Είναι προφανής ο στόχος των θεσμών, μέσω της νέας διαδικασίας επιλογής, να ελέγξουν το ΤΧΣ και, μέσω των αυξημένων αρμοδιοτήτων που του απέδωσαν, να ασκήσουν ακόμα μεγαλύτερη επιρροή στο ελληνικό τραπεζικό σύστημα
Από τη σπουδή να απαξιωθεί ο ρόλος του Δημοσίου στις τράπεζες έχει επικρατήσει ένας άναρχος πολυκεντρισμός, με τις συγκρούσεις ομάδων ποικιλώνυμων συμφερόντων να επηρεάζουν τα διοικητικά σχήματα τραπεζών
Καθίσταται φανερό ότι δεν ισχύουν τα ίδια μέτρα και σταθμά και η εφαρμογή των κανόνων γίνεται α λα καρτ, ενώ αποδυναμώνεται η υπεράσπιση του δημοσίου συμφέροντος
Το ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης το 2010 σηματοδοτεί την τροποποίηση του θεσμικού πλαισίου λειτουργίας του τραπεζικού συστήματος. Το 2010, στο πλαίσιο του πρώτου Μνημονίου, ιδρύεται το Ταμείο Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (ΤΧΣ) με τον Νόμο 3864 και με στόχο την ενίσχυση της σταθερότητας του ελληνικού χρηματοπιστωτικού συστήματος, ενώ ορίζεται πως θα πρέπει να τηρηθεί, κατά το δυνατόν, η ανεξαρτησία από πολιτική επιρροή.
Στο δεύτερο μνημόνιο οι μεταρρυθμίσεις στον τραπεζικό τομέα αποκτούν μεγαλύτερη βαρύτητα εστιασμένες στην ανακεφαλαιοποίηση και την εκκαθάριση των μη βιώσιμων τραπεζών. Το ΤΧΣ αναλαμβάνει τη διαχείριση 23 δισ. ευρώ για την ανακεφαλαιοποίηση και εξυγίανση των ελληνικών τραπεζών. Τονίζεται ότι στόχος της ανακεφαλαιοποίησης είναι η προσέλκυση ξένων επενδυτών και ότι το ΤΧΣ αναλαμβάνει να εξασφαλίσει πως δεν θα υπάρξει «μεταβίβαση του ελέγχου του ελληνικού τραπεζικού συστήματος στο κράτος».
Για τον σκοπό αυτόν εξάλλου το ΤΧΣ, αν και κύριος μέτοχος, είχε περιορισμένα δικαιώματα ψήφου στις τρεις τράπεζες που προσέλκυσαν ξένο επενδυτικό ενδιαφέρον άνω του 10% του απαιτούμενου κεφαλαίου (ΕΤΕ, Alpha Bank και Πειραιώς). Επιβάλλεται δηλαδή το παράδοξο σχήμα οι τράπεζες να ανακεφαλαιώνονται με δημόσιο χρήμα, αλλά να αποκλείεται ο δημόσιος έλεγχος.
Στο τρίτο Μνημόνιο αναφέρεται χαρακτηριστικά ότι: «Η ανεξαρτησία του ΤΧΣ θα είναι πλήρως σεβαστή, ενώ θα ενισχυθεί η δομή της διακυβέρνησής του με σκοπό την πρόληψη πολιτικών παρεμβάσεων στη διαχείριση ή τις δραστηριότητές του». Η «αποπολιτικοποίηση» του τραπεζικού συστήματος εμφανίζεται περίπου ως πανάκεια.
Προσπάθεια των θεσμών να ελέγξουν το ΤΧΣ
Ειδικότερα με την υπογραφή του τρίτου Μνημονίου αποφασίστηκε πως οι θεσμοί θα έχουν αυξημένο ρόλο στη διαδικασία αξιολόγησης και επιλογής των μελών τόσο της Εκτελεστικής Επιτροπής όσο και του Γενικού Συμβουλίου του ΤΧΣ.
