Όταν στις αρχές της δεκαετίας του 1930 η τότε κυβέρνηση αποφάσιζε την εγκατάσταση των προσφύγων στους Αμπελόκηπους, η συνοικία που χωροθετείται στις βόρειες παρυφές της Αθήνας δεν είχε καθόλου την εικόνα του πυκνοκατοικημένου προαστίου που έχουμε σήμερα.
Οι αμπελώνες των Αμπελοκήπων
Στα πρώιμα χρόνια τους οι Αμπελόκηποι -όπως αποκαλύπτει και το όνομά τους- ήταν μία εύφορη έκταση ιδιοκτησίας του γαιοκτήμονα Νικολαΐδη που προμήθευε την πρωτεύουσα με οπωροκηπευτικά και καλλιεργούσε αμπέλια. Αργότερα, στα τέλη της δεκαετίας του 1870, αποφασίστηκε πως έπρεπε να συνδεθούν οι δύο μεγάλες οδικές αρτηρίες στα βόρεια της πρωτεύουσας, η Λεωφόρος Κηφισίας και η Λεωφόρος Πατησίων, αλλά αυτό προσέκρουσε στις οργίλες αντιδράσεις του Νικολαΐδη, ο οποίος τελικά πούλησε τα 300 στρέμματα της ιδιοκτησίας του στον Δήμο Αθηναίων προκειμένου να γίνει ο δρόμος.
Η οδός ονομάστηκε Λεωφόρος Αλεξάνδρας το 1891 στη μνήμη της κόρης του βασιλιά Γεωργίου του Α´ και της βασίλισσας Όλγας που έχασε τη ζωή της εκείνη τη χρονιά στη διάρκεια της γέννησης του δεύτερου παιδιού της σε ηλικία μόλις 21 ετών. Έκτοτε, η Λ. Αλεξάνδρας απέκτησε μία ειδική σχέση με τη βασιλική οικογένεια, όπως και με την Ελληνική Πολιτεία.
Επί της Λ. Αλεξάνδρας, άλλωστε, βρίσκονται το μαιευτήριο «Αλεξάνδρα» που ιδρύθηκε με στόχο την εξάλειψη της μητρικής θνησιμότητας μετά τον τοκετό, όπως και οι Φυλακές Αβέρωφ που ανεγέρθηκαν προκειμένου να σωφρονίσουν υπό καλές συνθήκες τους ανήλικους παραβάτες της εποχής, αλλά σύντομα αποτέλεσαν κολαστήριο για τους χιλιάδες αντιφρονούντες, κομμουνιστές, σοσιαλιστές και αναρχικούς που βρίσκονταν απέναντι από το εκάστοτε καθεστώς.
Η στέγαση των προσφύγων
Ο πρώτος συνοικισμός των προσφύγων στην περιοχή τοποθετείται χρονικά λίγο μετά τη Μικρασιαστική Καταστροφή, όταν στήθηκαν οι πρώτες παραγκουπόλεις. Γεωγραφικά βρισκόταν στον χώρο που σήμερα είναι το παλιό γήπεδο του Παναθηναϊκού και που είχε αρχικά παραχωρήσει ο δήμος για την ανέγερση του γηπέδου του αθηναϊκού σωματείου. Η αυθαίρετη παραγκούπολη προκάλεσε σύγχυση ως προς την κυριότητα του χώρου, με αποτέλεσμα τις συνεχείς συγκρούσεις μεταξύ προσφύγων και παραγόντων της ομάδας. Και μαζί με εκείνες τις συγκρούσεις ξεκινά και ο αγώνας των προσφύγων να διατηρήσουν τη στέγη τους. Τη λύση στο πρόβλημα της δεκαετίας του 1930 θα έδινε για ακόμα μια φορά ο Δήμος Αθηναίων, που παραχώρησε 14,5 στρέμματα στο υπουργείο Πρόνοιας προκειμένου να εγκατασταθούν οι πρόσφυγες σε κατοικίες που σχεδίασαν οι μηχανικοί του υπουργείου Πρόνοιας Κίμων Λάσκαρης και Δημήτρης Κυριακού.
Το σχέδιο προέβλεπε την ανέγερση οκτώ πολυκατοικιών στο αρχιτεκτονικό ύφος της Σχολής Μπαουχάουζ (Bauhaus). Οι πολυκατοικίες, επί της ουσίας, είναι απλά παραλληλεπίπεδα κτήρια και διαθέτουν 228 διαμερίσματα των 50 τ.μ. το καθένα. Τα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν επιλέχθηκαν με ιδιαίτερη προσοχή, καθώς πρόκειται για κτήρια μεγάλης ωφελιμότητας, με εξαιρετική θερμομόνωση, χωρίς ίχνος εξωτερικής ή περιττής διακόσμησης. Η κατασκευή τους ολοκληρώθηκε το 1935 και τα διαμερίσματα παραχωρήθηκαν σε πρόσφυγες έναντι ποσού το οποίο αποπληρωνόταν σε δόσεις.
