Ο νέος ψηφιακός τόπος, το metaverse που διακήρυξε ότι θα δημιουργήσει ο Ζάκερμπεργκ, ήταν η αφορμή για να μιλήσουμε με τον Νίκο Σμυρναίο για την εξέλιξη των κοινωνικών δικτύων, τα νέα εικονικά σύμπαντα και τις εφαρμογές τους, τα προσωπικά μας δεδομένα και την ταχύτητα της ψηφιοποίησης της οικονομίας και κοινωνίας που ξεχνάει πίσω πολλούς και έχει υψηλό κοινωνικό κόστος. Ο αναπληρωτής καθηγητής του Πανεπιστημίου της Τουλούζης - Εργαστήριο Εφαρμοσμένων Σπουδών στις Κοινωνικές Επιστήμες στη Γαλλία εξηγεί την οικονομία των πλατφορμών, αλλά και πώς θα οργανωθούν στο μέλλον οι σχέσεις εξουσίας και εκμετάλλευσης.
Πώς εξηγείται η κίνηση του Ζάκερμπεργκ να δημιουργήσει ένα νέο σύμπαν στη θέση του Facebook και μια νέα εταιρεία - ομπρέλα που θα περιλαμβάνει όλες τις δραστηριότητες;
Οι κινήσεις του Ζάκερμπεργκ σε πρώτη ανάγνωση έχουν δύο βασικούς στόχους: ο πρώτος είναι να απαλλαγεί από το brand Facebook, το οποίο εξελίσσεται σε βαρίδι λόγω της πληθώρας των καταγγελιών που δέχεται, και ο δεύτερος είναι η στρατηγική για τους μετόχους του, δηλαδή το χρηματιστηριακό κατεστημένο, το οποίο πρέπει να απολαμβάνει ικανοποιητικά κέρδη.
Ας τα πάρουμε ένα-ένα. Ποιο είναι το πρόβλημα με το brand Facebook;
Πρόκειται καθαρά για μάρκετινγκ. Το brand Facebook, παρά την παγκόσμια επιτυχία του, έχει πολλά προβλήματα. Να θυμίσουμε τις καταγγελίες της Φράνσις Χόγκεν στην Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς των ΗΠΑ και προ ημερών στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, σύμφωνα με τις οποίες το Facebook παραποίησε τις μετρήσεις του για τον αριθμό των χρηστών, με αποτέλεσμα να βλάπτει επενδυτές και διαφημιζόμενους, ενώ συγχρόνως δεν έλαβε μέτρα κατά του εξτρεμισμού, της ρητορικής μίσους, της εμπορίας ανθρώπων και της παραπληροφόρησης στις εφαρμογές του, συμπεριλαμβανομένου του Instagram. Οι καταγγελίες κάνουν λόγο επίσης για παρέμβαση στον αλγόριθμο ώστε να αυξηθεί το ποσοστό των αλληλεπιδράσεων με βάση τα emoticons, κάτι που είχε όμως ως αποτέλεσμα την προβολή προβληματικών περιεχομένων. Σε αυτά μπορούμε να προσθέσουμε τα συνεχή φαινόμενα λογοκρισίας ακόμη και δημοσιογράφων που είδαμε και στην Ελλάδα. Το αρνητικό πρόσημο του Facebook και η ταυτότητά του επιχειρείται να επαναπροσδιοριστούν (rebranding) με όρους μάρκετινγκ.
Σε σχέση με τους μετόχους;
Πρόκειται για κίνηση με στόχο να καθησυχάσει τους μετόχους και τους επενδυτές. Το Facebook ως υπηρεσία γίνεται μία μάρκα (brand) σε ένα συγκρότημα - ομπρέλα, στην περίπτωσή μας το meta. Η κίνηση αυτή είναι σημαντική για το χρηματιστήριο, διότι εύκολα μπορεί μια εταιρεία να πουληθεί, να κλείσει, να διαχωρίσει τις δραστηριότητές της παραμένοντας στο ίδιο συγκρότημα - ομπρέλα. Αυτό σημαίνει ότι το ρίσκο μικραίνει, για παράδειγμα, σε περίπτωση διάσπασης του συγκροτήματος από τις αρχές των ΗΠΑ, κάτι που συζητείται όλο και πιο έντονα.
Κάτι αντίστοιχο έκανε η Google το 2015, όταν μετονομάστηκε σε Alphabet καθιστώντας την Google θυγατρική. Ως μητρική εταιρεία - ομπρέλα, η Alphabet οργάνωσε έτσι την επέκτασή της σε τομείς εκτός της αναζήτησης στο Διαδίκτυο και της διαφήμισης, όπως η Υγεία, τα ρομπότ και τα αυτόνομα οχήματα.
