Γλώσσα και πολιτισμός, δύο έννοιες αλληλένδετες σε μια συνεχή σχέση αλληλεπίδρασης που εδραιώνουν την έννοια της κοινότητας, της συλλογικής μνήμης και ταυτότητας. Πώς απαντούν στις προκλήσεις της νέας εποχής, της Τεχνητής Νοημοσύνης; Πώς επηρεάζει αυτό την ομογένεια που έχει την εν γένει δυσκολία της απόστασης;
Για τη σημασία που έχει η σύνδεση με την ομογένεια μέσω της ανάπτυξης των γλωσσικών σπουδών και το νέο επιμορφωτικό πρόγραμμα αυτοδίδακτων δασκάλων στην Αμερική μιλά στην ΑΥΓΗ της Κυριακής η κοσμήτορας της Σχολής Επιστημών Αγωγής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, καθηγήτρια Γλωσσολογίας Νικολέττα Τσιτσανούδη-Μαλλίδη.
Χρειαζόμαστε τις γλωσσικές σπουδές στην εποχή της AI;
Η γλώσσα δεν είναι απλά ένα κορυφαίο μέσο επικοινωνίας, είναι ο πολιτισμός μας. Ο πολιτισμός του ανθρώπου. Οι γλωσσικές σπουδές είναι ιδιαίτερα σημαντικές στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης. Η εκτεταμένη χρήση εργαλείων AI στην εκπαίδευση και στην καθημερινή επικοινωνία καθιστά αναγκαία, θα έλεγα μάλιστα ότι προϋποθέτει την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης και τη διατήρηση ισχυρών γλωσσικών και επικοινωνιακών αντανακλαστικών. Οι φυσικοί ομιλητές μιας γλώσσας δεν αρκεί να χρησιμοποιούν την τεχνολογία ως υποκατάστατο της σκέψης ή της έκφρασής τους, αλλά να αξιολογούν την ακρίβεια, την αξιοπιστία και τις ιδεολογικές παραμέτρους του κάθε είδους παραγόμενου λόγου. Οι γλωσσικές σπουδές ενισχύουν την επίγνωση της επικοινωνιακής πρόθεσης, της σημασίας της προσαρμογής στο εκάστοτε επικοινωνιακό πλαίσιο και του ύφους, την ενεργό συμμετοχή στον διάλογο. Με αυτόν τον τρόπο αποτρέπεται η αποδυνάμωση των επικοινωνιακών δεξιοτήτων και αντανακλαστικών και διασφαλίζεται ότι η γλώσσα παραμένει ζωντανή έκφραση του ανθρώπινου πολιτισμού και όχι απλώς εργαλείο επικοινωνίας.
Η διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας είναι πράξη ευθύνης. Μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι θα παραμείνει ζωντανή και παρούσα στις επόμενες γενιές της διασποράς;
Η διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας συνιστά πράξη υψηλής παιδαγωγικής και πολιτισμικής ευθύνης, ιδίως στο σύγχρονο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης και των πολυπολιτισμικών κοινωνιών. Σε ένα περιβάλλον όπου οι γλώσσες και οι πολιτισμοί αλληλεπιδρούν διαρκώς, η συστηματική παραγωγή επιστημονικής γνώσης σε συνδυασμό με τον σχεδιασμό και την προώθηση δημιουργικών διδακτικών προσεγγίσεων καθίστανται καθοριστικές για την ουσιαστική μετάδοση όχι μόνο της δομής της γλώσσας, αλλά και των πολιτισμικών αξιών που ενσωματώνει. Ιδιαίτερα στις κοινότητες της ελληνικής διασποράς, η γλώσσα λειτουργεί ως φορέας ταυτότητας, ιστορικής μνήμης και πολιτισμικής συνέχειας, ενώ ταυτόχρονα συνυπάρχει και διαλέγεται με άλλες γλωσσικές και πολιτισμικές πραγματικότητες. Υπάρχει δίψα για την κατάκτηση και την εκμάθησή της στη διασπορά! Η διδασκαλία και διάδοση της ελληνικής γλώσσας μπορεί να συμβάλλει στη διατήρηση της διαγενεακής σύνδεσης και στη διασφάλιση του ότι η γλώσσα μας θα παραμείνει λειτουργική και παρούσα στις επόμενες γενιές. Γιατί μόνον έτσι διαδίδεται μία γλώσσα, όσο υπάρχουν άνθρωποι που τη μιλούν και την καλλιεργούν.
