Οπου υπάρχει εξουσία, υπάρχει ταυτοχρόνως και αντίσταση
Μισέλ Φουκό
Το βίντεο με την τίγρη που επιτίθεται στον εκπαιδευτή της σε κάποιο τσίρκο που περιοδεύει στην Ιταλία κάνει τον γύρο του κόσμου. Οι περιγραφές αναφέρονται στο σοκ που υπέστησαν οι θεατές της παράστασης, που έγιναν μάρτυρες της επίθεσης. Χαρακτηρίζουν το βίντεο ανατριχιαστικό, καθώς θεωρούν σκληρές τις εικόνες του ζώου που δαγκώνει και χτυπά με τα νύχια τον εκπαιδευτή του. Πουθενά δεν αναφέρεται ότι το ζώο είναι καταδικασμένο σε ισόβια φυλάκιση και ότι υποχρεώνεται διά της βίας να παίρνει μέρος σε παραστάσεις εκτελώντας τις εντολές του βασανιστή του. Η είδηση παρουσιάζει την τίγρη για θύτη και ως θύμα τον καταπιεστή της.
Η ίδια οπτική και η ίδια λογική αποτυπώνονται στα βίντεο και τα ρεπορτάζ με το λιοντάρι που λίγες ημέρες αργότερα επιτέθηκε στον θηριοδαμαστή κατά τη διάρκεια παράστασης τσίρκου στην πόλη Σότσι της Ρωσίας. Για έναν άνθρωπο που από θαύμα γλίτωσε από τα νύχια του άγριου ζώου μπροστά στα μάτια ακόμη και μικρών παιδιών κάνουν λόγο τα ανά τον κόσμο ρεπορτάζ. Μόνο που τα παιδιά αυτά ίσως και να μην διδαχθούν ποτέ ότι η θέση ενός λιονταριού δεν είναι να κάνει κόλπα σε κάποιο τσίρκο με την απειλή ενός μαστιγίου, αλλά να βρίσκεται ελεύθερο στο φυσικό του περιβάλλον. Και φυσικά, ελάχιστοι θα τολμήσουν να υποστηρίξουν το δικαίωμα των ζώων να επιτίθενται στους καταπιεστές και τους βασανιστές τους. Μόνο αυτοί που στις ταυρομαχίες ήταν, είναι και θα παραμείνουν με την πλευρά του ταύρου.
Γιατί τα ζώα θα αντιστέκονται, τα ζώα θα δραπετεύουν αποζητώντας την ελευθερία τους, τα ζώα θα επιτίθενται στους καταπιεστές και τους βασανιστές τους. Κι αν αναρωτηθεί κανείς αν τα ζώα έχουν αυτό το δικαίωμα, καλύτερα να ψάξει ποιος τους στέρησε τα θεμελιώδη δικαιώματά τους στη ζωή, την ελευθερία και την αξιοπρέπεια. Ας απαντήσουμε στο ποιος αντιμετωπίζει αυτά τα συναισθητικά, συναισθηματικά και συναισθαντικά όντα σαν αντικείμενα, ποιος τα καταπιέζει, ποιος τα υποβιβάζει και ποιος τα κακοποιεί, και μετά ας δούμε αν έχουμε το δικαίωμα να κρίνουμε τις πράξεις τους.
Εκτελέσεις ελεφάντων
Τον Ιανουάριο του 1903, η νεοσύστατη ηλεκτρική εταιρεία της Νέας Υόρκης αναλαμβάνει τη δημόσια εκτέλεση με ηλεκτροπληξία της Τόπσι, της ελεφαντίνας που κατηγορήθηκε για επιθέσεις κατά των εκπαιδευτών της και καταδικάστηκε στην εσχάτη των ποινών. Τα 6.000 βολτ που χτύπησαν το βασανισμένο κορμί της ήταν αρκετά για τη ρίξουν νεκρή μπροστά στα μάτια του κόσμου, που υποδέχθηκε το θέαμα με ενθουσιασμό. Τον Σεπτέμβριο του 1916, πλήθος κόσμου στο Τενεσί των ΗΠΑ παρακολουθεί τον δημόσιο απαγχονισμό της Μαίρης, ακόμη μίας ελεφαντίνας που κυριολεκτικά λιντσαρίστηκε από το πλήθος επειδή τόλμησε να χτυπήσει και να σκοτώσει τον εκπαιδευτή της την ώρα που αυτός τη μαστίγωνε ανελέητα με έναν μεταλλικό γάντζο. Το 1994, η ελεφαντίνα Τάικ, κατά τη διάρκεια μιας παράστασης σε τσίρκο στη Χονολουλού της Χαβάης, ποδοπάτησε τον φροντιστή της, εκτίναξε και σκότωσε τον εκπαιδευτή της και στη συνέχεια βγήκε από την αρένα τρέχοντας. Έπειτα από μισή ώρα καταδίωξης μέσα στην πόλη, η αστυνομία τη σκότωσε με 86 πυροβολισμούς. Η εκτέλεση της Τάικ θα αποτελέσει την απαρχή ενός παγκόσμιου κινήματος εναντίον της χρήσης ζώων στο τσίρκο.