Τα Προσφυγικά της κρίσης
Στα τέλη της δεκαετίας του 2000 η Ελλάδα βρίσκεται υπό τη δαμόκλειο σπάθη του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου και υπό τη σκληρή εποπτεία της τρόικας. Δυσθεώρητα ποσοστά ανεργίας, οριζόντια και αυτόματη μείωση των εισοδημάτων, ραγδαία αύξηση των λεγόμενων κοινωνικών αναγκών που μένουν ανεκπλήρωτες. Εκείνη η εποχή βρίσκει τα Προσφυγικά της Αλεξάνδρας να απέχουν πολύ από την αρχιτεκτονική τους πρωτοπορία. Τα βρίσκει σε κατάσταση παρακμής.
Παρότι βρίσκονται ανάμεσα στη Γενική Αστυνομική Διεύθυνση Αθηνών και στο κτήριο του Αρείου Πάγου που αντικατέστησε τις Φυλακές Αβέρωφ τη δεκαετία του 1970 και που ολοκληρώθηκε το 2000, την εποχή της κρίσης τα Προσφυγικά είχαν εξελιχθεί σε κέντρο διακίνησης και παραγωγής ουσιών, με εγκαταλελειμμένες κατοικίες και ελάχιστους μόνιμους κατοίκους που αντιμετώπιζαν ταυτόχρονα την αδιαφορία και την ανοχή των Αρχών από τη μία μεριά και την αίσθηση παντοκρατορίας των βαρόνων και των διακινητών από την άλλη. Ταυτόχρονα, αφήνονται να ρημάξουν από την εγκατάλειψη, όπως και άλλα ιστορικά κτήρια της πρωτεύουσας, παρότι ο οικισμός από μόνος του αποτελεί ιστορικό τοπόσημο και μνημείο της σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας.
Τους τοίχους των Προσφυγικών εξακολουθούν να κοσμούν τα ανεξίτηλα σημάδια των βρετανικών όλμων και οι σφαίρες όταν τα πολιορκούσαν τον Δεκέμβρη του 1944. Εκεί είχαν βρει καταφύγιο οι αντάρτες του ΕΛΑΣ για 33 ολόκληρες ημέρες. Έτσι, οι κατοικίες των απόκληρων της εθνικής καταστροφής του 1920 και της Μεγάλης Ελλάδας βρίσκονται να στεγάζουν για ακόμα μια φορά τους απόκληρους της άλλης Μεγάλης Ελλάδας, των Ολυμπιακών Αγώνων, του χρηματιστηρίου και της κατάρρευσης του πελατειακού κράτους, και της σπατάλης στο όνομα μιας μεγέθυνσης οικονομικών συντελεστών σε βάρος της κοινωνίας.
Εργαστήρι συλλογικότητας
Οι πρώτοι «έποικοι» της κρίσης καλούνται να αντιμετωπίσουν μαζί με τις προκλήσεις της εποχής την κατάρρευση των κτηρίων και την ανομία που κυριαρχεί. Η απάντηση που δίνεται από την πρώτη Συνέλευση των κατοίκων είναι η συλλογικότητα η οποία σχηματοποιείται και το πρώτο καταστατικό, που έκτοτε παραμένει αναλλοίωτο. Ένα θεμελιακό καταστατικό συνύπαρξης, μία κοινή συναίνεση. Όσοι κατοικούν στα Προσφυγικά δεν έχουν δικαίωμα ιδιοκτησίας, δεν επιτρέπεται να διακινούν ουσίες, απαγορεύονται οι επινοικιάσεις και δεν επιτρέπεται η βία. Όλα ανήκουν σε όσους τα χρειάζονται και θα προσφέρουν όσα μπορούν. Με τον καιρό συγκροτούνται και οι πρώτες δομές. Η δομή συντήρησης για να επισκευάζουν τα κτήρια και τα διαμερίσματα, η κοινωνική κουζίνα για όσους χρειάζονται φαγητό, η δομή Υγείας, ο βρεφονηπιακός σταθμός, ο φούρνος που φτιάχνει ένα από τα νοστιμότερα ψωμιά στην Αθήνα κ.ά.
Οι δομές υποστήριξης
Σήμερα, 16 χρόνια μετά τις πρώτες συνελεύσεις, η κοινότητα των Προσφυγικών της Αλεξάνδρας αριθμεί 22 δομές και ετοιμάζονται αρκετές ακόμη που καλύπτουν κάθε ανάγκη που μπορεί να καλυφθεί. Ανάγκες που δεν αφορούν μονάχα την κοινότητα αλλά ολόκληρη την κοινωνία. Όπως, για παράδειγμα, το Μουσείο Αλληλεγγύης και Αντίστασης που ετοιμάζεται. Αρχιτέκτονες και πολιτικοί μηχανικοί του ΕΜΠ με σκονισμένα κεφάλια και παντελόνια γεμάτα σοβάδες προετοιμάζουν το Μουσείο που θα στεγαστεί σε ένα από τα κτήρια που βρίσκονται επί της Λ. Αλεξάνδρας για να υπάρχει εύκολη και άμεση πρόσβαση για όλους.
