Η Ελλάδα του 2025 παραμένει κολλημένη σε ένα θεσμικό παρελθόν που θα ζήλευε ο Μεσαίωνας: η θρησκεία όχι μόνο συνυπάρχει με το κράτος, αλλά συνεχίζει να το διαπερνά ως θεμελιώδης δομή εξουσίας — από το Σύνταγμα μέχρι τα σχολικά εγχειρίδια και τις δικαστικές αίθουσες.
Σε μια Ευρώπη που έχει σε μεγάλο βαθμό απομακρυνθεί από το θεοκρατικό μοντέλο, η χώρα μας εξακολουθεί να είναι από τις ελάχιστες όπου η Εκκλησία αντιμετωπίζεται σαν συνταγματικός συνεταίρος στην εξουσία, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τη δημοκρατία, τη νομοθεσία και τα ατομικά δικαιώματα.
Η κοινωνία, ωστόσο, έχει προχωρήσει. Σύμφωνα με την τελευταία δημοσκόπηση της Metron Analysis, μόνο το 66% των πολιτών δηλώνει ότι πιστεύει στον Θεό και ανήκει σε κάποιο θρήσκευμα — το χαμηλότερο ποσοστό που έχει καταγραφεί ποτέ. Μόλις λίγα χρόνια πριν το ποσοστό αυτό άγγιζε το 80%, ένα από τα υψηλότερα στην Ευρώπη. Επιπλέον, μόνο το 14% παραδέχεται ότι οι θρησκευτικές του πεποιθήσεις επηρεάζουν το αξιακό του σύστημα. Αυτά τα στοιχεία γκρεμίζουν το επίσημο αφήγημα περί «βαθιά θρησκευόμενου έθνους» και φανερώνουν μια κοινωνία που εγκαταλείπει τον δογματισμό και απαιτεί πολιτεία ουδέτερη, όχι θεοκρατική.
Η διεθνής έρευνα του Pew Research Center (Φεβρουάριος 2025) καταγράφει ότι μόλις το 9% των Ελλήνων αυτοπροσδιορίζεται ως «χριστιανο-εθνικιστής» — και αυτό μόνο σε σύγκριση με το 1% στη Σουηδία, τη Γερμανία, τη Γαλλία και την Ολλανδία μοιάζει «υψηλό». Η πραγματικότητα είναι ότι η πλειοψηφία δεν συνδέει πλέον την ταυτότητά της με το εθνικοθρησκευτικό τρίπτυχο «Πατρίς-Θρησκεία-Οικογένεια», όσο κι αν ορισμένα κόμματα συνεχίζουν να παριστάνουν τους «θεματοφύλακες της Ορθοδοξίας» για να ψαρεύουν ψήφους στα ζοφερά νερά του συντηρητισμού.
Το ελληνικό Σύνταγμα, μέσω του άρθρου 3, εξακολουθεί να αναγνωρίζει την Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία του Χριστού ως «επικρατούσα θρησκεία». Αυτή η θεσμική σφραγίδα επιτρέπει στην Εκκλησία να λειτουργεί ως ανεπίσημος αλλά πανίσχυρος συννομοθέτης, επηρεάζοντας από την παιδεία μέχρι την υγεία και από τα ανθρώπινα δικαιώματα μέχρι τη βιοηθική. Ειδικά στις νεότερες γενιές, αυτή η σχέση μοιάζει με παρωχημένο, σχεδόν αποικιοκρατικό δεσμό, όπου η πολιτική εξουσία λογοδοτεί σε μια Ιερά Σύνοδο αντί για τον λαό.
Η μάχη για το περιεχόμενο και την απαλλαγή από το μάθημα των θρησκευτικών, η αργοπορημένη αφαίρεση του θρησκεύματος από τα απολυτήρια, οι παρεμβάσεις κατά των ΛΟΑΤΚΙ δικαιωμάτων και της ευθανασίας — όλα δείχνουν έναν θρησκευτικό μηχανισμό που ασκεί veto σε δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις. Η Εκκλησία διαθέτει τεράστια, σε μεγάλο βαθμό αφορολόγητη περιουσία, συμμετέχει σε κρατικές διαβουλεύσεις και καθορίζει την κυβερνητική ατζέντα χωρίς να έχει εκλεγεί από κανέναν. Αυτό δεν είναι «παράδοση» — είναι παραβίαση της λαϊκής κυριαρχίας και της συνταγματικής ισότητας. Ο νόμος, σε μια σύγχρονη δημοκρατία, πρέπει να βασίζεται στη λογική και την αρχή της μη βλάβης (Δημόκριτος, Στιούαρτ Μιλ)· όχι στην έννοια της «αμαρτίας». Ο Χριστός δεν είναι πολίτης. Οι άνθρωποι είναι.