Υπάρχουν δύσκολες και εύκολες γλώσσες; Η εκμάθηση της ελληνικής ως ξένης γλώσσας ανταποκρίνεται μόνο στην ανάγκη της ομογένειας για επικοινωνία;
Όλες οι γλώσσες αποτελούν πλήρη και ισότιμα συστήματα επικοινωνίας. Οι διαφοροποιήσεις τους, για παράδειγμα, μπορεί να αφορούν τη μορφολογία, τη σύνταξη, τη φωνολογία, το σύστημα γραφής. Μπορεί κανείς να πει ότι ορισμένα δομικά χαρακτηριστικά τους αντιμετωπίζονται ως δείκτες αυξημένης πολυπλοκότητας και απαίτησης. Η έννοια της γλωσσικής δυσκολίας περιλαμβάνει και τον ίδιο τον ομιλητή, τον αναγνώστη, τον επικοινωνητή και τον επικοινωνούμενο που είναι οι ζωντανοί φορείς διάδοσης και συνέχισης μιας γλώσσας.
Αναφορικά με την ελληνική γλώσσα, αυτή με τη συγκεκριμένη μορφολογική της πολυπλοκότητα και τη μακραίωνη ιστορική της συνέχεια, συχνά χαρακτηρίζεται απαιτητική. Είναι μία γλώσσα που έχει βάθος στον χρόνο. Ως προς την εκμάθηση ή κατάκτησή της σε επίπεδο ομογένειας, αυτή προφανώς δεν σχετίζεται μόνο με την κάλυψη επικοινωνιακών αναγκών. Είναι η σύνδεση με την πατρίδα, με την καταγωγή, υπάρχει βαθιά πολιτισμική και πολιτιστική ταύτιση. Για αυτό είναι χρέος μας να αναζητάμε ισχυρά και ελκυστικά επιχειρήματα ως προς το γιατί αξίζει να μαθαίνει κάποιος τα ελληνικά και να τα μαθαίνει στα παιδιά του.
Ποια είναι τα προβλήματα της ελληνόγλωσσης εκπαίδευσης στο εξωτερικό; Είναι επαρκής η στήριξη της Πολιτείας;
Θα σας απαντήσω με βάση τη δική μου εμπειρία, έτσι όπως έχει αυτή διαμορφωθεί από την οργάνωση διαφόρων προγραμμάτων που κάνουμε τα τελευταία χρόνια και τη συμμετοχή μου σε ακαδημαϊκούς οργανισμούς του εξωτερικού. Προφανώς και κάθε φορά απαιτείται βελτιστοποίηση των προσπαθειών της Πολιτείας, ώστε να διασφαλίζεται η ποιότητα της ελληνόγλωσσης διδασκαλίας μέσα από κατάλληλες σχολικές υποδομές και εξειδικευμένο εκπαιδευτικό προσωπικό. Η συνεχής ανάπτυξη σύγχρονου διδακτικού υλικού και η αξιοποίηση ψηφιακών εργαλείων μπορούν να ενισχύσουν την αποτελεσματικότητα της εκπαίδευσης. Επιπλέον, η ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ σχολείων διασποράς και ελληνικών εκπαιδευτικών φορέων συμβάλλει στη δημιουργία σύγχρονων προγραμμάτων σπουδών. Η Πολιτεία μέσα από στρατηγικό σχεδιασμό και συντονισμένες πρωτοβουλίες υποστηρίζει τη γλωσσική και πολιτισμική συνέχεια. Οι προκλήσεις ωστόσο για τη βιωσιμότητα και την περαιτέρω βελτίωση του επιπέδου της ελληνόγλωσσης εκπαίδευσης, ειδικά σε ό,τι αφορά τους νέους, είναι διαρκείς και απαιτητικές. Σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν και τα ομογενειακά μέσα ενημέρωσης.
Πώς εμπνευστήκατε την ιδέα για το νέο επιμορφωτικό πρόγραμμα για εθελοντές της ομογένειας;
Το νέο, δωρεάν επιμορφωτικό πρόγραμμα για εθελοντές της ομογένειας στις Ηνωμένες Πολιτείες έρχεται να καλύψει μια παιδαγωγική ανάγκη. Τη διαπιστώσαμε και μέσα από τη βιωματική επαφή με εκπροσώπους της ομογένειας και ειδικότερα στο πλαίσιο των εργασιών του Διεθνούς Θερινού Πανεπιστημίου «Ελληνική Γλώσσα, Πολιτισμός και ΜΜΕ» που πραγματοποιήθηκε στη Βοστώνη και τώρα ετοιμαζόμαστε για το Σίδνεϊ. Συναντήσαμε ανθρώπους με ζωηρό, αυθεντικό ενδιαφέρον για την ελληνική γλώσσα, οι οποίοι προσφέρουν εθελοντικά τη διδασκαλία τους, χωρίς να είναι απαραίτητα εκπαιδευτικοί. Και στον εθελοντισμό, απαντάμε με εθελοντισμό!
