Μαύρο χιόνι στοιβαγμένο στους δρόμους, κομμένοι κορμοί και κλαδιά στα πεζοδρόμια, περιοχές βυθισμένες στο σκοτάδι πολλές ημέρες μετά το πέρασμα της «Ελπίδας» από την Αττική. Γιατί παρέλυσε το «επιτελικό κράτος»; Γιατί αποδεικνύεται απέλπιδα η «συγγνώμη» του πρωθυπουργού; Οι λέξεις «Πολιτική Προστασία» είναι αδειανό πουκάμισο. Δεν υφίσταται σχέδιο Πολιτικής Προστασίας. Ούτε σε κεντρικό, ούτε σε περιφερειακό, ούτε σε επίπεδο δήμων.
Ας ξεκινήσουμε την καταγραφή της πραγματικότητας με ανεστραμμένη την πυραμίδα. Οι δήμοι αδίκως χρεώνονται την αποτυχία της άμεσης αποκατάστασης των προβλημάτων των πολιτών μετά την έντονη χιονόπτωση. Η κεντρική εξουσία -το υπουργείο Εσωτερικών-, πριν από ενάμιση χρόνο «μετέφερε» στους δήμους και την ευθύνη της Πολιτικής Προστασίας, χωρίς όμως αντίστοιχη γενναία χρηματοδότηση για τη στελέχωσή της. Αποτέλεσμα; Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας χωρίς υπαλλήλους, χωρίς ανθρώπινο δυναμικό, χωρίς εξειδικευμένα τεχνικά μέσα.
Οι εργαζόμενοι που καλούνται να υπηρετούσαν την Πολιτική Προστασία είναι πολυεργαλεία παντός καιρού (περιπολίες για πυροπροστασία, πυρόσβεση, εκχιονισμό, κοπή δέντρων) χωρίς αντίστοιχη εκπαίδευση και χωρίς τεχνικά μέσα για την αντιμετώπιση της κάθε καταστροφής. Επίσης, είναι συμβασιούχοι τετραμηνίτες δημοτικοί υπάλληλοι που καλούνται να αντιμετωπίσουν τις καταστροφές είτε του καλοκαιριού (φωτιές), είτε του χειμώνα (πλημμύρες, καταιγίδες, χιονοπτώσεις). Όχι όλου του χρόνου.
ΚΕΔΕ καλεί Στυλιανίδη
Δήμοι που με τον πενιχρό κρατικό προϋπολογισμό δεν έχουν τη δυνατότητα να προμηθευτούν εξειδικευμένα τεχνικά μέσα. Έτσι, αντί να έχουν εκχιονιστικά μηχανήματα, έχουν μόνο χωματουργικά μηχανήματα. Στην Αττική προστίθεται και άλλος ένας βραχνάς: δεν υπάρχει ούτε δυνατότητα επινοικίασης εκχιονιστικών μηχανημάτων από ιδιώτες γιατί είναι όλα «δεσμευμένα» από την Αττική Οδό, το αεροδρόμιο «Ελευθέριος Βενιζέλος» και την Περιφέρεια. Γι' αυτό χρειάζεται ο κάθε δήμος, με αυτάρκεια και ίδια μέσα αγορασμένα να αντιμετωπίσει τα προβλήματά του.
Η ΚΕΔΕ, εκφράζοντας τη δυσφορία της για τη κατάσταση αυτή που επικρατεί στους δήμους -αρμοδιότητες χωρίς χρηματοδότηση- την περασμένη Τετάρτη, με επιστολή της προς τον αρμόδιο υπουργό Χρ. Στυλιανίδη ζητάει άμεσα συνάντηση μαζί του για την επίλυση αυτών των ζητημάτων. «Μπορεί άμεσα να προβλεφθεί εκταμίευση κονδυλίων από το ταμείο ανάκαμψης, ακόμη και για το πρώτο εξάμηνο του 2022, προκειμένου οι δήμοι να καλύψουν τις ανάγκες τους για την Πολιτική Προστασία. Πρέπει να γίνουν προσλήψεις εξειδικευμένου προσωπικού, να εκπαιδευτούν κατάλληλα οι υπάλληλοι και να αγοραστούν εκχιονιστικά μηχανήματα σε κάθε δήμο» είναι το αίτημα που διατύπωσε μιλώντας στην ΑΥΓΗ της Κυριακής ο Δημήτρης Παπαστεργίου, δήμαρχος Τρικκαίων και πρόεδρος τη ΚΕΔΕ.
