Κατάστημα Κράτησης Κορυδαλλού. Επισκεπτήριο στις ανδρικές φυλακές. Προσπερνάμε τις ουρές των συγγενών. Έχουμε καθυστερήσει. Το μάθημα στις εκπαιδευτικές δομές έχει αρχίσει από τις 8.30 το πρωί. Ο ήχος της σιδερένιας πόρτας που «κλείνει» πίσω της την ανοιχτή κοινωνία ακούγεται πολλές φορές μέχρι να φτάσουμε στον χώρο όπου συστεγάζονται το 19ο Δημοτικό Σχολείο Κορυδαλλού, που λειτούργησε για πρώτη φορά τη φετινή χρονιά για ενήλικες αναλφάβητους κρατούμενους, το Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας και το ΙΕΚ. Προσπερνάμε ένα καφέ, μόνο για εργαζόμενους και όχι για κρατούμενους, και συνοδεία δεσμοφύλακα διασχίζουμε σκοτεινούς διαδρόμους που συναντώνται με σιδερένιες πόρτες που οδηγούν στα κελιά.
Φτάνουμε σε μια μαύρη μεταλλική πόρτα όπου αναγράφεται «Δημοτικό Σχολείο Κορυδαλλού», με μια μικρή τρύπα-παρατηρητήριο στο μέσο. Όταν κολλάς το μάτι, μπροστά σου ξεδιπλώνεται μια μικρή φρεσκοβαμμένη λευκή αίθουσα με πολύχρωμα γράμματα του ελληνικού αλφάβητου και τραπεζάκια για τους μαθητές. Είκοσι πέντε ενήλικες κρατούμενοι, που κάθονται οι περισσότεροι για πρώτη φορά σε θρανίο. Στην πλειονότητά τους αναλφάβητοι. Έλληνες, Ρομά, αλλοδαποί. Ένα πολυπολιτισμικό σχολείο. Οι αιτήσεις πολλαπλάσιες. Όμως ο «κόφτης» του Συμβουλίου Εργασίας στις φυλακές είναι μεγάλος. Χωρίς μάλιστα να υποχρεούται κανείς να αιτιολογήσει τον αποκλεισμό. Αγανακτισμένοι οι κρατούμενοι μιλούν για face control, για εξουσία που δεν λογοδοτεί.
Είναι το πρώτο Δημοτικό Σχολείο που έγινε με τον νόμο του Γαβρόγλου, ο οποίος προέβλεπε την ίδρυση εκπαιδευτικών μονάδων σε όλα τα καταστήματα κράτησης. Ο αγώνας των εκπαιδευτικών εντός και εκτός των φυλακών απέδωσε. Όμως στο γειτονικό κατάστημα κράτησης γυναικών στον Κορυδαλλό η νυν ηγεσία του υπουργείου Παιδείας δεν προχώρησε στην ίδρυση ανάλογου Δημοτικού Σχολείου. Έμφυλη ανισότητα...
«Η εκπαίδευση των κρατουμένων είναι δικαίωμα. Δεν είναι ευκαιρία, δεν είναι δώρο. Οφείλει η Πολιτεία να διασφαλίζει το δικαίωμα αυτό σε όλους, χωρίς αποκλεισμούς φύλου, εθνικότητας, ταξικής προέλευσης. Να δοθεί χώρος για όλους χωρίς τη λύση της συστέγασης. Η ανταπόδοση στην κοινωνία είναι η κοινωνική επανένταξη των φυλακισμένων και η μειωμένη υποτροπή στην παραβατικότητα» σχολιάζει η Καλλιόπη Ορφανάκη, διευθύντρια Εκπαιδευτικών Δομών στις Φυλακές Κορυδαλλού. Ποιες είναι οι εκπαιδευτικές δομές στις ανδρικές φυλακές; 19ο Δημοτικό Σχολείο: μαθητές 25 (αιτούντες 200), δασκάλα μία. Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας: μαθητές 65, καθηγητές ωρομίσθιοι 15 και μόνιμοι 3. ΙΕΚ: μαθητές 65 (αιτούντες 490), καθηγητές 28.
Το κράτος διέθεσε 300 ευρώ
«Μοιράζομαι γιατί είμαστε κοινότητα» είναι η βασική φιλοσοφία του προγράμματος. Στη μικροψυχία και τη «στενότητα» της Πολιτείας η αντίστιξη είναι η αγάπη, το μεράκι, η αυτοθυσία όλων των εκπαιδευτικών, που είναι επιλογή τους το σχολείο χωρίς συνοδό οικονομικό αντάλλαγμα.
Η Χρυσούλα Παπαστάθη, δασκάλα σήμερα στο Δημοτικό, μπαινόβγαινε ως εθελόντρια στις φυλακές Κορυδαλλού δύο φορές την εβδομάδα. «Η άμεση συναισθηματική ανταμοιβή που βλέπω στα μάτια αυτών των μαθητών είναι σαν το βλέμμα του μωρού και τη λάμψη του προσώπου του όταν ανακαλύπτει τις γεύσεις» είναι τα λόγια της δασκάλας που ακόμη θυμάται το πρόσωπο του 50χρονου Οσμάν όταν έμαθε να γράφει την πρώτη του λέξη.
