Τις κυβερνητικές εμμονές και αστοχίες, τουλάχιστον, αποτυπώνει ο τρόπος διαχείρισης της Δίκαιης Μετάβασης των περιοχών της Δ. Μακεδονίας και της Μεγαλόπολης που βρίσκονται στο κέντρο της απολιγνιτοποίησης, με κρίσιμα ζητήματα όπως αυτά της διαχείρισης των εδαφών να παραμένουν μετέωρα, τις τοπικές κοινωνίες να έχουν αγνοηθεί με τον πιο επιδεικτικό τρόπο, το κράτος να αυτοπεριορίζεται, σε αντίθεση με “εμβληματικές” ιδιωτικές επενδύσεις, και τα χρονοδιαγράμματα να είναι προδιαγεγραμμένο ότι δεν θα μπορέσουν να τηρηθούν.
Χαρακτηριστικός είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι τοπικές κοινωνίες, με παράκαμψη των αποφάσεων των Περιφερειακών Συμβουλίων στις δύο επίμαχες περιοχές.
Το Περιφερειακό Συμβούλιο Δ. Μακεδονίας ενέκρινε το Σχέδιο Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης (ΣΔΑΜ) υπό την αίρεση 15 προτάσεων (ζητώντας και παράταση στο χρονοδιάγραμμα) -κι αφού η κυβερνητική επιτροπή είχε ήδη εγκρίνει την τελική εκδοχή του-, ενώ το Περιφερειακό Συμβούλιο Πελοποννήσου καταψήφισε το κυβερνητικό σχέδιο και υπερψήφισε κοινή πρόταση των παρατάξεων της αντιπολίτευσης.
Το περί συμμετοχής των τοπικών κοινωνιών που επικαλείται η κυβέρνηση είτε είναι προσχηματικό και άρα εμπαιγμός τους ή νέα ένδειξη επιτελικής ασυνέχειας κι ασυνεννοησίας...
Μοντέλο διακυβέρνησης που θα ακολουθηθεί δεν υπάρχει, καθώς έχει παραπεμφθεί αορίστως στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα Δίκαιης Μετάβασης 2021-2027 η εξειδίκευση των μηχανισμών διακυβέρνησης με συμμετοχή τοπικών, περιφερειακών, εθνικών αρχών και κοινωνικών/οικονομικών εταίρων. Η δε εταιρική σχέση που περιγράφεται αφορά μόνο τις αρχές της Ε.Ε. που διέπουν την παρακολούθηση του ΕΣΠΑ και των επιχειρησιακών προγραμμάτων...
Το ζήτημα των εδαφών
Ως γνωστόν η υποβολή των Εδαφικών Σχεδίων Δίκαιης Μετάβασης και η έγκρισή τους από την Κομισιόν -και όχι το... master plan- είναι προαπαιτούμενο για τη διασφάλιση της χρηματοδότησης από το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης της Ε.Ε. ανοίγοντας την πόρτα και για συνδρομή του InvestEU και της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων. Στα σχέδια θα προσδιοριστούν τα εδάφη - περιοχές και οι τομείς που είναι επιλέξιμα προς χρηματοδότηση από το Ταμείο, σε διάλογο με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Κατά το τελευταίο ΣΔΑΜ, στο αυτόνομο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης 2021-2027, που θα καταρτιστεί, θα ενσωματωθούν τα Εδαφικά Σχέδια Δίκαιης Μετάβασης Κοζάνης - Φλώρινας - Μεγαλόπολης (αλλά και Νήσων Αιγαίου - Κρήτης). Όπως αναφέρεται: “Την παρούσα περίοδο ολοκληρώνεται η επεξεργασία προσχεδίων Εδαφικών Σχεδίων, τα οποία θα τεθούν προς συζήτηση στη Συντονιστική Επιτροπή, προκειμένου, ακολούθως, να υποβληθούν σε στοχευμένη διαβούλευση - επεξεργασία...”.
Κορυφαίο ζήτημα αποτελεί συγχρόνως η διαχείριση των εδαφών που θα αφήσει η απολιγνιτοποίηση. Οι αποκαταστάσεις γαιών είναι σημαντικότατο στοιχείο, ενώ πολλά κενά υπάρχουν ως προς τις χρήσεις γης, δεδομένου ότι απαιτείται η έγκριση αναθεωρημένου χωροταξικού σχεδίου (Δ. Μακεδονία) που θα δώσει και τις κατευθύνσεις για τη χωρική οργάνωση.
