Η πανδημία έχει αλλάξει σε μεγάλο βαθμό την καθημερινότητά μας. Πέρα από τις υλικές και υγειονομικές επιπτώσεις που έχει, ιδιαίτερη σημασία έχει το αποτύπωμα που έχει αφήσει στην ψυχική υγεία.
Σύμφωνα με την ψυχολόγο Μαρικαίτη Στασινού, όταν μπήκαμε στην πανδημία ο πόνος απαγορευόταν και ήταν σημάδι απόλυτης αδυναμίας. Όπως εξηγεί στην ΑΥΓΗ της Κυριακής, από πίσω κρύβει την ανάλυση ότι ο άνθρωπος είναι πιο αποδοτικός όταν νομίζει ότι είναι χαρούμενος. Σε αυτό το περιβάλλον ήρθε ένας φονικός ιός. Η πρώτη μεγάλη διαφορά ήταν οι λέξεις. «Κορωνοϊός», «πανδημία», «καραντίνα» έγιναν τα σημεία προσανατολισμού, μεταφέρει στην ΑΥΓΗ της Κυριακής ο ψυχαναλυτής Δημήτρης Νικολαΐδης. Κυριάρχησε στις συνεδρίες και αυτό φάνηκε ιδιαιτέρως στα όνειρα. «Ένας έβλεπε τον ευπαθή πατέρα του να παίζει με νόμισμα και ερχόταν κορώνα. Ένας άλλος έβλεπε επαναλαμβανόμενα ότι κόβει το κεφάλι του. Κόβει - Covid. Ήταν δίγλωσσος και έλεγε 'Covid', όχι 'κορωνοϊός'. Στα όνειρα εξετάζουμε τα σημαίνοντα, όχι το νόημα» δηλώνει. Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, κατά τη διάρκεια της πανδημίας υπήρξε αύξηση άγχους και κατάθλιψης κατά 25%, επισημαίνει στην ΑΥΓΗ της Κυριακής η ψυχολόγος και ειδικευμένη στην συστημική οικογενειακή ψυχοθεραπεία Ιωάννα Κολοκυθά. Αυτό οφείλεται στους στρεσογόνους παράγοντες, όπως η κοινωνική απομόνωση και ο φόβος για την υγεία.
Στην πρώτη φάση, ο κόσμος είναι πρόθυμος για θυσίες. Εκεί παρατηρείται αύξηση καταθλίψεων, εξαρτήσεων, ακόμα και ψυχοσωματικών, σύμφωνα με τη Μ. Στασινού.
Ως γενικό συμπέρασμα, η πανδημία φαίνεται να διεύρυνε τις ανισότητες στην ψυχική υγεία. Σύμφωνα με την Ιωάννα Κολοκυθά, όσοι είχαν προβλήματα, είχαν μεγαλύτερη επιδείνωση. Επλήγησαν όσοι είχαν χαμηλό εισόδημα, καθώς εργάζονταν λιγότερο, με μικρότερη δυνατότητα αποταμίευσης. Την ίδια ώρα, έχουν επηρεαστεί οι νεότερες ηλικίες, στις οποίες παρατηρείται αύξηση φόβου για την ασθένεια και το μέλλον, αλλά και οι γηραιότεροι λόγω απομάκρυνσης από τα αγαπημένα πρόσωπα. Παράλληλα, αυξήθηκαν τα φαινόμενα βίας κατά των γυναικών, ενώ οι επαγγελματίες Υγείας κινδυνεύουν με σημάδια ψυχικής ασθένειας.
Μία μικρή πανδημία για τον καθένα
Πίσω από λέξεις όπως «πανδημία» και «κορωνοϊός», αυτό που χάνεται είναι το υποκείμενο, γιατί ο καθένας έζησε τη δική του πανδημία, διευκρινίζει ο Δ. Νικολαΐδης. Συμπεραίνει ότι η πανδημία δεν είχε αρνητικές συνέπειες σε όλους. Υπάρχουν άνθρωποι με αποστροφή προς την ανθρώπινη επαφή και βοηθήθηκαν από τα μέτρα. «Οι 'περίεργοι κανόνες' τους ήταν πλέον οι 'κανονικοί κανόνες'».
