Τις τελευταίες εβδομάδες, μαζί με την ακρίβεια, τη βία, τους πολέμους και ό,τι άλλο, βρίσκεται στον δημόσιο διάλογο και ο γάμος.
Το ερώτημα είναι τι από όλα αυτά ισχύει και τι όχι.
1. Γάμος Οι περισσότεροι δεν γνωρίζουν ότι στον νόμο ορίζεται μόνο ότι «για τη σύναψη του γάμου απαιτείται συμφωνία των μελλονύμφων» (άρθρο 1350, παρ. 1α΄ του Αστικού Κώδικα). Το ερώτημα είναι γιατί αυτή η διατύπωση και όχι η αναμενόμενη, με αναφορά των διαφορετικών φύλων των μελλονύμφων.
Η διάταξη αυτή προέρχεται από τον νόμο του 1983 για την αναμόρφωση του Οικογενειακού Δικαίου με την εισαγωγή της αρχής της ισότητας (Ν. 1329). Για τον σκοπό αυτόν όλος ο νόμος είχε ασεξική διατύπωση. Στον γάμο ο όρος «σύζυγος» αντικατέστησε τους όρους «άνδρας/γυναίκα», ενώ ο όρος «γονείς» αντικατέστησε τους όρους «μητέρα/πατέρας», όπου δεν δηλώνουν τον βιολογικό τους σύνδεσμο με το τέκνο. Ο όρος «μελλόνυμφοι» άρμοζε στη σύναψη του γάμου, αφού τα πρόσωπα δεν είναι ακόμη σύζυγοι.
Νομοτεχνικά η διάταξη του νόμου είναι ήδη ευρεία από την εποχή που δεν είχε καν τεθεί θέμα γάμου των ομοφύλων. Όταν τέθηκαν τα ζητήματα τόσο του συμφώνου (1994, ψήφισμα Ευρωκοινοβουλίου για ίση μεταχείριση των ομοφυλόφιλων στον γάμο ή σχέσεις όμοιες με γάμο και την οικογένεια) όσο και του γάμου (2000, Ολλανδία, πρώτος νόμος για τον γάμο των ομοφύλων), δεν χρειαζόταν άλλη νομοθετική παρέμβαση, αρκούσε μόνο μία διευκρινιστική εγκύκλιος. Ως νομοθετική παρέμβαση αρκεί η προσθήκη στο τέλος της διάταξης «… των μελλονύμφων, ανεξαρτήτως φύλου».
Τι έλλειπε; Η πολιτική βούληση
2. Ο τύπος του γάμου δεν μπορεί να είναι άλλος από τον πολιτικό: «δήλωση ... δημόσια ... ενώπιον δύο μαρτύρων προς τον δήμαρχο». Όταν ο γάμος τελείται με ιεροτελεστία, ο θρησκευτικός λειτουργός είναι υποχρεωμένος να «συντάξει αμέσως σχετική πράξη» για τον πολιτικό γάμο τον οποίο έχει επίσης τελέσει (άρθρο 1367 Αστικού Κώδικα). Προφανές είναι ότι ο γάμος είναι πολιτικός, αφού κι όταν ιερολογείται, για να έχει νομική υπόσταση και ισχύ, δηλαδή να καταχωρηθεί στο ληξιαρχείο, απαιτείται η τήρηση του πολιτικού τύπου και από τον θρησκευτικό λειτουργό. Η Πολιτεία δεν παρεμβαίνει στην εξουσία της Εκκλησίας, απαιτεί όμως την τήρηση των νόμων της.
Γάμος είναι η σχέση την οποία αναγνωρίζει η Πολιτεία με τους όρους της για να παρέχει στους συζύγους τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις που έχει ήδη προβλέψει. Ο γάμος είναι σχέση πολιτική (=της Πολιτείας). Μόνη η συμβίωση, ακόμη και η αρμονικότερη, δεν αποτελεί γάμο. Οι εν τοις πράγμασι συμβιώσεις των ομοφύλων είναι σήμερα πολλές και φανερές, έχουν όμως έννομες συνέπειες ή οφέλη για τους ίδιους όσο αναγνωρίζονται από τον νόμο.