Εις θάνατον με συνοπτικές διαδικασίες
Το καλοκαίρι του 2022, ο Μπαζού, ο χιμπατζής που πηδούσε τα συρματοπλέγματα για να δραπετεύσει από το στρατόπεδο συγκέντρωσης του Αττικού Πάρκου, «δικάστηκε» με συνοπτικές διαδικασίες, καταδικάστηκε σε θάνατο και εκτελέστηκε από τους δεσμοφύλακές του γιατί θα μπορούσε, λέει, να αποτελέσει κίνδυνο για τους ανθρώπους που είχαν πληρώσει εισιτήριο να τον δουν φυλακισμένο. Ήταν κι αυτός ένα από τα χιλιάδες ζώα που έχουν πληρώσει με τη ζωή τους το τίμημα για έστω και λίγα λεπτά ελευθερίας μακριά από τους κατ’ ευφημισμό λεγόμενους ζωολογικούς κήπους.
Την ίδια τύχη είχαν και τα ζώα που κατά καιρούς αντέδρασαν με επιθέσεις είτε σε επισκέπτες είτε στο προσωπικό των φυλακών όπου, παρά τη θέλησή τους, κρατούνται για το οικονομικό όφελος των επιχειρηματιών της σκλαβιάς των ζώων. Τίγρεις, λιοντάρια, χιμπατζήδες ακόμη και πάντα έχουν καταδικαστεί στην εσχάτη των ποινών για επιθέσεις εναντίον ανθρώπων σε ανά τον κόσμο ζωολογικούς κήπους, χωρίς ποτέ να τους αναγνωρίζεται το παραμικρό ελαφρυντικό.
Από τη «Φάρμα των ζώων» έως την αστυνομική λογοτεχνία
Το 1975, η Πατρίσια Χάισμιθ, η μεγάλη κυρία της σύγχρονης αστυνομικής λογοτεχνίας, δημοσιεύει το «Εγχειρίδιο του κτηνώδους φόνου για ζωόφιλους». Πρόκειται για δεκατρείς ιστορίες φόνου, όπου ελέφαντες, σκυλιά, καμήλες, γάτες, γουρούνια, χάμστερ, κατσίκες, άλογα, ποντικοί, πίθηκοι, κοτόπουλα και άλλα ζώα δολοφονούν τα αφεντικά τους και παίρνουν έτσι την εκδίκησή τους για όσα έχουν από τους ανθρώπους υποστεί. Στον χώρο της λογοτεχνίας, έχει φυσικά προηγηθεί ο Τζορτζ Όργουελ με τη «Φάρμα των ζώων», όπου τα ζώα δεν αντέχουν τον ζυγό του αφέντη-κτηνοτρόφου και επαναστατούν. Αυτός, όμως, που δίνει μια πιο ριζοσπαστική διάσταση του θέματος είναι ο Άιλον Κοέν, που σε δοκίμιό του υπερασπίζεται την πολιτική των εξεγερμένων ζώων υποστηρίζοντας όσα σκοτώνουν τους καταπιεστές τους. Ζώα που καταδικάζονται σε θάνατο όταν τολμούν να κάνουν χρήση της δύναμής τους ενάντια στους βασανιστές τους. Ζώα που είναι διά βίου καταδικασμένα στην άνευ όρων αποδοχή της ανθρώπινης βίας.