Το Χαλάνδρι έκανε ό,τι απέφυγε η Περιφέρεια
Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του Δήμου Χαλανδρίου, που κλήθηκε να αντιμετωπίσει την «Ελπίδα» με τρεις ανεκπαίδευτους υπαλλήλους της Γ.Γ. Πολιτικής Προστασίας, 40 συμβασιούχους υπαλλήλους τετράμηνης διάρκειας, η σύμβαση των οποίων, ύστερα από παράταση ασφαλιστικών μέτρων, λήγει στις 15 Φεβρουαρίου, και με τέσσερα μηχανήματα έργου (όχι εκχιονιστικά). Οι χειριστές αυτών των τεσσάρων μηχανημάτων, λόγω της Αττικής Οδού, δεν μπορούσαν να φτάσουν στο Χαλάνδρι για να τα λειτουργήσουν. Ο δήμος, μπροστά στην αδυναμία επινοικίασης από ιδιώτες εκχιονιστικών μηχανημάτων, χρησιμοποίησε 18 χωματουργικά μηχανήματα από 6 εργολάβους που πραγματοποιούσαν ήδη έργα στο Χαλάνδρι.
Για να ανοίξουν οι δρόμοι της πόλης πριν πέσει ο παγετός εκτιμάται ότι έπρεπε να δουλεύουν τουλάχιστον 80 μηχανήματα. Τώρα τα διαθέσιμα μέσα ήταν μόλις 22. Η ετήσια χρηματοδότηση της Γ.Γ. Πολιτικής Προστασίας ανέρχεται μόλις στις 20.000 ευρώ. «Εμείς ανοίξαμε και κρατήσαμε λειτουργικούς τους κεντρικούς δρόμους του Χαλανδρίου, την Παπανικολή, την Εθνικής Αντιστάσεως και τη Λεωφόρο Πεντέλης, την ίδια στιγμή που η Κατεχάκη, η Μεσογείων και η Μαραθώνος ήταν κλειστές. Ήταν επιλογή μας, παρά το ότι η διάνοιξή τους ανήκει στην Περιφέρεια, και αυτή επιδεικτικά αδιαφόρησε. Ήταν προτεραιότητά μας γιατί οι δρόμοι αυτοί οδηγούν στη Αττική Οδό, σε νοσοκομεία και σε διαγνωστικά κέντρα. Η Περιφέρεια Αττικής ποτέ δεν τους καθάρισε και εκ των υστέρων, λέγοντας ψέματα, προσπάθησε να το οικειοποιηθεί» κατήγγειλε στην ΑΥΓΗ της Κυριακής ο Σίμος Ρούσσος, δήμαρχος της πόλης .
Ο Πατούλης επιλέγει τις απευθείας αναθέσεις
Απροετοίμαστοι η Περιφέρεια Αττικής και ο Γιώργος Πατούλης στην επέλαση της «Ελπίδας». Δεν υπήρχαν ενεργές εργολαβίες αποχιονισμού, ούτε και εργολαβίες για την προμήθεια αλατιού. Έπρεπε να φτάσουμε στο και πέντε με την πρόγνωση της ΕΜΥ για να γίνει απευθείας ανάθεση για την αντιμετώπιση της κακοκαιρίας. Προχειρότητα, αδιαφάνεια, απευθείας αναθέσεις και έλλειψη προγραμματισμού. «Είναι συστηματική επιλογή της διοίκησης της Περιφέρειας Αττικής να προχωρά σε απευθείας αναθέσεις παραβιάζοντας τη συνταγματική νομιμότητα, το δημόσιο συμφέρον και τη νομιμότητα των διαγωνιστικών διαδικασιών με επίκληση κάθε φορά των έκτακτων καιρικών φαινομένων» επισήμανε μιλώντας στην ΑΥΓΗ της Κυριακής η Ρένα Δούρου, επικεφαλής της παράταξης «Δύναμη Ζωής».