Είναι προφανής ο στόχος των θεσμών, μέσω της νέας διαδικασίας επιλογής, να ελέγξουν το ΤΧΣ και, μέσω των αυξημένων αρμοδιοτήτων που του απέδωσαν, να ασκήσουν ακόμα μεγαλύτερη επιρροή στο ελληνικό τραπεζικό σύστημα. Κι αυτό όταν το Δημόσιο έχει μόλις έναν εκπρόσωπο στο εννεαμελές Γενικό Συμβούλιο του ΤΧΣ!
Οι παρεμβάσεις συνεχίστηκαν και μέσω του συμπληρωματικού Μνημονίου (Ιούνιος 2016), όπου ορίστηκε πως το ΤΧΣ υποχρεούται να εξασφαλίσει ότι τα υποψήφια νέα μέλη των διοικητικών συμβουλίων, τα οποία θα επιλεγούν από τις επιτροπές υποψηφιοτήτων των τραπεζών, θα πληρούν τόσο τα κριτήρια του νόμου του ΤΧΣ (όπως αυτός τροποποιήθηκε τελευταία φορά με τον νόμο 4346/2015) όσο και επιπλέον κριτήρια τα οποία θα προκύψουν κατά τη διαδικασία αξιολόγησης. Εδώ είναι σημαντικό να αναφερθούν και τα ελάχιστα κριτήρια που ορίστηκε ότι θα πρέπει να πληρούν τα υποψήφια μέλη διοικητικών συμβουλίων και επιτροπών.
Αρχικά, με βάση τον Νόμο 4340/2015, τα ελάχιστα κριτήρια, τα οποία θα έπρεπε να πληρούν τρία τουλάχιστον μέλη του διοικητικού συμβουλίου, ήταν:
α. Δεκαετής διεθνής εμπειρία, με τρία τουλάχιστον χρόνια συμμετοχής σε διοικητικό συμβούλιο ή ως ανώτατο διευθυντικό στέλεχος.
β. Να μην έχει ασκήσει ο υποψήφιος τα τελευταία τρία χρόνια πριν από τον διορισμό του σημαντικό δημόσιο λειτούργημα, όπως αρχηγού του κράτους ή προέδρου της κυβέρνησης, ανώτερου πολιτικού αξιωματούχου, ανώτερου κυβερνητικού, δικαστικού ή στρατιωτικού υπαλλήλου ή ανώτερου στελέχους δημοσίων επιχειρήσεων ή στελέχους πολιτικού κόμματος
Με τις τροποποιήσεις του νόμου 4346, ορίζεται πως τα ελάχιστα κριτήρια θα πρέπει να πληρούνται από όλα τα μέλη του διοικητικού συμβουλίου, ενώ στο κριτήριο β’ τα τρία χρόνια έγιναν τέσσερα.
Ουσιαστικά επιβάλλεται τα μέλη διοικήσεων των ελληνικών συστημικών τραπεζών να προέρχονται από μια μικρή δεξαμενή στελεχών με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά καριέρας και τεχνοκρατική προσήλωση.
Ο SSM και η α λα καρτ εφαρμογή των κανόνων
Από το 2014 η εποπτεία των συστημικών τραπεζών ανήκει στην αποκλειστική αρμοδιότητα του Ενιαίου Εποπτικού Μηχανισμού (SSM), ο οποίος ενίοτε ασκεί επιρροή για την επιλογή μελών διοικήσεων πάνω από τον θεσμοθετημένο ρόλο του. Είναι χαρακτηριστική η πρόσφατη διακοπή της διαδικασίας ανάδειξης διευθύνοντα συμβούλου της τράπεζας Πειραιώς κατ’ εντολήν του SSM.
Πάντως οι αυστηροί κανόνες για τη στελέχωση των τραπεζικών διοικήσεων εφαρμόζονται κατά το δοκούν. Για παράδειγμα από τη μία υποχρεώνονται σε άμεση αποχώρηση μέλη Δ.Σ. τραπεζών επειδή δεν πληρούν τα αναμορφωθέντα κριτήρια και από την άλλη επιδεικνύεται ανοχή και διατηρούνται στα διοικητικά συμβούλια συστημικών τραπεζών πρόσωπα που, βάσει των νέων όρων, θα έπρεπε να έχουν απομακρυνθεί.