Η Ελλάδα πρέπει να προχωρήσει άμεσα σε θεσμικό εκσυγχρονισμό:
- Αναθεώρηση του Συντάγματος – κατάργηση της «επικρατούσας θρησκείας».
- Πλήρης διαχωρισμός Κράτους-Εκκλησίας.
- Κατάργηση της κρατικής μισθοδοσίας των κληρικών.
- Θρησκευτική ουδετερότητα σε δημόσια σχολεία, δικαστήρια, νοσοκομεία.
- Πλήρης ανεξαρτησία του πολιτικού λόγου και της νομοθέτησης από θρησκευτικές επιταγές.
Η εκστρατεία της Atheist Alliance International
Πρόσφατα ανακοινώθηκε εκστρατεία με την υποστήριξη της Atheist Alliance International (AAI), η οποία στοχεύει στην προώθηση της θρησκευτικής ουδετερότητας στις δημόσιες υπηρεσίες και συνολικά στο ελληνικό κράτος. Η εκστρατεία αυτή ευθυγραμμίζεται με προηγούμενες πρωτοβουλίες που έχουν εστιάσει στην εκκοσμίκευση της εκπαίδευσης, ενισχύοντας το αίτημα για διαχωρισμό κράτους και θρησκείας.
Η εκστρατεία αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) εξετάζει δύο προσφυγές κατά της Ελλάδας για την παρουσία θρησκευτικής εικόνας στην αίθουσα του Συμβουλίου της Επικρατείας, σε υποθέσεις που αφορούσαν την ουδετερότητα της εκπαίδευσης και την αναγραφή θρησκεύματος στα απολυτήρια.
Οι υποθέσεις βασίστηκαν σε προσφυγές της Ένωσης Αθέων και δύο οικογενειών, που ζητούσαν την αφαίρεση της εικόνας του Χριστού από την αίθουσα, θεωρώντας την προσβλητική για το δικαίωμα σε αμερόληπτη δίκη (Άρθρο 6 ΕΣΔΑ) και παραβίαση της ελευθερίας σκέψης και θρησκευτικής συνείδησης (Άρθρο 9 ΕΣΔΑ) σε συνδυασμό με την απαγόρευση διακρίσεων (Άρθρο 14 ΕΣΔΑ).
Παρότι τα ελληνικά δικαστήρια απέρριψαν τα αιτήματα, αρκετοί δικαστές διαφώνησαν, υποστηρίζοντας ότι το αίτημα ήταν παραδεκτό και ότι η εικόνα έπρεπε να αφαιρεθεί για λόγους συνταγματικής ουδετερότητας. Η υπόθεση έχει πλέον μεταφερθεί στο ΕΔΔΑ, το οποίο έχει θέσει στην ελληνική κυβέρνηση τρία κρίσιμα ερωτήματα σχετικά με την παραβίαση των θεμελιωδών δικαιωμάτων των προσφευγόντων. Εξετάζεται κατά πόσο η παρουσία θρησκευτικού συμβόλου σε δικαστική αίθουσα παραβιάζει την υποχρέωση του κράτους για ουδετερότητα και αμεροληψία, αλλά και αν δημιουργεί διακρίσεις σε βάρος μη θρησκευόμενων πολιτών.
Με αφορμή τις εξελίξεις αυτές, απευθύνουμε ερωτήσεις στον πρώην Πρόεδρο της Ένωσης Αθέων και σημερινό Γενικό Γραμματέα και Οικονομικό Διευθυντή της AAI, Φώτη Φραγκόπουλο προκειμένου να φωτίσει τις στοχεύσεις της εκστρατείας, τα νομικά και ηθικά επιχειρήματα που τη συνοδεύουν, καθώς και τις ευρύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζει το αίτημα για εκκοσμίκευση στην Ελλάδα.