Με έγγραφο της Περιφέρειας στις 20 Ιανουαρίου 2022 παραδέχθηκε ότι στις αποθήκες υπήρχαν μόνο 2.900 τόνοι αλατιού. Το ίδιο το Ελεγκτικό Συνέδριο επισήμανε την έλλειψη της δέουσας προετοιμασίας και προγραμματισμού για την προμήθεια αλατιού από την Περιφέρεια.
Η Οικονομική Επιτροπή, στις 18 Ιανουαρίου 2022, ενέκρινε 500.000 ευρώ για τις εργασίες αποχιονισμού χωρίς δημοσίευση προκήρυξης. Το πιο εντυπωσιακό είναι ότι εγκρίνεται τιμή μονάδας για ένα ερπυστριοφόρο “πολυμηχάνημα” (χωρίς ουδεμία άλλη προδιαγραφή) ύψους 4.320 ευρώ ανά ημέρα (180 ευρώ ανά ώρα)! Δύο ημέρες μετά προχωράει στην ενοικίαση 200 μηχανημάτων, τα οποία όμως τελικά ρίχνονται στη μάχη στις 24 Ιανουαρίου. Και εδώ δεν ισχύει το «κάλλιο αργά παρά ποτέ», γιατί ο χρόνος δεν είναι σύμμαχος.
Πολιτική Προστασία: Υπάρχει εναλλακτικό μοντέλο στη σημερινή παθογένεια
Οι φυσικές καταστροφές δεν αφορούν μόνο την Ελλάδα, αλλά όλη την υφήλιο. Ως εκ τούτου, υπάρχουν πολλά μοντέλα που έχουν ήδη εφαρμοστεί στην Ευρώπη, στις ΗΠΑ και στην Αυστραλία. Μελετώντας τα μοντέλα αυτά, παρατηρεί κάποιος ότι η δημιουργία αυτόνομου υπουργείου Κλιματικής Αλλαγής στην Ελλάδα, μετά τις καταστροφικές πυρκαγιές του καλοκαιριού, είναι δική μας εθνική πατέντα. Και μάλλον επικοινωνιακή. Αδειανό πουκάμισο ή αδειανό κέλυφος το «σιλό» του υπουργείου: ανύπαρκτο επιχειρησιακό σχέδιο και ανύπαρκτη τεχνοκρατική επάνδρωση, σε αντίθεση με την πλήρη στελέχωση της πολιτικής πυραμίδας.
Τι ισχύει σε άλλες χώρες; Στην Ιταλία η Πολιτική Προστασία υπάγεται και συντονίζεται από τον πρόεδρο του Υπουργικού Συμβουλίου. Στη Γαλλία στον γενικό διευθυντή του υπουργείου Εσωτερικών. Στη Γερμανία στον γενικό διευθυντή του Ομοσπονδιακού Υπουργείου Εσωτερικών. Στη Σουηδία στον γενικό διευθυντή που ορίζεται από την κυβέρνηση. Στην Αυστρία ανήκει σε τμήμα του υπουργείου Εσωτερικών. Στις ΗΠΑ στο ομοσπονδιακό υπουργείο Εσωτερικών με focus στην ασφάλεια.
Κακή αντιγραφή του εαυτού τους
Στην Ελλάδα τις τελευταίες δύο δεκαετίες η λέξη «παθογένεια» χαρακτηρίζει την Πολιτική Προστασία. Δεν υπάρχει επιχειρησιακός σχεδιασμός που να υπακούει σε διεθνή πρότυπα, μοντέλα και αρχές, να έχει όργανα και διαδικασίες. Η Ν.Δ. με τον νόμο που ψήφισε στις 7.2.2020 (γνωστό και ως νόμο Χαρδαλιά) αντέγραψε όλες τις παθογένειες του νόμου Δένδια (24.3.2014) και πρόσθεσε δράσεις που είναι άσχετες με την Πολιτική Προστασία. Όμως, με πρόσχημα την πανδημία, στις 14.3.2020, δηλαδή έναν μήνα μετά την ψήφισή του, με ΠΝΠ αναστέλλεται η εφαρμογή του νόμου Χαρδαλιά, επιστρέφοντας στον νόμο Δένδια. Η σημαντικότερη παθογένεια είναι η ταύτιση Πολιτικής Προστασίας με την Πυροσβεστική. Η επικάλυψη αρμοδιοτήτων οδηγεί σε παραλογισμούς, όπως η Πυροσβεστική να ανήκει στην Π.Π. και το Κέντρο Επιχειρήσεων της Π.Π. να ανήκει στην Πυροσβεστική. Έτσι όμως αποπροσανατολίζεται ο ρόλος της Πυροσβεστικής, αλλά και ο ρόλος της Πολιτικής Προστασίας, που πρέπει να «αγκαλιάσει» και να συνεργαστεί με πολλούς τομείς του κρατικού μηχανισμού χωρίς να τους ενσωματώσει.