Βέβαια, υπήρξε και το συλλογικό, όπου κυριάρχησε ο καταιγισμός πληροφοριών. Σύμφωνα με τον ίδιο, αυτό προκάλεσε πίεση, γιατί ο πολίτης προσπαθούσε να συντονίσει το προσωπικό του βίωμα με αυτό που άκουγε στα ΜΜΕ. Ο ορυμαγδός υπερεγωτικών εντολών (π.χ. να γυμναστούμε, να μαγειρέψουμε) από «ειδικούς» άγχωσε ακόμα περισσότερο, θυμίζοντας την περίοδο του Μνημονίου. «Σαν η καταστροφή -οικονομική ή υγειονομική- να ήταν ευκαιρία να ξαναγνωρίσουμε τον εαυτό μας. Αυτά ήταν ανοησίες. Δεν είναι κακό να μαθαίνεις, αλλά όχι και να σου κουνάνε το δάκτυλο! Ο ιός αποκάλυψε το εύθραυστο και ο πολίτης άκουγε ότι έπρεπε να βελτιωθεί».
Η εργαλειοποίηση της ατομικής ευθύνης
Κυρίαρχο ρόλο στο αφήγημα της κυβέρνησης είχε η ατομική ευθύνη. «Αρχικά, η ευθύνη απέναντι στον άλλον είναι κοινωνική», εξηγεί ο Δημήτρης Νικολαΐδης. Ωστόσο, πολλά ΜΜΕ έπαιξαν το χαρτί της ενοχής, όπως στο Μνημόνιο. «Η εξάπλωση του ιού εξαρτιόταν από εσένα. Στον καιρό των Μνημονίων, η χρεοκοπία οφειλόταν στις ατομικές επιλογές» επισημαίνει, τονίζοντας ότι στόχος ήταν να μείνει ο «μεγάλος άλλος» (η κυβέρνηση) αλώβητος. «Υφίσταται η έννοια της ατομικής ευθύνης, αλλά εργαλειοποιήθηκε για να κρύψει τα υπόλοιπα», καταλήγει.
Με τη μοναξιά απαγορεύτηκε το πένθος
Κυρίαρχο κομμάτι στην ψυχική υγεία έχουν οι πολλές απώλειες. Η Μαρικαίτη Στασινού εξηγεί ότι το τελετουργικό του πένθους είναι πολύ σημαντικό για να εξαγνιστεί το άτομο και να απαλυνθεί ο πόνος. Στην πανδημία, απαγορεύτηκε. Ταυτόχρονα, η έντονη απομόνωση ενέτεινε την έλλειψη ενσυναίσθησης μεταξύ των ανθρωπίνων σχέσεων. Δεν είχαμε τη σωματική επαφή, η οποία μπορεί να απαλύνει. «Οπότε υπήρχε μια διανοητική αποστασιοποίηση και μόνο μέσω του Διαδικτύου μπορούσαμε να έχουμε επαφές - αλλά δεν είναι το ίδιο», λέει η Μ. Στασινού.
Εντάθηκαν τα φαινόμενα ενδοοικογενειακής βίας
Αν και τα ερευνητικά δεδομένα είναι ελλιπή, αναφορές από όλο τον κόσμο υποδηλώνουν σημαντική αύξηση των περιπτώσεων ενδοοικογενειακής βίας. Σύμφωνα με την Ι. Κολοκυθά, αυτό οφείλεται στον συνδυασμό των μέτρων και στον φόβο μόλυνσης. Επίσης, το μήνυμα του κακοποιητή («Μείνε στο σπίτι, υπό τον έλεγχό μου») και της κάθε κυβέρνησης («Μείνε στο σπίτι») ήταν το ίδιο.
Παράλληλα, η Ιωάννα Κολοκυθά υπογραμμίζει ότι το φαινόμενο δεν αφορά μόνο ετεροφυλοφιλικές σχέσεις, καθώς οι οικονομικές προκλήσεις της πανδημίας έχουν πλήξει ιδιαίτερα σκληρά τα ομόφυλα ζευγάρια. «Αυτό σημαίνει υψηλότερο άγχος και, ταυτόχρονα, μεγαλύτερος κίνδυνος αυτό το άγχος να εκραγεί σε βία».
