Βαίνοντας προς τη νέα εποχή της πανδημίας, ιδιαίτερη σημασία έχει το Σύνδρομο Long Covid. Με την πάροδο του χρόνου, τα δεδομένα συνεχώς μεταβάλλονται και φέρνουν νέα στοιχεία στο προσκήνιο, που αποδεικνύουν τη σημασία που θα έχει η συμπτωματολογία στη μετα-Covid εποχή, ακόμα και αν η νόσηση ήταν ήπια.
Χαρακτηριστικά, μελέτη που δημοσιεύτηκε στο κορυφαίο διεθνές περιοδικό Nature και συμπεριλαμβάνει ανάλυση δεδομένων από σχεδόν 154.000 βετεράνους των ΗΠΑ με μόλυνση από κορωνοϊό, απέδειξε ότι, ένα έτος μετά την ανάρρωση, οι ασθενείς είχαν αυξημένο κίνδυνο για μια σειρά από καρδιαγγειακά προβλήματα (αρρυθμίες, φλεγμονή του καρδιακού μυός, θρόμβους, εγκεφαλικά επεισόδια, έμφραγμα του μυοκαρδίου και καρδιακή ανεπάρκεια). Μάλιστα ο αυξημένος κίνδυνος ήταν εμφανής ακόμη και σε αυτούς που δεν χρειάστηκαν καν νοσηλεία.
Επίσης, σύμφωνα με έρευνα Βρετανών επιστημόνων, ο κορωνοϊός μπορεί να προκαλέσει αλλαγές στον εγκέφαλο, όπως συρρίκνωση και ατροφία. Συγκεκριμένα, τα αποτελέσματα της μελέτης -που δημοσιεύτηκαν επίσης στο Nature- δείχνουν σημαντικές διαφοροποιήσεις σε μαγνητικές τομογραφίες εγκεφάλου ασθενών πριν και μετά τη λοίμωξη. Ακόμη και μετά από μια ήπια νόηση, ο συνολικός όγκος του εγκεφάλου εμφανίζει συχνά μια μικρή συρρίκνωση, με λιγότερη φαιά ουσία, ιδίως στις περιοχές του εγκεφαλικού φλοιού που σχετίζονται με την όσφρηση και τη μνήμη. Πάντως, δεν είναι ακόμη σαφές κατά πόσον αυτές οι αλλαγές είναι μόνιμες ή αναστρέψιμες μετά από ένα χρονικό διάστημα.
Αντιμέτωποι με το άγνωστο
Το Σύνδρομο Long Covid, πάντως, παραμένει ένα αρκετά άγνωστο πεδίο για τους γιατρούς και συνεχώς νέα στοιχεία διαφωτίζουν την κατάσταση. Αυτό τονίζει στην ΑΥΓΗ η πνευμονολόγος στο «Σωτηρία» και υπεύθυνη γιατρός του Ιατρείου Post-Covid της 10ης Πνευμονολογικής Κλινικής Μερόπη Μανταίου, προσθέτοντας ότι συνεχώς βλέπουν δεδομένα που δεν είχαν ξαναδεί. Η συγκεκριμένη συνθήκη θυμίζει τον πρώτο καιρό της πανδημίας, όταν οι επιστήμονες ήρθαν αντιμέτωποι με έναν αρκετά άγνωστο ιό. Αντίστοιχα, υπάρχουν πολλά σκοτεινά σημεία και στο Σύνδρομο Long Covid. «Μέχρι και εξάνθημα είδαμε σε νόσηση κορωνοϊού», αναφέρει η Μ. Μανταίου, δείχνοντας ότι οι γιατροί έβλεπαν συμπτώματα που δεν περίμεναν.
Γενικότερα, όμως, το Σύνδρομο Long Covid φαίνεται ως μια νοητή συνέχεια της νόσησης από κορωνοϊό. Συνήθως η βαρύτητα της νόσησης συνδέεται με το Σύνδρομο Long Covid σε μεγάλο ποσοστό. Επίσης, η μεγάλη γκάμα συμπτωματολογίας του κορωνοϊού μεταφέρεται. Στο στόχαστρο των επιπλοκών βρίσκονται κυρίως το αναπνευστικό και το καρδιαγγειακό σύστημα. Ωστόσο, υπάρχει πιθανότητα να χτυπηθούν και άλλα μέρη του οργανισμού, να εμφανιστούν συμπτώματα δερματολογικά, ρευματολογικά, αγγειακά κ.ά. «Έχουμε δει περιπτώσεις με πόνους στο στομάχι, να πέφτουν τα μαλλιά. Πραγματικά, η ίδια η νόσος, αλλά και το Σύνδρομο Long Covid, χτυπάει σχεδόν παντού», υπογραμμίζει η πνευμονολόγος του «Σωτηρία».