Παλεύει όχι μόνο να τους μάθει γράμματα, αλλά για να τους διδάξει συναισθήματα, αυτοπεποίθηση, τις λέξεις «δικαίωμα», «διεκδίκηση», «δικαιοσύνη». Λέξεις που δεν έμαθαν στην ανοιχτή κοινωνία. Στην οικονομική στενότητα της Πολιτείας απάντηση είναι οι δωρεές και η αλληλεγγύη. 300 ευρώ(!) διέθεσε το κράτος για τη νέα σχολική μονάδα. Γραφική ύλη τους χάρισε η ΕΛΜΕ Κορυδαλλού, υπολογιστές μια ΜΚΟ. Η αλληλεγγύη, σανίδα σωτηρίας.
Μπορεί οι μαθητές όταν σηκώνουν το βλέμμα τους να βλέπουν κάγκελα και σύρματα, όμως η «εξωστρέφεια» είναι ο οδηγός της διδασκαλίας. Διαδικτυακές επισκέψεις σε μουσεία, project για γνωριμία με πολιτισμούς άλλων χωρών, δημιουργία ταινίας μικρού μήκους, σεμινάρια δημοσιογραφίας, συναυλία στην Εθνική Λυρική Σκηνή, όπου ο Παύλος Παυλίδης τις ιστορίες και τις ζωές των κρατουμένων τις έκανε στίχους και μελωδίες. Για πολλούς μαθητές-κρατούμενους είναι η πρώτη τους φορά.
«Με συγκινεί ο σεβασμός και η προστατευτικότητα που δείχνουν απέναντι στη γυναίκα δασκάλα, γιατί τα πρότυπα της ζωής τους είναι άλλα» επισημαίνει η καθηγήτρια Αγγλικών Μαρία Αφεντάκη, ενώ η ψυχολόγος Έφη Μπόνη μας λέει ότι μέσα από τις ατομικές και συλλογικές συνεδριάσεις «παλεύω να ξαναζωντανέψω τον “καμένο” χρόνο του εγκλεισμού, να τους μάθω συναισθήματα και σχέσεις, να διαχειριστούν το άγχος, τη θλίψη, τον νεκρό χρόνο της φυλακής».
«Αν ήξερα γράμματα, δεν θα ήμουνα στην φυλακή»
Το μεγάλο παράπονο των κρατουμένων - μαθητών είναι ότι δεν υπάρχει Λύκειο στις φυλακές: “Το όνειρο μου θα σβήσει όταν τελειώσω το Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας”
Οι σχολικές αίθουσες στις αντρικές Φυλακές Κορυδαλλού είναι γεμάτες πίνακες ζωγραφικής, αποφθέγματα από ποιήματα και λογοτεχνικά βιβλία, όμως στο τέλος τους το βλέμμα αντικρίζει και πάλι συρματοπλέγματα και κάγκελα. Η λέξη Freedom στους τοίχους, στερεότυπο για τους «απέξω», όνειρο και επιθυμία για τους «μέσα».
Οι «τυχεροί» κρατούμενοι που πέρασαν τον «κόφτη» και έγιναν μαθητές συγκεντρώνονται την ώρα του διαλείμματος στην αίθουσα του Δημοτικού Σχολείου για να μας πουν τα παράπονά τους. Έχουν ανάγκη κάποιος να τους ακούσει. Κι εμείς έχουμε ανάγκη να μάθουμε αδιαμεσολάβητα την πραγματικότητα πίσω από τα κάγκελα. Διαγκωνίζονται ποιος θα πρωτομιλήσει. Είναι δύσπιστοι αν θα λογοκριθεί η αλήθεια τους. Όμως μάθανε στις σχολικές αίθουσες των φυλακών να λένε τη γνώμη τους με αυτοπεποίθηση και όχι με αυθάδεια. Να διεκδικούν με σύνεση τα δικαιώματά τους.
Το σχολείο -μοναχική νησίδα ελευθερίας στις φυλακές- δεν είναι τιμωρία, είναι εφόδιο για κοινωνική επανένταξη. Το σχολείο είναι γέφυρα επικοινωνίας με τον έξω κόσμο, είναι τρόπος διαχείρισης του άπλετου νεκρού χρόνου, της πλήξης, της απραξίας, της κατάθλιψης. Είναι βασικό εφόδιο απέναντι στον αναλφαβητισμό, καθώς στα καταστήματα κράτησης το ποσοστό του είναι κατά πολύ μεγαλύτερο από του γενικού πληθυσμού. Οι περισσότεροι βάζανε σταυρό και όχι λέξεις... Είναι διαπαιδαγώγηση στο «μαζί» και στην «κοινότητα». Είναι η πρώτη επαφή με την αλφαβήτα και την αξία της για να γίνεις πολίτης.