Εγκλημα (;) και τιμωρία
Υπό μια κυβέρνηση που φυλακίζει άδικα, η αληθινή θέση για έναν τίμιο και δίκαιο άνθρωπο είναι η φυλακή
Henry David Thoreau
Δώδεκα κλιματικοί ακτιβιστές υποδέχτηκαν τη νέα χρονιά πίσω από τα κάγκελα στο Ηνωμένο Βασίλειο, έπειτα από έναν χρόνο «αστικής αντίστασης» στον δρόμο, σε τράπεζες, σε υπουργεία αλλά και σε γραφεία πετρελαϊκών εταιρειών με περισσότερες από 2.000 συλλήψεις. Τον περασμένο Οκτώβριο και τον Νοέμβριο, η αστυνομία προχώρησε σε 755 συλλήψεις, με 138 από τους ακτιβιστές της Just Stop Oil να έχουν είτε προφυλακιστεί, είτε να είναι εν αναμονή της δίκης τους, είτε να εκτίουν την ποινή τους. Ο Ben Okri, ο Simon Schama, η A.L. Kennedy και η Helen Pankhurst είναι μεταξύ περισσότερων από εκατό συγγραφέων οι οποίοι υπέγραψαν επιστολή αλληλεγγύης προς τους κρατούμενους ακτιβιστές.
«Το ότι το Ηνωμένο Βασίλειο έχει τώρα πολιτικούς κρατούμενους που φυλακίζονται για την υπεράσπιση της βιώσιμης ζωής στη Γη είναι ακόμη μία εθνική ντροπή» είπε η Σκωτσέζα συγγραφέας και ακαδημαϊκός A.L. Kennedy.
«Οι κλιματικοί ακτιβιστές είναι οι σημερινές σουφραζέτες» είπε η Η. Pankhurst και πρόσθεσε: «Στα δικαστήρια της Bow Street το 1908 η προγιαγιά μου Emmeline Pankhurst, υπερασπιζόμενη τις ενέργειες των σουφραζετών, είπε: “Είμαστε εδώ, όχι επειδή είμαστε παραβάτες του νόμου, είμαστε εδώ για να γίνουμε νομοθέτες”».
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, νομοσχέδιο για τη Δημόσια Τάξη προτείνει την εισαγωγή νέων ποινικών αδικημάτων, καθώς και επέκταση των εξουσιών της αστυνομίας. Αυτή είναι μια σκόπιμη στρατηγική της κυβέρνησης να φιμώσει φωνές που αμφισβητούν το status quo της πολιτικής απάθειας και της συμπαιγνίας με τη βιομηχανία ορυκτών καυσίμων. Στην Αυστραλία, πάνω από 220 οργανώσεις καταδίκασαν την πρόσφατη ποινή φυλάκισης 15 μηνών στην κλιματική ακτιβίστρια Deanna «Violet» Coco και διαμαρτυρήθηκαν για την αυξανόμενη καταστολή και για την πρόσφατη εισαγωγή νέων νόμων κατά των κλιματικών ακτιβιστικών δράσεων ενώ η χώρα υφίσταται τις τρομερές επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης.
Οι ακτιβιστές πληρώνουν το τίμημα ακριβά
Οι ακτιβιστές έχουν χαρακτηριστεί ως «υπερβολικά λευκοί», χίπστερς, αριστεροί, μεσοαστοί, με έλλειψη ενσυναίσθησης κ.ά. Η αλήθεια είναι ότι το κίνημα αποτελείται από άτομα κάθε ηλικίας (κάτω των 18 έως άνω των 80 ετών) και πολιτικοοικονομικού υπόβαθρου από όλο τον κόσμο. Θα έπρεπε να είναι βαθύτατα ανησυχητικό όταν απλοί πολίτες, φοιτητές, δάσκαλοι, επιστήμονες, μηχανικοί, γιατροί, νοσοκόμοι, ιερείς, ακαδημαϊκοί, παππούδες και γιαγιάδες καταλήγουν να συλλαμβάνονται διότι συμμετέχουν σε δράσεις πολιτικής ανυπακοής ως έσχατη λύση. Ωστόσο, σπάνια αναρωτιόμαστε τι συμβαίνει μετά τη σύλληψή τους και τι θυσιάζουν με τη δράση τους.