Κίνδυνος ακόμα και για όσους είχαν ήπια συμπτώματα
Προς το παρόν, σύμφωνα με τη Μ. Μανταίου, δεν είναι πολλοί αυτοί που παρουσιάζουν μακροχρόνια συμπτώματα. «Μετά από τρεις μήνες από τη νόσηση, περίπου το 10% -ίσως και λιγότερο- έχει συμπτώματα», διευκρινίζει. Επισημαίνει, πάντως, ότι στο Ιατρείο Post-Covid του «Σωτηρία» παρακολουθούν και κάνουν εξετάσεις ασθενείς που δεν είναι απαραίτητα με συμπτώματα. Ανεξάρτητα από το αν νοσηλεύτηκε κανείς ή παρουσίασε συμπτώματα κατά τη διάρκεια και μετά τη νόσηση, προτείνεται να επισκεφθεί μια Post-Covid δομή. Οι περιπτώσεις που το αποδεικνύουν είναι πολλές και διαφορετικές.
Υπάρχουν ασθενείς που δεν νοσηλεύτηκαν καν σε νοσοκομείο, είχαν ήπια -έως καθόλου- συμπτώματα κατά την περίοδο της νόσησης, αλλά τώρα έχουν Long Covid. Βέβαια, οι ασθενείς με τις περισσότερες πιθανότητας παραμένουν αυτοί με τη χειρότερη νοσηλεία. Ασθενείς που διασωληνώθηκαν σε Μονάδα Εντατικής Θεραπείας έχουν συμπτώματα ακόμα και ενάμιση χρόνο μετά!
Ενδεικτικά περιστατικά
Ενδεικτικές είναι δύο περιπτώσεις ασθενών, που μετέφερε στην ΑΥΓΗ η Μερόπη Μανταίου. Ο πρώτος είναι 52 χρονών. Διασωληνώθηκε σε ΜΕΘ και παρουσίασε πολλές επιπλοκές. Η νοσηλεία του ήταν βαριά, αλλά τα κατάφερε και βγήκε νικητής. Ωστόσο, η περιπέτεια με τον κορωνοϊό τού άφησε μια μικρή ίνωση. Δηλαδή, οι πνεύμονες απέκτησαν μόνιμες ουλές! Τα συμπτώματα, στη συγκεκριμένη κατάσταση, περιλαμβάνουν δύσπνοια, ξηρό βήχα, αίσθημα κόπωσης, απώλεια βάρους και παραμόρφωση των νυχιών. Επίσης, οι επιπλοκές μπορεί να φτάσουν σε πνευμονική υπέρταση, αναπνευστική ανεπάρκεια, πνευμονοθώρακα και καρκίνο του πνεύμονα. Ένας άλλος ασθενής είχε ήπια νόσηση και δεν είχε εμφανίσει σοβαρή συμπτωματολογία. Ωστόσο, λίγο καιρό μετά τη νοσηλεία του με κορωνοϊό, παρουσίασε μυοκαρδίτιδα! Οι δυο παραπάνω περιπτώσεις δείχνουν με τον πιο σαφή τρόπο ότι ανεξαρτήτως βαρύτητας νόσησης, ο κίνδυνος για σοβαρή συμπτωματολογία το επόμενο διάστημα παραμένει υπαρκτός για όλους τους ασθενείς. Γι' αυτό και ο έλεγχος είναι απαραίτητος για έγκαιρη διάγνωση.
Αυξημένη προστασία με τον εμβολιασμό
Σε κάθε περίπτωση, ο εμβολιασμός είναι ένα ισχυρό όπλο προστασίας από την Long Covid. Όπως οτιδήποτε στην επιστήμη, έτσι και στη συγκεκριμένη περίπτωση δεν υπάρχει τίποτα απόλυτο. Εξάλλου, το είδαμε και με το ποσοστό των διασωληνωμένων σε σχέση με το εμβόλιο. Ένα ποσοστό εμβολιασμένων θα χρειαστεί εισαγωγή στη ΜΕΘ, αν και θα είναι μικρότερο σε σχέση με τους ανεμβολίαστους. Αντίστοιχα, και με το Σύνδρομο Long Covid, κάποιοι εμβολιασμένοι θα παρουσιάσουν επιπλοκές. Όμως, οι πιθανότητες μειώνονται σημαντικά με τον εμβολιασμό. Ταυτόχρονα, η θωράκιση της κοινότητας που προσφέρει το εμβόλιο μειώνει το πρόσφορο έδαφος του ιού, συνεπώς και τις περιπτώσεις Long Covid.