«Αν ήξερα γράμματα, δεν θα ήμουνα στην φυλακή. Αυτό τώρα το νιώθω και μετανιώνω που δεν είχα μάθει από μικρός» λέει με πίκρα ο -ας πούμε Νίκος- Ρομά από γειτονιά της Αθήνας. Ο Μάρκο από την Αλβανία έχει ακόμα ενάμιση χρόνο για να αποφυλακιστεί, όμως με παράπονο μας ενημερώνει ότι δεν υπάρχει Λύκειο, δεν υπάρχουν μεταγυμνασιακές σπουδές μέσα στη φυλακή: «Το όνειρό μου θα σβήσει όταν τελειώσω το Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας».
Χωρίς το σχολείο θα πάθαινα κατάθλιψη
Οι περισσότεροι επισημαίνουν ότι οι δάσκαλοί τους δεν τους βλέπουν ως φυλακισμένους. «Οι δεσμοφύλακες μας βλέπουν σαν νούμερα, οι δάσκαλοι σαν ανθρώπους. Κανένας άλλος δεν παρατηρεί αν με έχει αλλάξει η φυλακή, μόνο οι δασκάλες μου» καταγγέλλει ο Γιάννης, Ρομά από τα Λιόσια.
Τι σημαίνει πέντε ώρες καθημερινής απόδρασης από το κελί; «Ζούμε 4 άτομα σε 8 τετραγωνικά στο κελί. Οι 2 σε κρεβάτια και οι άλλοι 2 σε τελάρα με στρώματα. Αν δεν ερχόμουν στο σχολείο, θα τρελαινόμουν, θα σκεφτόμουνα τα ίδια πράγματα συνεχώς, θα πάθαινα κατάθλιψη.
Εδώ μιλάς με τους δασκάλους που είναι μορφωμένοι, συζητάς με τα άλλα παιδιά, έχεις μια ευκαιρία να ξεφύγεις από την κακιά σου μοίρα». Αυτά τα λόγια τα ακούσαμε από τους περισσότερους που μίλησαν, με χαρακτηριστική τη διατύπωση του Βασίλη, που λέει πως μέσα στο κελί θέλει να κλείσει τα μάτια και να ξεχάσει τα βάσανά του, ενώ όταν έρχεται στο σχολείο ξεκουράζεται το μυαλό του, νιώθει ότι είναι άνθρωπος.
Όσα γράμματα είχε μάθει ήταν από την τηλεόραση
Το κελί και το σχολείο είναι δύο κόσμοι διαφορετικοί και σε σύγκρουση. «Στο κελί μαθαίνεις την παραβατική συμπεριφορά, στο σχολείο ξαναγίνεσαι άνθρωπος» λέει ο Λευτέρης, ο οποίος καταγράφει ως σημαίνουσα τη χαρά στα πρόσωπα των συμμαθητών του. Ο Μιχάλης από την Αθήνα ό,τι γράμματα ξέρει τα έμαθε από την τηλεόραση. Όταν ήρθε στον Κορυδαλλό, φοβόταν να βγει από το κελί του. Οι έξοδοί του ήταν μόνο για τηλέφωνο. Ώρες ατέλειωτες σιωπής και μοναξιάς, μέχρι που ήρθε το σχολείο και έσπασε ο φόβος.
«Στη φυλακή δεν υπάρχει χαρά. Τα δικαιώματά μας τα διεκδικούν οι δάσκαλοί μας, οι οποίοι πολλές φορές πληρώνουν και τα τετράδιά μας. Ντρέπομαι που είμαι στη φυλακή, αλλά και το κράτος δεν κάνει κάτι για να αλλάξουμε. Βλέπουν τις φάτσες μας και αποφασίζουν αν θα μας πάρουν στο σχολείο. Όσους μας απορρίπτουν δεν λένε γιατί» σημειώνει ένας 5οχρονος από την Ουκρανία.
Καλοκαίρι; Κρίμα, κλείνει το σχολείο
«Τα γράμματα είναι ο κανόνας της ζωής και το σχολείο εδώ δεύτερη ευκαιρία για τη ζωή μας» σχολιάζει ο Παναγιώτης, ο οποίος μας δείχνει τις σκέψεις του γραμμένες στα ελληνικά, με τη χαρά του μικρού παιδιού στα πρώτα του γράμματα. «Το μόνο καλό που έχει ο Κορυδαλλός είναι το σχολείο. Σε άλλες χώρες οι φυλακισμένοι έχουν δικαιώματα. Εδώ δυστυχώς όχι» είναι η απογοητευτική διαπίστωση των περισσότερων, οι οποίοι αντιμετωπίζουν με στενοχώρια το κλείσιμο του σχολείου για το καλοκαίρι. Κλειστή σχολική αίθουσα στις φυλακές σημαίνει επιστροφή στο κελί.