Οι κλιματικοί ακτιβιστές κάνουν μεγάλες προσωπικές θυσίες και σε πολλές περιπτώσεις αντιμετωπίζουν σοβαρούς κινδύνους. Πρώην νομοταγείς πολίτες φυλακίζονται, τους επιβάλλονται βαριά πρόστιμα, χρεώνονται με υπερβολικά δικαστικά έξοδα και απειλούνται με μακροχρόνιες ποινές με αναστολή. Αντιμετωπίζουν εκφοβισμό, παρενόχληση, ποινικοποίηση, στιγματισμό και βίαιες επιθέσεις. Εκτός από την ελευθερία τους, διακινδυνεύουν επίσης και το μέλλον τους. Σε ορισμένους κλάδους οι έλεγχοι ιστορικού είναι επιτακτικοί και το επιβαρυμένο ποινικό μητρώο μπορεί να λειτουργήσει αποτρεπτικά. Επιπλέον, η φυλάκιση μπορεί να κάνει πιο δύσκολη την απόκτηση ασφάλισης σπιτιού ή την αγορά και την ενοικίαση κατοικίας, καθώς οι ιδιοκτήτες μπορούν να αρνηθούν να παραχωρήσουν τα ακίνητά τους σε υποψήφιους με επιβαρυμένο ποινικό μητρώο.
Ο τρόπος με τον οποίον ένα κράτος αντιμετωπίζει τους πολίτες που παραβιάζουν τον νόμο με μη βίαιη πολιτική ανυπακοή αντανακλά την πολιτική του κουλτούρα. Ο Γερμανός φιλόσοφος Jurgen Habermas υποστήριξε πως η πολιτική ανυπακοή είναι βασικό συστατικό μιας ώριμης Δημοκρατίας. Σε μια λειτουργική Δημοκρατία, οι πολίτες που εμπλέκονται σε πράξεις πολιτικής ανυπακοής αντιμετωπίζονται με επιείκεια. Οι κρίσεις είναι λιγότερο σκληρές αν οι πράξεις είναι μη βίαιες, αναλογικές, ανιδιοτελείς και βασισμένες σε κοινά αποδεκτές αξίες. Οι δικαστές επιβάλλουν ασήμαντες ποινές ή ακόμη και απορρίπτουν τις κατηγορίες. Αντιθέτως, σε μια δικτατορία, οι ακτιβιστές μπορεί να φυλακιστούν ή ακόμα και να βασανιστούν ή να δολοφονηθούν. Το κράτος δεν αντιμετωπίζει τη λογική ενός ατόμου, διανοητική ή ηθική, αλλά επιβάλλεται στο σώμα του βιοπολιτικά για να το περιορίσει.
Βασικό στοιχείο της πολιτικής ανυπακοής είναι η προθυμία να αποδεχτείς οποιαδήποτε τιμωρία που θα μπορούσε να επιβάλει ο νόμος χωρίς αντίσταση. Για τη θεμελίωση της ηθικής βάσης των ισχυρισμών μας στα μάτια της κοινωνίας, «πρέπει να πληρώσουμε το τίμημα» αναφέρει o Rawls. Η δράση προσανατολίζεται σε πρώτη φάση προς τη λογική και ποτέ προς τον εξαναγκασμό. Έτσι, οι ακτιβιστές γίνονται αντιληπτοί ως διαβουλευτικοί συλλογικοί φορείς «προσανατολισμένοι προς την αμοιβαία κατανόηση» και όχι «προσανατολισμένοι προς την επιτυχία».
Αποδεχόμενοι τη σύλληψη και τις ακόλουθες νομικές συνέπειες, οι ακτιβιστές επικοινωνούν κάτι ουσιαστικό στην κοινωνία, καθώς η δράση τους εμπλέκει θεατές και κρατικούς παράγοντες σε μια διαδικασία δημόσιας συλλογιστικής επί του θέματος. Οι δράσεις τους υπερβαίνουν την ιδιωτική σφαίρα του homo privatus και κάνουν έκκληση προς τη συλλογική συνείδηση κάθε έλλογου ατόμου. Είναι οι ήρωες που πολεμούν στην πρώτη γραμμή για να προστατεύσουν το περιβάλλον και το μέλλον της ανθρωπότητας. Εμείς οφείλουμε να κάνουμε ό,τι μπορούμε για να προστατεύσουμε αυτούς. Δεν είναι μόνο δικαίωμα, αλλά ηθικό καθήκον κάθε αυτόνομου πολίτη να επαναστατήσει για να υπερασπιστεί την ίδια τη ζωή και να γίνει ο ίδιος δημιουργός των ρυθμίσεων που θα διέπουν την κοινωνική του συμβίωση εφόσον το «κοινωνικό συμβόλαιο» έχει διαρραγεί.
* Η Κωνσταντίνα Λύρου είναι ερευνήτρια/ακτιβίστρια, BA in English studies. MA Animal Welfare, Ethics and the Law