3. Τεκνοθεσία. Η νομοθετική αναγνώριση του γάμου για τους ομόφυλους αίρει όλες τις διακρίσεις που σήμερα υπάρχουν στη νομοθεσία για τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις που αφορούν τους συζύγους και τις σχέσεις με τα τέκνα τους.
Τεκμήριο πατρότητας ισχύει σήμερα μόνο για ετερόφυλους και αφορά τα παιδιά που γεννιούνται σε γάμο ή σύμφωνο. Για τους ομόφυλους σε σύμφωνο δεν ισχύει ανάλογο τεκμήριο γονεϊκότητας για τα παιδιά που γεννιούνται σ’ αυτό. Αυτό οδηγεί σε καταστάσεις άδικες και ακραίες. Τα παιδιά του ενός συντρόφου σε σύμφωνο, είτε προϋπήρχαν είτε γεννήθηκαν στο σύμφωνο με βοηθούμενη αναπαραγωγή, έχουν μόνο γονέα τον γεννήτορα. Το άλλο πρόσωπο δεν έχει ιδιότητα γονέα ούτε ασκεί επιμέλεια, γιατί αυτή προϋποθέτει γονεϊκή σχέση. Σε περίπτωση θανάτου του βιολογικού γονέα, το παιδί αυτό δεν θα έχει μονογονέα, αλλά στην καλύτερη περίπτωση επίτροπο τον μέχρι τότε δεύτερο γονέα του έως και την ενηλικίωση, όχι όμως συγγενή του ούτε κληρονομική διαδοχή. Συγγένεια δημιουργεί η υιοθεσία, όχι η επιτροπεία, η επιμέλεια ή η αναδοχή.
Υιοθεσία
Η υιοθεσία είναι ατομική πράξη ενός προσώπου. Ένα παιδί μπορεί να υιοθετηθεί μόνο από ένα πρόσωπο, εκτός αν το άλλο είναι σύζυγος. Αποτέλεσμα της υιοθεσίας είναι η πλήρης ένταξη του παιδιού στη νέα οικογένεια και η διακοπή των δεσμών του με όλη τη φυσική οικογένεια. Όταν ένας σύζυγος υιοθετεί παιδί του άλλου, οι δεσμοί του παιδιού με τον φυσικό γονέα και την οικογένειά του δεν διακόπτονται.
Χωρίς γάμο ο σύντροφος-μη γονέας δεν μπορεί να υιοθετήσει το παιδί του άλλου συντρόφου-γονέα, διότι θα διαρραγούν οριστικά οι δεσμοί του παιδιού με τον φυσικό γονέα, πράγμα ανεπιθύμητο. Μετά την ενηλικίωση δεν υπάρχουν οι προϋποθέσεις για υιοθεσία ενηλίκου.
Τα ομόφυλα ζευγάρια με την τέλεση γάμου θα μπορούν να υιοθετήσουν το ίδιο παιδί, οι δύο συγχρόνως ή ο ένας το παιδί του άλλου, χωρίς να διακόπτονται οι δεσμοί του παιδιού με τον φυσικό γονέα του. Το δικαίωμα αυτό συνδέεται άμεσα με τον γάμο. Στο σύμφωνο δεν υπάρχει δικαίωμα υιοθεσίας ανεξάρτητα από το φύλο των συντρόφων.
Ιατρικά υποβοηθούμενη αναπαραγωγή (ΙΥΑ) επιτρέπεται μόνο για την αντιμετώπιση της αδυναμίας απόκτησης τέκνων με φυσικό τρόπο. Το δικαίωμα ανήκει σε συζύγους, συμβιούντες με ή χωρίς σύμφωνο και μόνες γυναίκες (Ν. 3089/2002).