Υπόσχεται επίσης ένα metaverse, έναν χώρο εικονικής πραγματικότητας όπου οι χρήστες αλληλεπιδρούν σε έναν ψηφιακό χώρο.
Πρόκειται για ένα ψηφιακό σύμπαν, μια δυνητική πραγματικότητα, η λογική του οποίου υπάρχει ήδη εδώ και χρόνια σε εφαρμογές - παιχνίδια. Όπως, για παράδειγμα, το Fortnite, ένα από τα δημοφιλέστερα βιντεοπαιχνίδια σε παιδιά και εφήβους, ή το World of Warcraft, ένα δημοφιλές online παιχνίδι με πολλούς παίκτες. Η διαφορά είναι ο στόχος: ενώ τα βιντεοπαιχνίδια έχουν έναν στόχο, η ιδέα του metaverse δεν είναι το παιχνίδι, αλλά όλες οι κοινωνικές δραστηριότητες: να γνωρίσεις, να συζητήσεις, να αγοράσεις. Είναι μια μορφή Matrix - για όσους έχουν δει την ταινία, είναι μια δεύτερη, παράλληλη ζωή, μοιάζει με τη ζωντανή ζωή, όμως είναι ψηφιακή.
Σαφές. Τι αναμένει να κερδίσουν ο Ζάκερμπεργκ και οι επενδυτές του από αυτό το παράλληλο σύμπαν;
Ένας βασικός στόχος είναι η απεξάρτηση από τη διαφήμιση που σήμερα αποτελεί 97% των εσόδων του Facebook. Η επιδίωξη είναι λοιπόν να διεισδύσει σε νέες αγορές, όπως η πώληση συσκευών. Το Facebook είναι ιδιοκτήτης της Oculus, που κατασκευάζει μάσκες τρισδιάστατης απεικόνισης, δραστηριότητα που όμως είναι ακόμα ζημιογόνος. Άλλες πηγές εισοδήματος από το metaverse θα μπορούσαν να είναι επίσης η πώληση δυνητικού «χώρου» σε εταιρείες που θέλουν να πουλήσουν τα προϊόντα τους στον εικονικό κόσμο, κάτι σαν ψηφιακό «εμπορικό κέντρο» στο εσωτερικό του metaverse. Ή η χρήση του ψηφιακού νομίσματος Diem που έχει ήδη λανσάρει το Facebook.
Περνάμε στην πλήρη κατάργηση της έννοιας των προσωπικών δεδομένων;
Ίσως να βρισκόμαστε ήδη. Τα δεδομένα σήμερα δείχνουν ότι εμβαθύνουμε όλο και περισσότερο στην εκμετάλλευση του συνόλου της κοινωνικοποίησης ενός ατόμου. Στο metaverse, στο ψηφιακό σύμπαν, οποιαδήποτε δραστηριότητα παράγει δεδομένα, ακόμα και το να βγάλεις βόλτα τον ψηφιακό «σκύλο» σου. Η διαφορά είναι ότι τα data δεν θα πηγάζουν μόνο από μία πληροφορία ή από μία συναλλαγή, αλλά από το σύνολο της κοινωνικότητας ενός ατόμου: οτιδήποτε συμβαίνει σε αυτό το ψηφιακό περιβάλλον αναγκαστικά θα παράγει δεδομένα. Συνεπώς εμβαθύνεται η συλλογή προσωπικών και συλλογικών δεδομένων και καταλήγουμε στην απόλυτη επιτήρηση και εμπορευματοποίηση της καθημερινότητάς μας.
Τι μπορεί να σημαίνει για την κοινωνική δομή και οργάνωση η νέα πραγματικότητα και πώς θα οργανώνονται οι σχέσεις εξουσίας και εκμετάλλευσης;
Το θέμα στο οποίο θα κληθούμε να απαντήσουμε είναι κατά πόσο είμαστε διατεθειμένοι να συμμετάσχουμε στις εικονικές - ψηφιακές κοινότητες (metaverse) γνωρίζοντας ότι πληρώνουμε ένα τίμημα, την κατάσταση επιτήρησης, την πλήρη εμπορευματοποίηση των κοινωνικών μας σχέσεων και την απώλεια της ιδιωτικότητας. Αξίζει τον κόπο; Οι αντιστάσεις θα παίρνουν τη μορφή αποχής από τέτοιου είδους εργαλεία και περιβάλλοντα ή και σαμποτάζ.