Επιδεινώθηκαν οι συνθήκες ζωής των γυναικών
Την ίδια ώρα, εντάθηκαν οι ήδη στρεσογόνες καταστάσεις που βιώνει μια γυναίκα. Η εγκυμοσύνη, η αποβολή, ο ερχομός ενός παιδιού, η επιλόχειος κατάθλιψη, η ανατροφή παιδιού, η συνύπαρξη με έναν βίαιο σύντροφο, οι κοινωνικές ανισότητες πρόσθεσαν στο ήδη βεβαρημένο ψυχικό φορτίο μεγαλύτερη ένταση, διευκρινίζει η Ι. Κολοκυθά. Επομένως, η ανάγκη για υπηρεσίες που μπορούν να δράσουν προληπτικά και διακριτικά είναι άμεση, καθώς η κοινωνική στήριξη αποτελεί κλειδί στην προστασία των γυναικείων δικαιωμάτων.
Αυξήθηκαν οι απόπειρες αυτοκτονίας στους πρόσφυγες
Στο σκοτάδι έμειναν σε μεγάλο βαθμό οι επιπτώσεις που είχε η πανδημία στους πρόσφυγες. Όλα τα παραπάνω ήταν πιο έντονα για τους συγκεκριμένους ανθρώπους. Η Μαρικαίτη Στασινού δουλεύει στο προσφυγικό και μεταφέρει την εικόνα. «Οι πρόσφυγες είχαν μεγαλύτερη διάρκεια στην καραντίνα. Η δική μας τελείωσε το καλοκαίρι, αλλά σε όλα τα camps δεν σταμάτησε ποτέ. Ήταν απομονωμένοι μέχρι και πέρυσι το καλοκαίρι, γιατί θέλαμε να παρουσιάσουμε το τέλειο για να υποδεχτούμε τους τουρίστες». Οι συνθήκες απομόνωσης επέδρασαν στην ήδη επιβαρυμένη ψυχολογία τους. Είχαμε αύξηση των αυτοτραυματισμών, των αποπειρών αυτοκτονιών, κυρίως στα κορίτσια, διευκρινίζει η Μ. Στασινού. Το χειρότερο, όμως, ήταν ότι δεν υπήρχε κάποια ελπίδα ότι θα σταματήσει το μαρτύριό τους. Πάντως, όπως καταλήγει η Μαρικαίτη Στασινού, ποτέ δεν μάθαμε πόσοι πέθαναν από κορωνοϊό στα camps…
Πλουμπίδης: Η ψυχική υγεία είναι ταξικότατη
Ο ομότιμος καθηγητής Ψυχιατρικής στο ΕΚΠΑ Δημήτρης Πλουμπίδης, μιλώντας στην ΑΥΓΗ της Κυριακής, τονίζει ότι οι αλλαγές στην κοινωνική ζωή τα τελευταία δύο χρόνια έχουν βαρύνει όλους τους πολίτες. Μελέτες δείχνουν θυμό, δυσφορία, φόβο, άγχος, κατάθλιψη και ανησυχία για το μέλλον.
Πάντως, όπως ξεκαθαρίζει ο Δ. Πλουμπίδης, ο κόσμος δεν «τρελάθηκε», αλλά υφίσταται ένα μεγάλο ψυχικό βάρος και πίεση. «Αυτοί που μπορεί να παρουσιάσουν συμπτώματα είναι οι πιο ευάλωτοι, που είχαν λιγότερο στηρικτικό σύστημα. Το άγχος και την κατάθλιψη μπορούμε ευκολότερα να τα αντιμετωπίσουμε. Το δύσκολο είναι οι βαρύτερες ψυχικές καταστάσεις, όπως η σχιζοφρένεια, που εξαρτώνται από τους ανθρώπους και τις υπηρεσίες που τους στηρίζουν», εξηγεί και προσθέτει ότι η λύση είναι πάντα ψυχοκοινωνική. Δηλαδή, αν στηρίξουμε τους ανθρώπους, θα περιοριστούν τα συμπτώματα. Παράλληλα, όσο αυξάνονται τα κοινωνικά προβλήματα (π.χ. ακρίβεια, χαμηλοί μισθοί) επιβαρύνονται τα υπόλοιπα, ενώ οι πολίτες δεν βλέπουν μια εύκολη διέξοδο. Και βέβαια εδώ και κάποιες εβδομάδες έχει αρνητικό αντίκτυπο ο πόλεμος στην Ουκρανία.