Δεν θα ξεμπλέξουμε γρήγορα
Όπως εκτιμά η Μερόπη Μανταίου, το Σύνδρομο Long Covid θα παραμείνει και θα απασχολήσει γιατρούς και ασθενείς για μεγάλο διάστημα. Ειδικά όταν θα τελειώσει η πανδημία. Πάντως, αυτό το χρονικό ορόσημο είναι ακόμα μακριά. «Δεν θα ξεμπλέξουμε γρήγορα από την πανδημία. Θα μας απασχολήσει για καιρό ακόμα. Ό,τι και να λένε τα κυβερνητικά στελέχη», καταλήγει η Μ. Μανταίου.
ΠΟΥ: Επιπόλαια τα περί τέλους πανδημίας
Το στοίχημα στη μετά-πανδημία εποχή αναμένεται να είναι το Σύνδρομο Long Covid, καθώς πολλοί ασθενείς παρουσιάζουν σοβαρά συμπτώματα πολλούς μήνες μετά τη νόσηση. Ωστόσο, όπως προειδοποιεί ο ΠΟΥ, η κουβέντα για το τέλος της πανδημίας είναι επιπόλαιη.
Δεύτερη μεγαλύτερη απειλή για τη δημόσια υγεία, το Long Covid
Παρατεταμένο Σύνδρομο Covid-19 παρουσιάζουν δύο στους δέκα ασθενείς, σύμφωνα με στελέχη της Ελληνικής Πνευμονολογικής Εταιρείας. Η σοβαρότερη επιπλοκή είναι η πνευμονική ίνωση, που χαρακτηρίζεται από πολλαπλές ουλές στο πνευμονικό παρέγχυμα
Τα νέα δεδομένα που φτάνουν συνεχώς στα χέρια των επιστημόνων έχουν ως αποτέλεσμα την αναθεώρηση των οδηγιών για το Σύνδρομο Long Covid από την Ελληνική Πνευμονολογική Εταιρεία. Η αναθεώρηση έχεις ως στόχο να βοηθήσει τους γιατρούς όλων των ειδικοτήτων στη διάγνωση και τη διαχείριση του συνδρόμου.
Επίσης, η Ελληνική Πνευμονολογική Εταιρεία καλεί τους ασθενείς -οι οποίοι νόσησαν και παρουσιάζουν συμπτώματα ή σημεία πιθανών μακροχρόνιων επιπλοκών ή έχουν απορίες και ερωτήσεις για την αποθεραπεία τους- να απευθύνονται στους πνευμονολόγους της περιοχής τους, καθώς είναι οι καθ΄ ύλην αρμόδιοι γιατροί.
Οι αναθεωρημένες οδηγίες είναι το αποτέλεσμα ανταλλαγής εμπειριών και απόψεων με ειδικούς από διεθνείς οργανισμούς και αξιοποίησης παρόμοιων οδηγιών που έχουν δημοσιευτεί από διαφορετικές ερευνητικές ομάδες.
Ο όρος «Σύνδρομο Long Covid» περιλαμβάνει τα συμπτώματα, τα σημεία και τις επιπλοκές (όψιμες ή μακροχρόνιες) που εμμένουν ή εμφανίζονται 4 εβδομάδες μετά τη λοίμωξη με SARS-COV-2. Το National Institute for Health and Care Excellence (NICE) προτείνει την παρακάτω ορολογία για τις φάσεις που έπονται της λοίμωξης από τον ιό SARS-COV-2:
1. Οξεία Covid-19 (Acute Covid-19): αφορά σε σημεία και συμπτώματα έως 4 εβδομάδες
2. Συνεχιζόμενη συμπτωματική Covid-19 (Ongoing symptomatic Covid-19): αφορά σε σημεία και συμπτώματα από 4 έως 12 εβδομάδες
3. Μετά-Covid-19 σύνδρομο (Post Covid-19 syndrome): αφορά σε σημεία και συμπτώματα που αναπτύσσονται κατά τη διάρκεια ή μετά από τη λοίμωξη με Covid-19 και συνεχίζουν για περισσότερο από 12 εβδομάδες, χωρίς να μπορούν να αποδοθούν σε εναλλακτική διάγνωση.
