βιομηχανία, με τον ΙΕΑ να μιλάει για ανάγκη επιπλέον προσπαθειών ώστε να γίνει αντιληπτή η πλήρης δυναμική της εξοικονόμησης σε όλους τους τομείς, στηρίζοντας την ενεργειακή ασφάλεια και τους κλιματικούς στόχους. Η Ελλάδα δεν κατάφερε να πετύχει τον συνολικό στόχο εξοικονόμησης ενέργειας για την περίοδο έως το 2020, όπως σημειώνει, θεωρώντας ότι μπορεί να βελτιώσει το σχετικό πρόγραμμα και να αυξήσει την ενεργειακή εξοικονόμηση έως το 2030. Καθώς το κτηριακό απόθεμα στην Ελλάδα είναι παλαιότερο από τον μέσο όρο στην Ε.Ε. (και μελών ΙΕΑ), σημειώνει, παρουσιάζεται μια αξιοσημείωτη ευκαιρία για την επίτευξη της ενεργειακής εξοικονόμησης, ενώ μεταξύ των παλαιότερων στην Ε.Ε. είναι και το απόθεμα σε οχήματα στους ελληνικούς δρόμους.
Ο ΙΕΑ συστήνει ειδικότερα:
* Εστίαση στα προγράμματα ενεργειακής αναβάθμισης κτηρίων με βαθιές ανακαινίσεις που συνδυάζουν τη θερμομόνωση με αντλίες θερμότητας για να προσφέρουν τα μέγιστα οφέλη για εξοικονόμηση ενέργειας και μείωση των λογαριασμών, με προτεραιότητα και επαρκείς πόρους για τα ευάλωτα νοικοκυριά.
* Προώθηση της αντικατάστασης παλαιών οχημάτων, ιδίως φορτηγών, παρέχοντας κίνητρα, συμπεριλαμβανομένου ενός προγράμματος απόσυρσης για την ανταλλαγή παλαιότερων οχημάτων με πιο αποδοτικά.
Ενδυνάμωση της Ρυθμιστικής Αρχής
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στο ελλιπές και υποαμειβόμενο προσωπικό της ΡΑΕ, συνθήκη που μπορεί να θέσει σε κίνδυνο την περαιτέρω ενίσχυση των μεταρρυθμίσεων στην αγορά, ενώ προβληματισμός υπάρχει ως προς την πλήρη ανεξαρτησία της Αρχής, με παρεμβάσεις ή περιορισμούς σε επίπεδο προϋπολογισμού και αρμοδιοτήτων. Συστήνεται η ενδυνάμωση της ΡΑΕ, καθώς θα παίξει ρόλο-κλειδί στο επιπλέον άνοιγμα των αγορών, αλλά και στην παρακολούθηση της συμπεριφοράς τους, σχεδιάζοντας και εφαρμόζοντας νέα σχήματα στήριξης και προστατεύοντας τα συμφέροντα των καταναλωτών, διασφαλίζοντας συγχρόνως την ασφάλεια εφοδιασμού.