Η κυβέρνηση συμβάλλει στην ανησυχία
Μεγάλο κομμάτι του πληθυσμού είχε ανάγκη από βοήθεια. Χαρακτηριστικά, τον Μάιο του 2021, μετά από πολλούς μήνες lockdown, παρατηρήθηκε μια έκρηξη αιτημάτων προς ψυχίατρους και ψυχολόγους, όπως αναφέρει ο Δ. Πλουμπίδης. Στο κλίμα ανησυχίας συμβάλλει και η κυβέρνηση. «Πόσες φορές έχει αναγγείλει το τέλος της πανδημίας, μειώνει τα μέτρα, αποδεικνύεται ότι έχει γίνει άκαιρα και αναγκάζεται να τα ξαναφέρει», διερωτάται ο καθηγητής και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι αυτό δημιουργεί αναστάτωση. Έχουμε ένα συνεχές μπρος-πίσω από την κυβέρνηση, που πηγαίνει και στους πολίτες. «Ξεθαρρεύουμε, κολλάνε Covid στο περιβάλλον μας, ξαναμαζευόμαστε κ.ο.κ.», δηλώνει και υπογραμμίζει ότι και τώρα, παρά τη σχετική αποδυνάμωση της πανδημίας, τα κρούσματα παραμένουν υψηλά. Επομένως, δεν επιτρέπεται καμία σιγουριά ότι έχει τελειώσει η πανδημία.
Επίσης, σημαντικό ρόλο παίζει η υπολειτουργία των δημόσιων υπηρεσιών και των κέντρων Ψυχικής Υγείας τα τελευταία δύο χρόνια. Για αυτό, όσοι έχουν την οικονομική δυνατότητα ζητούν βοήθεια στον ιδιωτικό τομέα. «Η ψυχική υγεία δεν είναι ταξική, είναι ταξικότατατη», υπογραμμίζει με σαφή τρόπο ο Δημήτρης Πλουμπίδης. «Όταν δεν σε πνίγουν τα κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα, μπορείς να αντιμετωπίσεις τα άγχη με μεγαλύτερη χαλαρότητα και να ζητήσεις βοήθεια», συμπληρώνει.
Πολλή βία στα σχολεία
Τέλος, τώρα φαίνονται οι συνέπειες στα σχολεία. Η χρονιά 2020-2021 ήταν κυρίως διαδικτυακή και πραγματοποιήθηκε με τεχνολογική ανετοιμότητα, αφήνοντας μεγάλα μαθησιακά κενά και αδυναμία συγκρότησης της τάξης. «Τα παιδιά είναι πολύ αγχωμένα στα σχολεία και στις μεγαλύτερες τάξεις υπάρχει πολλή βία», επισημαίνει ο Δημήτρης Πλουμπίδης. Η τάξη του σχολείου και ειδικά για μικρότερες ηλικίες διαμορφώνει κοινωνικές δεξιότητες. Σύμφωνα με τους εκπαιδευτικούς, το παιχνίδι και το διάλειμμα χάνουν τη λειτουργία τους, από τη στιγμή που δεν επιτρέπεται η κοντινή επαφή και τα παιδιά είναι συνέχεια με μάσκα. «Αυτά είναι θέματα που θα βρούμε μπροστά μας», καταλήγει ο Δημήτρης Πλουμπίδης.
Κυρίαρχη η ανασφάλεια στους εργαζόμενους εστίασης και θεάτρου
Το θέατρο και η εστίαση είναι από τους κλάδους που επλήγησαν περισσότερο στην πανδημία, καθώς είχαν το μεγαλύτερο «λουκέτο».
Ακόμα και εργαζόμενοι που δούλευαν με ευνοϊκούς όρους επηρεάστηκαν σημαντικά. Η ηθοποιός Αθηνά Μουστάκα είναι μία τέτοια περίπτωση, καθώς δουλεύει στο Εθνικό Θέατρο. Ωστόσο, όπως τονίζει στην ΑΥΓΗ της Κυριακής, επηρεάζεσαι από τον περίγυρό σου, που βρίσκεται σε δύσκολη θέση. «Ακούγαμε από τα ηχεία τον ήχο της Πολιτικής Προστασίας και νομίζαμε ότι γίνεται κάποιος πόλεμος, ήταν πολύ σοκαριστικό», τονίζει και προσθέτει ότι στο πρώτο lockdown υπήρχε η εκτίμηση ότι θα λήξει σε μία εβδομάδα. Πάντως, η δεύτερη καραντίνα ήταν χειρότερη, γιατί οι παραστάσεις σταματούσαν και ξεκινούσαν συνεχώς. «Έπαιρνες μια φόρα και κοβόταν», δηλώνει η Αθ. Μουστάκα χαρακτηριστικά. Σήμερα, το σενάριο του νέου κλεισίματος δεν υπάρχει, αλλά ο φόβος παραμένει λόγω του κινδύνου να κολλήσει κάποιος τον ιό.