Στο νομοσχέδιο ΥΠΕΝ για το χωροταξικό, που ψηφίστηκε πρόσφατα, περιελήφθη -κατόπιν τροπολογίας- άρθρο που προσδιορίζει τρεις Ζώνες Απολιγνιτοποίησης (ΖΑΠ): Κοζάνης, Φλώρινας και Μεγαλόπολης και αναγνωρίζονται ως “πυρήνες”, εντός αυτών, λιγνιτικές μονάδες και πεδία, ενώ η μόνη πρόβλεψη χρήσεων αφορά ΑΠΕ.
Στις ΖΑΠ θα επιταχυνθεί η εκπόνηση Ειδικών Πολεοδομικών Σχεδίων (ΕΠΣ), αφού προβλέπεται με προγραμματική σύμβαση μεταξύ ΥΠΕΝ και ΔΕΗ η διενέργεια διαγωνισμών εκπόνησης μελετών ΕΠΣ, ενώ ομοίως μπορεί να ανατίθεται στη ΔΕΗ η υλοποίηση των νέων χρήσεων γης και η αναβάθμιση εκτάσεων που χρησιμοποιούσε.
Καθώς, όπως όλα δείχνουν, η ΔΕΗ θα ασχοληθεί μόνο με φωτοβολταϊκά, και μάλιστα μέσω εταιρείας ειδικού σκοπού (SPV) θα συνεργαστεί με ξένη εταιρεία, γεννάται σοβαρό ζήτημα με τα δημόσια εδάφη και το πού θα παραχωρηθούν. Δεκάδες χιλιάδες στρέμματα εδαφών, που θεσμικά πρέπει να περιέλθουν στην περιουσία του Δημοσίου -τα οποία εύλογα διεκδικούν οι περιφέρειες υπέρ των πολιτών-, ως φαίνεται θα παραχωρηθούν στη ΔΕΗ και συνακόλουθα σε ξένους επενδυτές...
Επίσης προαναγγέλθηκε ότι με Προεδρικό Διάταγμα -κατόπιν πρότασης του υπουργού ΠΕΝ- καθορίζονται εντός ΖΑΠ χρήσεις γης, όροι και περιορισμοί δόμησης, μέσω της εκπόνησης και έγκρισης ΕΠΣ και βάσει του εγκεκριμένου master plan.
Η σωστή χωροθέτηση των γαιών που θα αποκατασταθούν αποτελεί κρίσιμο σημείο, ώστε πέραν των παραχωρήσεων σε μεγάλους επενδυτές, που προφανώς σχεδιάζεται, να μην βρεθούν εκτός αυτών αγρότες και τοπικοί φορείς - μικρότεροι επενδυτές.
Ο ρόλος του κράτους
Η κυβέρνηση εστιάζει σε εξαγγελίες μεγάλων, επιχορηγούμενων, ιδιωτικών επενδύσεων, ενώ δεν υπάρχει ανάλογη ενεργοποίηση του κράτους (δημόσιες επενδύσεις)...
Είναι χαρακτηριστικό ότι στις επενδύσεις της Δ. Μακεδονίας, συνολικού εκτιμώμενου ύψους 1,885 δισ., δεν υπάρχει πουθενά δημόσιο έργο / φορέας, αλλά μόνο συμμετοχές μέσω ΣΔΙΤ σε δύο από τα 11 συνολικά έργα, ενώ της Μεγαλόπολης, σε σύνολο επενδύσεων 450 εκατ., μόλις 30 εκατ. αφορούν γενικώς δημόσιες επενδύσεις.
Σε επίπεδο κρατικής συμμετοχής αναφέρεται, μόνο, γενικώς κι αορίστως ότι “καταρτίζονται προτάσεις και σχεδιασμοί για την υλοποίηση ενός εκτεταμένου προγράμματος δημοσίων έργων με έμφαση στις υποδομές”. Η μόνη ειδική αναφορά σχετίζεται με πρόγραμμα αποκατάστασης εδαφών με 300 εκατ. του ταμείου ανάκαμψης.
Θολός όμως είναι ο ρόλος του νέου φορέα “Μετάβαση Α.Ε.”, που δημιουργείται κατόπιν απόφασης του διοικητικού συμβουλίου της υπό ιδιωτικοποίηση εταιρείας Εγνατία Οδός Α.Ε. και θα είναι “διοικητικά αυτοτελής και οικονομικά αυτόνομος”, όπως και κύριος δικαιούχος πράξεων που θα ενταχθούν στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα Δίκαιης Μετάβασης, για υποδομές μεταφορών, ενέργειας και περιβάλλοντος.