Επίσης τα μέλη του Δ.Σ. της Πειραιώς αγνοούν επιδεικτικά αποφάσεις του Γενικού Συμβουλίου του ΤΧΣ για τις επιλογές του CEO και προτείνουν για υποψήφιο τραπεζικό στέλεχος που έχει απορριφθεί δύο φορές από αυτό!
Την ίδια ώρα στην Εθνική η απόφαση του βασικού μετόχου, του ΤΧΣ, για τη θέση του προέδρου αγνοείται και προωθείται από τον διευθύνοντα σύμβουλο άλλος υποψήφιος!
Έτσι καθίσταται φανερό ότι δεν ισχύουν τα ίδια μέτρα και σταθμά και η εφαρμογή των κανόνων γίνεται α λα καρτ, ενώ αποδυναμώνεται η υπεράσπιση του δημόσιου συμφέροντος.
Συγκρούσεις συμφερόντων και αποκλεισμός του Δημοσίου
Συμπερασματικά οι παρεμβάσεις των θεσμών έχουν διαμορφώσει ένα πλέγμα απαγόρευσης εμπλοκής του Δημοσίου στον τραπεζικό χώρο. Παρατηρείται λοιπόν το παράδοξο φαινόμενο στο ελληνικό τραπεζικό σύστημα να έχουν λόγο οι πάντες: ο SSM, οι μέτοχοι, οι θεσμοί, η Τράπεζα της Ελλάδος, εκτός από την κυβέρνηση, η οποία όμως χρεώνεται τις διοικητικές αρρυθμίες και αναταράξεις στις τράπεζες.
Ωστόσο από τη σπουδή να απαξιωθεί ο ρόλος του Δημοσίου στις τράπεζες έχει επικρατήσει ένας άναρχος πολυκεντρισμός με τις συγκρούσεις ομάδων ποικιλώνυμων συμφερόντων να επηρεάζουν τα διοικητικά σχήματα τραπεζών. Είναι ενδεικτική της κατάστασης η επίμονη προσπάθεια ενός fund, το οποίο, ελέγχοντας μόλις το 9,3% των μετοχών της Τράπεζας Πειραιώς, επιδιώκει να αναλάβει τον διοικητικό έλεγχό της. Αποτέλεσμα της ανεξέλεγκτης σύγκρουσης συμφερόντων είναι ότι σήμερα η μεγαλύτερη τράπεζα της χώρας βάσει ενεργητικού παραμένει χωρίς διευθύνοντα σύμβουλο από τον Ιανουάριο του 2016!
Αλλά και στην ιστορική Εθνική η εκκρεμότητα για το πρόσωπο του προέδρου εξακολουθεί να υφίσταται παρατείνοντας την αβεβαιότητα.
Επίσης οι εμπνεύσεις των θεσμών, παρότι προβλήθηκαν ως εξυγιαντικές, εκ του αποτελέσματος προκύπτει ότι δεν συνέβαλαν στην καταπολέμηση των παθογενειών του τραπεζικού συστήματος. Είναι χαρακτηριστική η διαπίστωση από τις εργασίες της Εξεταστικής Επιτροπής της Βουλής ότι το αμαρτωλό τρίγωνο διαπλοκής «πολιτικοί - ΜΜΕ - τράπεζες» λειτουργούσε αδιατάρακτα μέχρι και το 2014, ενώ έσπασε μόνο χάρη στις μετέπειτα κυβερνητικές πιέσεις και πρωτοβουλίες.
Στην πιο κρίσιμη καμπή για τις ελληνικές τράπεζες προβάλλει επιτακτική η ανάγκη αναμόρφωσης ενός συστήματος που έφτασε στα όριά του.