Η Κοινωνική Κουζίνα Αστέγων βρίσκεται στα μπροστινά κτήρια. Περισσότερες από 100 μερίδες φαγητού διανέμονται κάθε ημέρα σε αστέγους, σε πρώην και νυν εξαρτημένους που επισκέπτονται καθημερινά την μονάδα του ΟΚΑΝΑ που βρίσκεται στο πίσω μέρος των Προσφυγικών. «Είναι άλλο να σπρώχνεις και άλλο να είσαι χρήστης» λένε οι κάτοικοι των Προσφυγικών, που με απλές λέξεις και ηρωική συστολή περιγράφουν ένα τεράστιο κοινωνικό έργο που προσφέρουν και που εκκινεί από την αλληλεγγύη, για να καταλήξει και πάλι εκεί. Η αλληλεγγύη, εξάλλου, είναι σύμφυτη με την κοινότητα των Προσφυγικών. Σε βαθμό μάλιστα που καθίσταται η μονολεκτική απάντηση που ολοκληρώνει το νόημα σε κάθε ερώτημα. Από το πώς βρίσκονται οι πόροι και τα τρόφιμα, μέχρι το πού στεγάζονται οι θεραπευόμενοι του Νοσοκομείου «Άγιος Σάββας» που βρίσκεται πίσω από τα Προσφυγικά.
Η κοινότητα έχει ανακαινίσει διαμερίσματα, που σε συνεργασία με τον σύλλογο εργαζομένων του «Αγίου Σάββα» τα προσφέρει για φιλοξενία σε ασθενείς και συνοδούς που δεν μπορούν να ανταποκριθούν στα έξοδα διαμονής τους στην Αθήνα για όσο διαρκεί η θεραπεία τους. Κρεβάτια, μπάνιο, ηλεκτρικές συσκευές και τα πρώτα τρόφιμα βρίσκονται στο μικρό ράφι της μεγάλης αλληλεγγύης των κατοίκων. Το μέλος της Συνέλευσης που μας ξενάγησε στα Προσφυγικά μάς λέει: «Κάπου θα πρέπει να μείνουν και αυτοί οι άνθρωποι, έχουνε τόσα έξοδα για φάρμακα και θεραπείες». Για να συμπληρώσει μετά πως και η Εκκλησία προσφέρει αντίστοιχη φιλοξενία έναντι 10 ευρώ την ημέρα. Μία αντίστιξη που θα πρέπει να προβληματίσει.
Η απεργία πείνας
Τα Προσφυγικά της Λ. Αλεξάνδρας δεν είναι μόνο ένα ιστορικό μνημείο της σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας, παρότι η ανέγερσή τους όπως και οι τρύπες στους τοίχους από τις μάχες των Δεκεμβριανών μαρτυρούν. Είναι και ένα κοινωνικό πείραμα, ένα μοντέλο δόμησης μίας κοινωνίας που προτάσσει άλλες αξίες και αρχές σε μια εποχή που σχεδόν όλα προσδιορίζονται από αριθμούς και στατιστικές. Αυτό είναι σαφές από την πρώτη ματιά. Από τα χαμόγελα των ανθρώπων και τα βλέμματά τους όταν συναντιούνται στους εσωτερικούς χωματόδρομους. Από τα πιτσιρίκια που παίζουν στις κούνιες του οικισμού που κατασκευάστηκαν κατ’ απαίτηση των παιδιών των Προσφυγικών έπειτα από την τελευταία καταδρομική των αστυνομικών δυνάμεων μέσα στη νύχτα με προτεταμένα τα όπλα σε μανάδες, παιδιά και ηλικιωμένους. Από τη συμπαράσταση των κατοίκων στον απεργό πείνας διότι οι κάτοικοι απειλούνται με «έξωση» προκειμένου τα Προσφυγικά να ανακαινιστούν και να γίνουν κοινωνικές κατοικίες κάποιων άλλων ή κάποιας άλλης κοινωνίας.
Η απόφαση της Συνέλευσης των Προσφυγικών έχει αποφασίσει πως η απεργία πείνας είναι ένα μέσο με το οποίο γίνεται μια υπέρβαση και δείχνει την αποφασιστικότητα των κατοίκων να φτάσουν τον αγώνα τους μέχρι το τέλος. Είτε αυτό το τέλος θα έρθει με τη δικαίωση του αιτήματος των κατοίκων τα Προσφυγικά να ανακαινιστούν με την αλληλεγγύη που χτίστηκαν και που συντηρούνται μέχρι σήμερα, με την κοινότητά τους να συνεχίσει να προσφέρει στην κοινωνία ένα πλαίσιο αρχών και δημοκρατίας που σήμερα είναι σπάνιο. Είτε με τον θάνατο του πρώτου απεργού κι έπειτα του επόμενου, αφού όλοι δηλώνουν αποφασισμένοι.