Ποια είναι η κύρια επιδίωξη της εκστρατείας για θρησκευτική ουδετερότητα και πώς πιστεύετε ότι θα επηρεάσει την καθημερινότητα των πολιτών;
Η επιδίωξη είναι ένας από τους καταστατικούς σκοπούς της Ένωσης Αθέων δηλαδή ο:
θρησκευτικός αποχρωματισμός των δημόσιων υπηρεσιών και του κράτους εν γένει,
και έχει συμπεριληφθεί από την αρχή στην σχετική πρόταση διαχωρισμού Κράτους – Εκκλησίας της οποίας ήμουν ο βασικός συντάκτης:
Απομάκρυνση των θρησκευτικών συμβόλων από τα κτίρια δημοσίων υπηρεσιών.
Οι δημόσιες υπηρεσίες δεν έχουν κανένα λόγο να γίνονται πεδίο έκφρασης θρησκευτικών πεποιθήσεων ή θρησκευτικής λατρείας. Υπάρχουν αρκετοί ναοί, μάλλον περισσότεροι κι από αρκετοί, γι᾽ αυτόν τον σκοπό.
Άλλωστε ο ίδιος ο υποτιθέμενος ιδρυτής του χριστιανισμού συμβουλεύει (στο κατά Ματθαίο 6:5-6):
«Όταν προσεύχεστε, μην είστε σαν τους υποκριτές που προσεύχονται στις συναγωγές και στις γωνίες των δρόμων, για να φανούν στους ανθρώπους. Εσύ όταν προσεύχεσαι, κλείσε την πόρτα σου και προσευχήσου στα κρυφά· και ο Πατέρας σου, που βλέπει στα κρυφά, θα σου ανταποδώσει».
Αντίθετα, οι δημόσιες υπηρεσίες όπως εξηγούν οι ίδιες λέξεις προσφέρονται στο δημόσιο, σε όλους τους πολίτες, ανεξάρτητα από τις θρησκευτικές τους πεποιθήσεις ή την έλλειψη αυτών. Η Πολιτεία οφείλει να είναι ουδέτερη και να μην δημιουργεί στους πολίτες την αίσθηση ότι αποτελούν «ξένο σώμα» εάν δεν ασπάζονται την θρησκευτική αντίληψη που η ίδια Πολιτεία δηλώνει ότι ασπάζεται με το να διατηρεί συγκεκριμένα θρησκευτικά σύμβολα.
Μόνο θετικά λοιπόν θα επηρεαστεί η καθημερινότητα των πολιτών.
Γιατί επιλέξατε να εστιάσετε στην παρουσία θρησκευτικών συμβόλων στα δικαστήρια; Είναι συμβολικό ή πρακτικό το ζήτημα;
Eίναι συνδυασμός και των δύο. Την πρότεινε ο Βασίλης Σωτηρόπουλος, δικηγόρος των συνεργατών μας στην Ελλάδα και των οικογενειών, η συμβολή του οποίου στις εκστρατείες αυτές είναι πραγματικά ανεκτίμητη! Όπως λέμε και στην σχετική ανακοίνωση της Συμμαχίας η εκστρατεία αυτή συμβαδίζει και προέκυψε κατά την διεξαγωγή άλλων εκστρατειών (για την εκκοσμίκευση της εκπαίδευσης στην Ελλάδα) που υποστηρίζονται από την AAI.
Υπενθυμίζω συνοπτικά:
- Προσφυγές για το περιεχόμενο του 'μαθήματος' των θρησκευτικών που διδάσκεται στα ελληνικά σχολεία και τη διαδικασία απαλλαγής των μαθητών από αυτό. Το περιεχόμενο του ‘μαθήματος’ εξακολουθεί να εκκρεμεί ενώπιον του ΕΔΔΑ ενώ τόσο το Συμβούλιο της Επικρατείας όσο και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (με την υπόθεση Παπαγεωργίου και άλλοι εναντίον Ελλάδας) καταδίκασαν το ελληνικό κράτος για τη διαδικασία απαλλαγής που εφάρμοζε.
Το ΣτΕ επιπλέον ζήτησε από το υπουργείο να προετοιμάσει ένα εναλλακτικό μάθημα για το σχολικό έτος 2024-25 κάτι που δεν συνέβη κι ακόμη αναμένεται.