Το πρόγραμμα έχει τίτλο «Γενικές παιδαγωγικές και γλωσσικές αρχές διδακτικής της ελληνικής γλώσσας για εθελοντές της ομογένειας (μη παιδαγωγούς)». Οργανώνεται από το ΚΕΔΙΒΙΜ του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, σε συνεργασία με την Ιερά Αρχιεπισκοπή Αμερικής, το Εργαστήριο Μελέτης Κοινωνικών Θεμάτων, ΜΜΕ της Σχολής Επιστημών Αγωγής και το Maliotis Cultural Center of Hellenic College Holy Cross. Θα πραγματοποιηθεί στο πλαίσιο της λειτουργίας του Διεθνούς Γραφείου του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, που πρόσφατα εγκαινιάστηκε από τον Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Αμερικής κ. Ελπιδοφόρο και την πρύτανη του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, καθηγήτρια κ. Άννα Μπατιστάτου.
Ποια είναι η βασική του φιλοσοφία και ποιοι οι στόχοι του;
Η ελληνική γλώσσα αντιμετωπίζεται ως φορέας πολιτισμικής ταυτότητας και ιστορικής συνέχειας, όχι απλώς ως εργαλείο επικοινωνίας. Για την ομογένεια, η γλώσσα αποτελεί γέφυρα ανάμεσα στις γενιές. Στόχος μας είναι να δημιουργήσουμε ένα συνεκτικό πλαίσιο παιδαγωγικών γνώσεων και διδακτικών δεξιοτήτων, που θα επιτρέπει στους εθελοντές να διδάσκουν με αυτοπεποίθηση και επιστημονική επάρκεια. Στόχος του είναι να υποστηρίξει επιστημονικά και παιδαγωγικά τους εθελοντές, ενισχύοντας την ποιότητα και την αποτελεσματικότητα του σπουδαίου έργου τους. Οι συμμετέχοντες ολοκληρώνοντας το πρόγραμμα αποκομίζουν θεωρητική γνώση, πρακτικές δεξιότητες και έτοιμα διδακτικά σενάρια που μπορούν να εφαρμόσουν άμεσα.
Οι εθελοντές αποκτούν διδακτική επάρκεια μέσω του προγράμματος; Με τι κριτήρια επιλέγονται;
Το πρόγραμμα απευθύνεται σε εθελοντές μη εκπαιδευτικούς που διδάσκουν ή επιθυμούν να διδάξουν ελληνικά στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η επιλογή γίνεται με γεωγραφικά κριτήρια, ώστε να εκπροσωπηθούν όλες οι μητροπόλεις, αλλά και με επαγγελματικά κριτήρια, για να υποστηριχθούν όσοι έχουν ενεργό ρόλο ή πραγματικό ενδιαφέρον για τη διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας. Οι συμμετέχοντες θα λάβουν από το Κέντρο Επιμόρφωσης και Δια Βίου Μάθησης του Πανεπιστημίου μας πιστοποιητικό συμμετοχής στο πρόγραμμα.
Τι περιλαμβάνει το περιεχόμενο των μαθημάτων;
Το επιμορφωτικό πρόγραμμα θα διεξάγεται διαδικτυακά και θα ολοκληρωθεί στις 4 Απριλίου 2026. Θα περιλαμβάνει 12 συνεδρίες. Ξεκινά με τη διερεύνηση των βασικών προκλήσεων στη διδασκαλία της ελληνικής ως γλώσσας πολιτιστικής κληρονομιάς. Στη συνέχεια, οι συμμετέχοντες εισάγονται στον σχεδιασμό διδακτικών σεναρίων και στη δημιουργία δραστηριοτήτων που αξιοποιούν τη λογοτεχνία, τη μουσική, την ποίηση και άλλες πολιτισμικές πρακτικές.
Ποιος είναι ο ρόλος της τεχνολογίας και της Τεχνητής Νοημοσύνης;
Η τεχνολογία και η Τεχνητή Νοημοσύνη εξετάζονται ως σύγχρονα εργαλεία. Δεν υποκαθιστούν τον εκπαιδευτικό, αλλά μπορούν να ενισχύσουν την ενεργό συμμετοχή του μαθητή, να καλλιεργήσουν την αυτονομία του και να δημιουργήσουν πιο ελκυστικά μαθησιακά περιβάλλοντα, εφόσον χρησιμοποιούνται με κριτική σκέψη και παιδαγωγική ευθύνη. Το κλειδί είναι η κριτική σκέψη.