Όπως είναι λογικό, η γενικότερη κοινωνική αδράνεια επηρέασε τη δημιουργικότητα των καλλιτεχνών. «Έχω ένα project και δεν έχω διάθεση να το τελειώσω, να μπω σε μια δημιουργική διαδικασία, γιατί πρέπει να αναλύσω άλλα θέματα. Να προσεγγίσω κάποιον παραγωγό, να βάλω κάποια λεφτά. Όλο αυτό πάει πίσω τη δημιουργία», εξηγεί η Αθηνά Μουστάκα.
Επίσης, πολλά από τα μέτρα δεν είχαν λογική. «Απαγορεύονταν τα φιλιά και οι αγκαλιές, ενώ μιλούσες κοντά. Βιώναμε περιστατικά παραλογισμού. Σε επηρεάζει σε πολλά επίπεδα μετά στην ψυχολογία σου», αναφέρει η ηθοποιός, παρουσιάζοντας όμως και την άλλη όψη. «Εκμεταλλευτήκαμε τους περιορισμούς. Στη σκηνή ενός φιλιού τα παιδιά χρησιμοποίησαν τις σκιές τους και έδωσαν μια άλλη διάσταση. Ήταν σαν μια σκηνοθετική οδηγία». Καταλήγοντας, αν έπρεπε να συμπυκνώσει σε μία λέξη την ψυχολογική κατάσταση της πανδημίας, η Αθηνά Μουστάκα θα επέλεγε το «μετέωρο» και την «ανασφάλεια».
Χαμένα μεροκάματα, ανεργία, ματαιότητα
Στο ίδιο μήκος, η Μυρσίνη Κουφίδου συνοψίζει τα συναισθήματα στις λέξεις «ανασφάλεια» και «επισφάλεια». Το 2020 η Μυρσίνη δούλευε στην εστίαση και μέσα σε μία μέρα έκλεισαν, δημιουργώντας αρχικά μούδιασμα. «Στην αρχή δεν ξέραμε καν πώς θα καλυφθεί το οικονομικό», αναφέρει στην ΑΥΓΗ της Κυριακής. Στη συνέχεια, κυριάρχησε το άγχος, τόσο για το παρόν όσο και για το μέλλον.
Το πρώτο άνοιγμα έγινε με πολύ φόβο. «Μείναμε εκτεθειμένοι, χωρίς καμία κυβερνητική οδηγία», μεταφέρει η Μυρσίνη Κουφίδου. Επίσης, αρκετοί εργαζόμενοι δεν πήραν πίσω τα μεροκάματα που έκαναν ή απολύθηκαν.
Στην καλλιέργεια του φόβου συνέβαλαν τα μέτρα, καθώς οι εργαζόμενοι στην εστίαση είχαν το άγχος της ευθύνης που πέφτει πάνω τους για ενδεχόμενο πρόστιμο. Επιπλέον, το παράλογο των μέτρων οδηγούσε σε μια ματαιότητα. «Οι πελάτες ήταν χωρίς μάσκα, έπιναν, έτρωγαν και γελούσαν. Εμείς ήμασταν με μάσκα, αλλά χωρίς κανένα άλλο μέτρο», τονίζει η Μυρσίνη Κουφίδου. Το ίδιο συναίσθημα δημιούργησε η αντίληψη ότι θα κλείσουν για τρίτη φορά και πολύς κόσμος δεν έψαξε να βρει δουλειά. Τελικά, στις 3 Μαΐου 2021 άνοιξε ξανά η εστίαση και από τότε δεν ξαναέκλεισε. Η επιστροφή ήταν περίεργη, καθώς πέρασαν έξι μήνες αεργίας. «Ήταν αρκετά δύσκολο να ξαναπροσαρμοστούμε στους ρυθμούς και τον ρόλο», υπογραμμίζει.
Σήμερα, η Μυρσίνη δουλεύει σε δομή που φιλοξενεί γυναίκες. Η ενασχόληση με κάτι τόσο διαφορετικό είναι σίγουρα πιο ευχάριστη, ειδικά από τη στιγμή που νιώθει κοινωνικά χρήσιμη, ενώ είναι κάτι που το έχει σπουδάσει.