- Προσφυγή για την αναγραφή του θρησκεύματος των μαθητών στα σχολικά απολυτήρια την οποία αξιοποιούσαν παράνομα ζηλωτές θεολόγοι και διευθυντές σχολείων για να μην χορηγήσουν απαλλαγές από το μάθημα ων θρησκευτικών. Η προσφυγή είχε πάλι ως αποτέλεσμα την καταδίκη του ελληνικού κράτους (και από την Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα και από το ΣτΕ) και τον τερματισμό αυτής της πρακτικής από το 2020. Για την συγκεκριμένη υπερ-επιτυχημένη εκστρατεία θα ήθελα να τονίσω την ουσιώδη σημασία που είχε η υποστήριξη της Συμμαχίας χωρίς την οποία δεν θα είχε πραγματοποιηθεί.
Και ασφαλώς είναι υψηλού συμβολισμού η ύπαρξη θρησκευτικών συμβόλων σε κάθε κτίριο δημόσιας υπηρεσίας και μάλιστα συμβόλων του συγκεκριμένου δόγματος που χαρακτηρίζεται «επικρατούσα θρησκεία» στο ίδιο το Σύνταγμα της χώρας. Ας μην κοροϊδευόμαστε, τα θρησκευτικά σύμβολα στα δικαστήρια το μόνο που εξυπηρετούν είναι μια εικόνα υπεροχής και εξουσίας του συγκεκριμένου δόγματος έτσι ώστε το ιερατείο του να διατηρεί κεκτημένα και να διεκδικεί ακόμη περισσότερα προνόμια.
Το ίδιο συμβολική θα είναι και η απομάκρυνσή τους, ένα ακόμη βήμα προς τον εξορθολογισμό και την εκκοσμίκευση της ελληνικής Πολιτείας.
Ποια ήταν η αντίδραση της πολιτείας και της κοινωνίας στα μέχρι τώρα βήματα της εκστρατείας; Έχετε αντιμετωπίσει εμπόδια ή απειλές;
Οι αντιδράσεις από την πολιτεία και πιο συγκεκριμένα από την δικαστική εξουσία ήταν μεικτές. Θα ήθελα να θυμίσω ότι και στα δύο αιτήματα για αφαίρεση των συμβόλων υπήρξαν αρκετοί δικαστές που έκριναν ότι η ύπαρξη τέτοιων συμβόλων στη δικαστική αίθουσα, και μάλιστα κατά την εκδίκαση υποθέσεων θρησκευτικής ελευθερίας, δεν προάγουν ακριβώς την θρησκευτική ελευθερία ούτε αποτελούν εχέγγυο δίκαιης και αμερόληπτης δίκης.
Σε τυχαίες συνομιλίες μου με δύο από αυτούς σε ανύποπτο χρόνο αργότερα μου τόνισαν ότι δεν ένιωθαν καθόλου άνετα να δικάσουν παρόμοιες υποθέσεις έχοντας συγκεκριμένα σύμβολα στην δικαστική αίθουσα.
Όσον αφορά την κοινωνία θα ήθελα να αναφερθώ σε μια προσπάθεια διαστρέβλωσης από αντιδραστικές και οπισθοδρομικές πηγές που υπέπεσε στην αντίληψή μου. Κάπου επιχειρήθηκε (σε μικρή έκταση) να παρουσιαστεί το θέμα σαν δήθεν «ευαίσθητο για την ελληνική κοινωνία» με προφανή σκοπό να κινητοποιήσει οπισθοδρομικά αντανακλαστικά.
Η ελληνική κοινωνία λοιπόν δεν έχει κανένα λόγο (και κανένα συμφέρον) να είναι ενάντια στην εκδημοκράτισή της όπως άλλωστε διαπιστώσαμε και το 2019 που αφαιρέθηκε το ευαγγέλιο από όλες τις δικαστικές αίθουσες. Η κοινωνία έχει πολύ σοβαρότερα ζητήματα όπως π.χ. η φτωχοποίησή της, η υποχώρηση του κράτους δικαίου και η εκπροσώπησή της να την απασχολούν τα τελευταία χρόνια αλλά ας μην ξεφύγουμε από το θέμα.