Από τα παραπάνω, προκύπτει ότι ο όρος Long Covid περιλαμβάνει τη συνεχιζόμενη συμπτωματική νόσηση και το μετά Covid σύνδρομο. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας και το Mount Sinai, αναφέρουν ότι η Covid-19, πέραν του αναπνευστικού, επηρεάζει και άλλα συστήματα. Έτσι οι ασθενείς με εμμένοντα συμπτώματα μετά από 3 μήνες, θα πρέπει σαφώς να ξεκινούν τον διαγνωστικό έλεγχο από το αναπνευστικό σύστημα. Στην περίπτωση που ο έλεγχος του αναπνευστικού δεν καταλήξει στην επαρκή αιτιολόγηση της συμπτωματολογίας, ο έλεγχος θα πρέπει να συνεχιστεί στο καρδιαγγειακό και σε άλλα συστήματα.
Προειδοποιήσεις
Ο πρόεδρος της ΕΠΕ και καθηγητής Πνευμονολογίας Στέλιος Λουκίδης, σχολιάζοντας τις αναθεωρημένες οδηγίες, τόνισε ότι «πρέπει όλοι να κατανοήσουμε τον σημαντικό ρόλο του πνευμονολόγου, σε όλες τις βαθμίδες του συστήματος Υγείας, στη διαχείριση και αντιμετώπιση των αναπνευστικών επιπτώσεων μετά από λοίμωξη με Covid-19. Η ΕΠΕ δημιούργησε μια λεπτομερή έκδοση οδηγιών με πρακτικούς αλγόριθμους, με σκοπό να βοηθήσει τον κλινικό γιατρό στην προσέγγιση των βραχυχρόνιων και καμιά φορά μακροχρόνιων επιπτώσεων της λοίμωξης Covid-19».
Ως τη δεύτερη μεγαλύτερη απειλή για τη δημόσια υγεία στην παρούσα φάση, μετά την οξεία λοίμωξη από κορωνοϊό, χαρακτηρίζει το Σύνδρομο Long Covid ο αναπληρωτής καθηγητής Πνευμονολογίας και διευθυντής Πνευμονολογικής Κλινικής του Πανεπιστημίου Πατρών Αργύριος Τζουβελέκης. Όπως σημειώνει, «από τον πνεύμονα, η σοβαρότερη επιπλοκή του συνδρόμου ονομάζεται πνευμονική ίνωση και χαρακτηρίζεται από πολλαπλές ουλές στο πνευμονικό παρέγχυμα, κατάλοιπα της λοίμωξης από κορωνοϊό. Εμφανίζεται σε ποσοστό 10%-20% στους βαρέως πάσχοντες ασθενείς».
Τέλος, ο δρ. Στυλιανός Κ. Βιττωράκης πνευμονολόγος - φυματιολόγος, υπεύθυνος Ομάδας Εργασίας ΠΦΥ της ΕΠΕ, εκτιμά ότι περίπου δύο στους δέκα ασθενείς που νόσησαν με κορωνοϊό παρουσιάζουν παρατεταμένο σύνδρομο Covid-19, αποτυπώνοντας το μέγεθος του προβλήματος και πόσο θα μας απασχολήσει στο άμεσο μέλλον.
Χωρίς δομές αποκατάστασης τα νησιά
Στα δημόσια νοσοκομεία και Κέντρα Υγείας της χώρας δημιουργήθηκαν και λειτουργούν 30 πνευμονολογικά ιατρεία Post - Covid. Με δεδομένο ότι το Σύνδρομο θα απασχολήσει αρκετά το επόμενο διάστημα, οι δομές εκτείνονται σε πολλές περιοχές της Ελλάδας. Ωστόσο, εκτός από την Αττική και τη Θεσσαλονίκη, φαίνεται ότι οι υπόλοιπες δεν είναι αρκετές και σίγουρα θα χρειαστεί να αναπτυχθούν περισσότερες το επόμενο διάστημα. Για παράδειγμα, υπάρχουν νομοί που δεν έχουν ιατρείο, επομένως οι πολίτες θα πρέπει να μετακινηθούν, πολλές φορές χωρίς το κατάλληλο οδικό δίκτυο. Επίσης μεγάλο πρόβλημα παρατηρείται στα νησιά, καθώς η μόνη δομή βρίσκεται στη Σάμο, ενώ στα Επτάνησα δεν υπάρχει καμία!