Οι γυναίκες μπορούν να αποκτήσουν τέκνο με βοηθούμενη αναπαραγωγή, με τεχνητή σπερματέγχυση, εμφύτευση γονιμοποιημένου ωαρίου ή, αν δεν μπορούν να κυοφορήσουν, με δικαστική άδεια για παρένθετη μητέρα. Η τελευταία δυνατότητα αφορά μόνο μόνες γυναίκες. Γυναίκες σε σύμφωνο πρέπει πρώτα να το λύσουν, να κάνουν τη γονιμοποίηση και να συνάψουν νέο σύμφωνο στη συνέχεια.
Οι άνδρες με το ισχύον νομικό καθεστώς δεν μπορούν να αποκτήσουν τέκνο σε σύμφωνο ή χωρίς αυτό, διότι από τη φύση τους δεν μπορούν να κυοφορήσουν. Η πρόσβαση σε παρένθετη μητρότητα δεν είναι δυνατή, διότι οι τεχνικές της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής περιγράφονται με βάση το φύλο. Σε αίτηση για παρένθετη μητέρα νομιμοποιούνται μόνο γυναίκες.
4. Αναγκαία νομοθετική ρύθμιση είναι η αναγνώριση του δικαιώματος: γάμος για όλους χωρίς διακρίσεις.
Για τον γάμο αρκεί η αναδιατύπωση του άρθρου 1350 παρ. 1α΄ του Αστικού Κώδικα: «Για τη σύναψη του γάμου απαιτείται συμφωνία των μελλονύμφων, ανεξαρτήτως φύλου».
Για τον τύπο του γάμου δεν χρειάζεται αναδιατύπωση. Ο τύπος του πολιτικού γάμου ήδη περιγράφεται επακριβώς στον νόμο χωρίς διάκριση φύλου και καλύπτει όλους.
Η υιοθεσία δεν χρειάζεται καμία παρέμβαση. Η αναγνώριση του γάμου θα δώσει στους ομόφυλους όλα τα δικαιώματα για σύναψη υιοθεσιών των παιδιών του άλλου συζύγου ή παιδιών τρίτων.
Στην ιατρικά υποβοηθούμενη αναπαραγωγή (ΙΥΑ) απαιτείται η άρση της ισχύουσας μνείας των φύλων των συντρόφων. Για τους συζύγους, εφόσον θα αναγνωριστεί ο γάμος, δεν θα υπάρχει πρόβλημα πρόσβασης σε ΙΥΑ. Η απόκτηση παιδιού από γυναίκα σε γάμο με ομόφυλη, εφόσον θα γίνεται με τεχνητή σπερματέγχυση ή εμφύτευση γονιμοποιημένου ωαρίου, θα είναι νόμιμη και θα καθιστά και τη σύζυγό της γονέα παιδιού γεννημένου σε γάμο. Εφόσον δεν διαταραχθεί η πρόσβαση των γυναικών σε χρήση παρένθετης μητέρας, θεωρητικά η σύζυγός της θα μπορεί να είναι επίσης γονέας.
Η απαγόρευση χρήσης παρένθετης μητέρας από τους άνδρες είναι απαράδεκτη, διότι είναι τα πρόσωπα που δεν μπορούν να αποκτήσουν παιδί χωρίς γυναικεία μήτρα. Αυτή η διάταξη θα διαιωνίσει την παρανομία που υπάρχει και σήμερα.