Εδώ και ένα-δύο χρόνια βλέπουμε πολλές δραστηριότητες να ψηφιοποιούνται, από γραφειοκρατία μέχρι τραπεζικές συναλλαγές, πληρωμές, συνταγογράφηση φαρμάκων, ακόμα και ιατρικές διαγνώσεις λόγω Covid. Οι τράπεζες έχουν κλείσει έναν σωρό καταστήματα στην Ελλάδα. Είναι δυνατή αυτή η αποχή αφού εξαρτόμαστε όλο και περισσότερο από τα ψηφιακά εργαλεία;
Αυτό είναι ένα πολιτικό διακύβευμα. Πολιτική απόφαση. Αν, για παράδειγμα, αύριο τα ΚΕΠ μεταφερθούν στο metaverse, όλοι θα είναι υποχρεωμένοι να πάνε εκεί. Ήδη ο ΟΤΕ διαφημίζει app για τα δεδομένα Υγείας σε συνεργασία με το υπουργείο Υγείας. Η ψηφιοποίηση της δημόσιας διοίκησης και των δημόσιων υπηρεσιών ωθεί ουσιαστικά των κόσμο να γίνει πελάτης του ψηφιακού ολιγοπωλίου και αυξάνει την εξάρτησή μας από αυτό. Αυτά τα ευαίσθητα δεδομένα φεύγουν από το Δημόσιο και μεταφέρονται σε ιδιωτικές πολυεθνικές με τις ευλογίες του νεοφιλελεύθερου κράτους.
Σε τελική ανάλυση, αυτές οι πολιτικές ενδύονται το περίβλημα του εκσυγχρονισμού και της αποτελεσματικότητας, στην ουσία όμως έχουν ως βασικό στόχο τη μείωση του αριθμού των δημόσιων υπαλλήλων, με άλλα λόγια τη λιτότητα. Η ψηφιοποίηση μπορεί να διευκολύνει τους νεότερους, όμως αποκλείει πληθυσμούς ολόκληρους που είναι μεγαλύτερης ηλικίας, δεν έχουν εξοπλισμό, ή δεν έχουν δίκτυο. Παράλληλα, δημιουργείται νέα εστία παραοικονομίας και οι πολίτες περνούν ώρες ολόκληρες στο τηλέφωνο για να εξυπηρετηθούν. Υπάρχει κοινωνικό κόστος στην ψηφιακή μετάβαση και η κυβέρνηση αδιαφορεί πλήρως.
Η κυβέρνηση πάντως δείχνει πολύ ευχαριστημένη με τον εαυτό της για την ψηφιοποίηση λειτουργιών και δομών...
Πίσω από το επιχείρημα της αποδοτικότητας (efficiency), κυρίαρχος στόχος είναι η μείωση του κόστους του δημόσιου τομέα. Εάν ο μόνος στόχος είναι αυτός, αυτό δεν είναι κοινωνική πολιτική. Ο ψηφιακός κόσμος πρέπει να μας συμπεριλάβει όλους. Πρέπει να επενδύσουμε στον ψηφιακό εγγραμματισμό των μεγαλύτερων ηλικιών με κέντρα εκπαίδευσης και να δώσουμε πρόσβαση σε ανθρώπους που δεν έχουν. Αλλιώς είναι αδιαφορία για τον αποκλεισμό μεγάλου μέρους του πληθυσμού. Αλλιώς μιλάμε για την «ιδεολογία» της Silicon Valley, ότι η τεχνολογία από μόνη της θα λύσει τα προβλήματα της χώρας. Αυτό, όμως, δεν έχει γίνει πουθενά!
Η ψηφιακή μετάβαση αφήνει πίσω μεγάλες μερίδες του πληθυσμού
- Εμβαθύνεται η συλλογή προσωπικών και συλλογικών δεδομένων και καταλήγουμε στην απόλυτη επιτήρηση και εμπορευματοποίηση της καθημερινότητας.
- Ευαίσθητα δεδομένα φεύγουν από το Δημόσιο και μεταφέρονται σε ιδιωτικές πολυεθνικές με τις ευλογίες του νεοφιλελεύθερου κράτους.
- Πίσω από το επιχείρημα της αποδοτικότητας (efficiency), κυρίαρχος στόχος είναι η μείωση του κόστους του δημόσιου τομέα.
- Οι αντιστάσεις θα παίρνουν τη μορφή αποχής από ψηφιακά εργαλεία και περιβάλλοντα ή και σαμποτάζ.
