Η πανδημική κρίση και η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία επιτάχυναν τη διαδικασία μετάβασης σε καθεστώς αυταρχικού φιλελευθερισμού, που είναι σε εξέλιξη σε διάφορα ευρωπαϊκά κράτη και εσχάτως στη χώρα μας. Ο αυταρχικός φιλελευθερισμός συνδυάζει τον οικονομικό νεοφιλελευθερισμό με τον πολιτικό αυταρχισμό. Κεντρικά στοιχεία του είναι ο ασφυκτικός έλεγχος της ενημέρωσης και η επιβολή μονοφωνίας. Κάθε αντίθετη φωνή που ενοχλεί τους κρατούντες καταπνίγεται. Δημοσιογραφικές, ακόμα και δικαστικές έρευνες που τολμούν να θίξουν ισχυρούς της πολιτικής ή της οικονομίας δέχονται κάθε είδους επιθέσεις.
Όσοι τις διεξάγουν στοχοποιούνται και διασύρονται. Ακόμα και απλοί πολίτες που διατυπώνουν καταγγελίες δέχονται τη μήνι του πολιτικο-μιντιακο-επιχειρηματικού κυκλώματος εξουσίας. Στόχος δεν είναι μόνο η ηθική εξόντωση των «ενοχλητικών», αλλά κυρίως ο παραδειγματισμός των υπολοίπων, ένα ξεκάθαρο μήνυμα να μη διανοηθούν να κάνουν τα ίδια. Πρόκειται για αυτό που πολλές φορές σε αποφάσεις του το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει αποκαλέσει chilling effect, το «πάγωμα» της ελεύθερης έκφρασης και η αναγκαστική αυτολογοκρισία υπό τον φόβο των συνεπειών.
Ένας πολίτης κατήγγειλε παράνομες και βίαιες επαναπροωθήσεις προσφύγων από το Λιμενικό. Το ζήτημα είναι ευρέως γνωστό. Έχει απασχολήσει διεθνή μέσα ενημέρωσης και οργανώσεις, και διερευνάται από ευρωπαϊκούς θεσμούς και τον ΟΗΕ. Αν οι καταγγελίες ευσταθούν, στοιχειοθετείται, μεταξύ άλλων, ευθύνη της χώρας μας για παραβίαση του Διεθνούς Δικαίου.
Ο καταγγέλλων βρέθηκε στο στόχαστρο μιας, εμφανώς συντονισμένης, διαδικτυακής επίθεσης ύβρεων και απειλών - ακόμα και για τη ζωή του. Του καταλογίζουν ότι με τις καταγγελίες του ενεργεί «αντεθνικά». Φαίνεται πως εννοούν ότι τα καταγγελλόμενα, ακόμα κι αν είναι αληθή, εκθέτουν διεθνώς τη χώρα. Ό,τι είναι αληθές δεν είναι και «εθνικόν»… Δυστυχώς, τον τόνο της επίθεσης έδωσε ο κυβερνητικός εκπρόσωπος, κάνοντας λόγο για «κατασυκοφάντηση» του Λιμενικού και «αμαύρωση» της πατρίδας.
Κάθε πολίτης δικαιούται βεβαίως να κρίνει όπως νομίζει τέτοιες καταγγελίες. Όμως ο κυβερνητικός εκπρόσωπος δεν είναι ένας απλός πολίτης. Είναι η φωνή και η εικόνα της κυβέρνησης. Ο λόγος του συνιστά άσκηση δημόσιας εξουσίας. Είναι κλασικό παράδειγμα επιτελεστικού λόγου, ενός λόγου που καταλήγει άμεσα και αιτιακά σε πράξεις. Οι δηλώσεις του, αν δεν ενέπνευσαν, πάντως ενθάρρυναν, μεγέθυναν και νομιμοποίησαν τη στοχοποίηση, τις ύβρεις και τις απειλές. Τα ελληνικά δικαστήρια -κι αν όχι αυτά, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου- θα διαπιστώσουν ότι δηλώσεις σαν κι αυτές συνιστούν πράξεις φίμωσης και κατάφωρης παραβίασης της ελευθερίας της έκφρασης.
Δεν είμαστε όλοι ήρωες. Δεν αντέχουμε όλοι την πίεση. Χρέος κάθε φιλελεύθερου είναι να υπερασπιστεί το ιερό δικαίωμα των πολιτών -θεμέλιο κάθε φιλελεύθερης δημοκρατίας- να καταγγέλλουν τα κακώς κείμενα της εξουσίας, ακόμη κι αν σφάλλουν. Διαφορετικά, μας περιμένει μια δυστοπία όπου η κυβέρνηση θα ορίζει το «εθνικώς ορθόν» και θα επιβάλλει σιωπητήριο σε όσους διαφοροποιούνται. Δυστυχώς, αρκετοί από τους κατ’ επάγγελμα φιλελεύθερους δεν φαίνεται να δείχνουν σε όλες τις περιπτώσεις την ίδια ευαισθησία. Όμως φιλελευθερισμός α λα καρτ ή μόνο για τους φίλους μας δεν νοείται. Γιατί τότε δεν είναι παρά το φύλλο συκής του αυταρχικού φιλελευθερισμού.
* O Ακρίτας Καϊδατζής είναι επίκουρος καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου ΑΠΘ