Το επιχείρημα περί μη εκμετάλλευσης των κυοφόρων είναι ψευδές, διότι ο νόμος υπάρχει από 2002 και η πρακτική αυτή καλά κρατεί ως αποδοχή του κοινού και άνθιση των εργαστηρίων. Αν απαγορευτεί μόνο για τους άνδρες, θα εξακολουθεί να ισχύει για τις γυναίκες σε γάμο ή σε σύμφωνο με άνδρα ή μόνες. Ουσιαστικά θα αποκλειστούν, όπως και σήμερα, οι άνδρες. Άρα δεν λύνεται το πρόβλημα της εκμετάλλευσης, απλώς προστίθεται διακριτική μεταχείριση για τους άνδρες. Η εμμονή αυτή όμως δεν είναι αθώα. Ο νοών…
Τελικά ο νόμος μπορεί να αποκαταστήσει αδικίες και ανασφάλειες και να φέρει ειρήνη σε οικογένειες που υπάρχουν και θα υπάρχουν ανεξάρτητα από τη βούλησή μας. Το θέμα αυτό αφορά το δικαίωμα κάθε ανθρώπου στην οικογενειακή ζωή και στη δημιουργία οικογένειας. Έτσι, οι δύο σύντροφοι πρέπει να είναι γονείς με ίδια δικαιώματα προς τα παιδιά σε ό,τι αφορά την άσκηση της επιμέλειας (ανατροφή, εκπαίδευση, υγεία κ.λπ.), εκπροσώπηση ενώπιον των Αρχών, διοίκηση της περιουσίας, κληρονομική διαδοχή.
Η αλήθεια είναι ότι στο βάθος όλων αυτών ελλοχεύουν ο ρατσισμός και η ομοφοβία. Το παιδί που μεγαλώνει με γονείς ομοφυλόφιλους τι θα γίνει; Θα γίνει ομοφυλόφιλο! Ξεχνάμε όμως ότι οι έφηβοι απορρίπτουν το παράδειγμα των γονιών τους. Απόδειξη: Οι σημερινοί ομοφυλόφιλοι μεγάλωσαν σε ετερόφυλες οικογένειες. Πώς «στράβωσαν»; Ένας Θεός ξέρει!
Παράρτημα
Ψήφισμα του Ευρωκοινοβουλίου του 1994 προς όλα τα κράτη-μέλη για ίση μεταχείριση των ομοφυλόφιλων
Στις 8 Φεβρουαρίου 1994 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, με πλειοψηφία 159 υπέρ, 98 κατά και 18 αποχές, ενέκρινε ψήφισμα για την ίση μεταχείριση των ομοφυλόφιλων ατόμων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το οποίο κατέθεσε μαζί με έκθεση-έρευνα στις 26 Ιανουαρίου 1994 η Επιτροπή Πολιτικών Ελευθεριών και Εσωτερικών Υποθέσεων με εισηγήτρια την Κλαούντια Ροθ, Γερμανίδα ευρωβουλευτή των Πρασίνων.
Το ψήφισμα αυτό ήταν το δεύτερο για την ίση μεταχείριση των ομοφυλόφιλων. Το έτος 1984 το Ευρωκοινοβούλιο είχε υιοθετήσει ψήφισμα εναντίον των διακρίσεων για σεξουαλικούς λόγους στους χώρους εργασίας.
1η σκέψη του ψηφίσματος, η ίση μεταχείριση όλων των πολιτών, ανεξαρτήτως φύλου και σεξουαλικών προτιμήσεων.
2η σκέψη, η διαπίστωση ότι τα ομοφυλόφιλα άτομα εκδηλώνονται διαρκώς και πιο ανοιχτά στην κοινωνία.
3η σκέψη, η διαπίστωση ότι τα ομοφυλόφιλα άτομα υφίστανται ακόμη και σήμερα από πολύ μικρή ηλικία γελοιοποίηση, εκφοβισμό, διακρίσεις και πράξεις βίας.
Στη συνέχεια θέτει την αρχή της τήρησης των βασικών αρχών της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της Ευρωπαϊκής Ενιαίας Πράξης, ειδικά στον τομέα της ελεύθερης κυκλοφορίας των προσώπων (άρθρο 3 Συνθήκης Ε.Κ.), και την ευθύνη της Ε.Ε. για ισότιμη μεταχείριση των πολιτών, ανεξάρτητα από φύλο και σεξουαλικές προτιμήσεις.
Η Θεοφανώ Παπαζήση είναι ομότιμη καθηγήτρια Αστικού Δικαίου