Πώς ερμηνεύετε το γεγονός ότι το ΕΔΔΑ δεν αναφέρθηκε στην υπόθεση Lautsi κατά Ιταλίας στην κοινοποίησή του προς την ελληνική κυβέρνηση; Θεωρείτε πως πρόκειται για αλλαγή στάσης του Δικαστηρίου;
Ο Βασίλης Σωτηρόπουλος, ο νομικός μας σύμβουλος, δήλωσε σχετικά:
>…Αξίζει σε αυτό το σημείο να υπογραμμιστεί ότι στο έγγραφο κοινοποίησης του προς την Ελληνική Κυβέρνηση, το Ε.Δ.Δ.Α. δεν μνημονεύει καθόλου την απόφασή του στην υπόθεση Lautsi κ.α. κατά Ιταλίας, στην οποία κρίθηκε το 2011 ότι η παρουσία του Εσταυρωμένου στις σχολικές αίθουσες στην Ιταλία δεν παραβίασε τα ανθρώπινα δικαιώματα των προσφευγόντων.
Η αποσιώπηση της συγκεκριμένης απόφασης στο έγγραφο της κοινοποίησης, όπου το Ε.Δ.Δ.Α. παραθέτει συχνά και ενδεικτική νομολογία, αποτελεί ένα ηχηρό αν και σιωπηρό μήνυμα.
Προσωπικά, χωρίς να είμαι νομικός βέβαια, θεωρώ ότι φαίνεται μια αλλαγή στάσης του Δικαστηρίου. Ίσως είναι μια προσπάθεια επανόρθωσης και επαναφοράς του ΕΔΔΑ στην προοδευτική κατεύθυνση που διατηρούσε στα θέματα αυτά έως την δεύτερη εκδίκαση της υπόθεση Lautsi στην ολομέλεια του ΕΔΔΑ. (Στην πρώτη εκδίκαση το 2009, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι ο σταυρός στις σχολικές αίθουσες παραβιάζει την θρησκευτική ουδετερότητα του κράτους της Ιταλίας. Το 2011 η ολομέλεια ανέτρεψε την απόφαση προς το πιο διπλωματικό μετά από παρεμβάσεις θρησκευόμενων κρατών όπως και το δικό μας και της Κύπρου.) Θα είναι πολύ ευχάριστο η ανατροπή των ισορροπιών μεταξύ θρησκευτικής παράδοσης και ατομικών δικαιωμάτων στο ΕΔΔΑ να σηματοδοτηθεί από την δική μας υπόθεση.
Σε περίπτωση θετικής απόφασης του ΕΔΔΑ, ποια θα είναι τα επόμενα βήματα; Σχεδιάζετε περαιτέρω νομικές ή κοινωνικές δράσεις;
Παρακολουθώ από την αρχή τη διεκδίκηση αυτή καθώς ξεκίνησε (όπως και οι υπόλοιπες για την εκκοσμίκευση της παιδείας) επί της θητείας μου στον ρόλο του προέδρου της ΕΑ. Μάλιστα φρόντισα προσωπικά για την υποστήριξή τους από τη Διεθνή Συμμαχία και χρειάστηκε δυστυχώς και να την υπερασπιστώ από την πανταχού παρούσα ανθρώπινη ανοησία κι ενάντια σε κοντόφθαλμες μικροπολιτικές.
Στην πολύ πιθανή θετική απόφαση του ΕΔΔΑ θα μελετήσουμε προσεκτικά τα επόμενα βήματά μας μαζί με τους συνεργάτες μας στην Ελλάδα και τον νομικό μας σύμβουλο.
*Ο Φώτης Φραγκόπουλος είναι ιδρυτικό μέλος της Ένωσης Αθέων (2010) και διετέλεσε πρόεδρος την περίοδο 2013-2018 και μέλος ΔΣ το 2019-... Είναι ο εμπνευστής και βασικός συντελεστής των σημαντικότερων εκστρατειών της Ένωσης Αθέων για την εκκοσμίκευση του ελληνικού κράτους. Εντάχθηκε για πρώτη φορά στο διοικητικό συμβούλιο της Διεθνούς Αθεϊστικής Συμμαχίας το 2019 και με τον ρόλο του Γενικού Γραμματέα/Οικονομικού Διευθυντή εργάζεται για την αποτελεσματικότητα του οργανισμού ως προς το όραμα και την αποστολή του.