Υπάρχει ένας «κύκλος» με διεθνή μοντέλα που δείχνει ποιοι εμπλέκονται στη διαχείριση των κρίσεων (βλέπε σχεδιάγραμμα). Οι λεγόμενοι «πρώτοι «ανταποκριτές» (ΕΛ.ΑΣ., Λιμενικό, Τροχαία, ΕΚΑΒ) δίνουν την πληροφορία και ανάλογα με την «καταστροφή» προστίθενται στο οβάλ τραπέζι των αποφάσεων και των εντολών οι εκάστοτε αρμόδιοι (μετεωρολόγοι, σεισμολόγοι, περιβαλλοντολόγοι, ΔΕΔΔΗΕ, ψυχολόγοι), οι οποίοι συναποφασίζουν και δίνουν εντολές την ώρα της κρίσης χωρίς ενδιάμεσους και γραφειοκρατική χρονοτριβή. Εκτιμούν την κατάσταση, σχεδιάζουν, υλοποιούν, παρακολουθούν και αξιολογούν την αντιμετώπιση. Δεν μπορεί να ανατίθεται σε μετακλητό υπάλληλο της Περιφέρειας ούτε στον εκάστοτε περιφερειακό διοικητή της Πυροσβεστικής η διαχείρισης της κρίσης.
Η διεθνής εμπειρία δείχνει τι χρειάζεται
- Η Πολιτική Προστασία δεν χρειάζεται πολιτική αντιπαράθεση. Ο διοικητής πρέπει να επιλέγεται με τεχνοκρατικά και επιχειρησιακά προσόντα.
- Χρειάζεται να είναι έτοιμη στο συρτάρι εκτίμηση κινδύνου και αντιμετώπισης της επικινδυνότητάς του ανά την επικράτεια και εστιασμένη στις περιοχές που έχουν τα προβλήματα. Να γίνει χαρτογράφηση των κινδύνων ανά περιοχή και να είναι έτοιμο το σχέδιο αντίστοιχης αντιμετώπισης κεντρικά.
- Να λυθεί ο γρίφος του περιεχομένου του συντονισμού. Να γνωρίζει η Π.Π. με ποιον μιλάει κάθε φορά για κάθε πρόβλημα (διάσωση, απεγκλωβισμό, στέγαση, σίτιση, ψυχολογική στήριξη) και ποια είναι τα διαθέσιμα μέσα της, ποια είναι η «εργαλειοθήκη της». Να ενταχθούν όλοι αυτοί σε επιχειρησιακά θεσμικά όργανα και να συντονίζονται κατά περίπτωση κινδύνου. Το σύστημα αυτό της επιχειρησιακής ετοιμότητας απαιτεί συγκεκριμένους ρόλους και συντονιστές έκτακτης ανάγκης με εξειδικευμένο ρόλο και όχι μετακλητούς, όπως σήμερα.
- Χρειάζεται σαφές πλαίσιο συνεργασίας με την επιστημονική κοινότητα (ερευνητικά κέντρα, πανεπιστημιακές σχολές) που παράγει γνώση και εργαλεία τα οποία μπορούν να αξιοποιηθούν σε όλες τις φάσεις της καταστροφής.
- Τεράστια η συμβολή του εθελοντισμού, που στην Ελλάδα βρίσκεται σε εμβρυακή κατάσταση. Πολύτιμος ανθρώπινος πόρος. Για παράδειγμα, στην Ιταλία υπάρχουν πάνω από 60.000 εθελοντές. Χρειάζεται θεσμική κατοχύρωση της εκπαίδευσης των εθελοντών.
