Είναι ένας ξερός βράχος, ένα ασήμαντο ξερονήσι του Αιγαίου. Αν όμως οι πέτρες του είχαν μιλιά, θα διηγούνταν ιστορίες που θα κρατούσαν μια ζωή. Όσο αισθάνθηκαν ότι κράτησε η παραμονή τους στα μπουντρούμια της Γυάρου οι 25.500 πολιτικοί κρατούμενοι. Όλοι αυτοί που πέρασαν από τα Γιούρα από το 1947 επί Εμφυλίου μέχρι το 1974, που έπεσε η χούντα. 27 ατελείωτα χρόνια.
Τις ιστορίες που δεν μπορούν να διηγηθούν οι πέτρες τις διηγήθηκαν οι φωτογραφίες του Θανάση Κοττά που εκτίθενται στο Μουσείο του ΣΦΕΑ (Σύνδεσμος Φυλακισθέντων Εξορισθέντων Αντιστασιακών), και οι αντιστασιακοί Κώστας Μανταίος και Γιάννης Ξαρχουλάκος.
Στις φωτογραφίες απεικονίζονται ερείπια. "Ξεδοντιασμένα" κτήρια, λειψά από παράθυρα, με γκρεμοτσακισμένες πόρτες. Ακόμη όμως κι αν δεν γνωρίζεις για τι πρόκειται, δεν θα μπορείς να τα φανταστείς ποτέ να σφύζουν από ζωή. Παρ' ότι με ανοιχτές πόρτες που επιτρέπουν τη θέα στη θάλασσα, πόρτες που τις σάρωσαν με τον καιρό οι αέρηδες, αφού πρώτα σαρώθηκαν από τους αγώνες αυτοί που διοικούσαν τα κτήρια και κακομεταχειρίζονταν τους ανθρώπους, η αίσθηση είναι αποπνικτική. Σε βουτάει από τον λαιμό, σε βάζει απέναντι από τον βασανιστή. "Οι ανθρωποφύλακες είχαν ραβδιά από μπαμπού. Ο Κώστας Παλιόπουλος, από τους πιο παλιούς κρατούμενους, μου είχε πει ότι έφαγε μια γκλοπιά και του έφυγε κομμάτι κρέας. Η πληγή έθρεψε μετά, αλλά ο Κώστας έγινε καλύτερος κι από μετεωρολογική υπηρεσία. Πριν έρθουν οι καταιγίδες ερχόταν για εκείνον ο πόνος" λέει ο Γ. Ξαρχουλάκος, που ήταν σαν να διάβασε μόνο μια αράδα από τόμο ολόκληρο που έχει νοητά γραφτεί μέσα του από διηγήσεις και προσωπικά βιώματα.
Μολυβένιες πληγές
Η σχέση των φυλακών με τον χρόνο θυμίζει τη σχέση που είχαν οι κρατούμενοι με τους ανθρωποφύλακες. Αυτή τη σχέση την απεικονίζει με ακρίβεια σε σκίτσο του ο Κυριάκος Τσακίρης. Δεμένος ο κρατούμενος στον κορμό μιας γεροδεμένης συκιάς, δέχεται χτυπήματα. Από βδομάδα σε βδομάδα το ίδιο βασανιστήριο. Ανάλογα με το πόσο φρόνιμος ήταν. Τα σημάδια από τα χτυπήματα μοιάζουν τα πονούν ακόμα, τόσα χρόνια μετά, έτσι όπως προβάλλουν από το μολυβένιο σχέδιο. Έτσι και τα κτήρια, πλέον πληγωμένα, είναι λες κι έχουν την τύχη που τους άξιζε για εκείνους που είχαν εγκλωβισμένους επί χρόνια στα σπλάχνα τους και δεν τους άξιζε. Σήμερα η συκιά υπάρχει ακόμη. Για την ακρίβεια υπάρχει μόνο ο κορμός της, γιατί τα φύλλα έπεσαν από χρόνια. Οριστικά.
Γιατί όμως να επαναφέρεις τόσο άσχημες μνήμες στα μάτια ενός κόσμου που δεν τις γνώρισε; Γιατί να ξύσεις πληγές σ' εκείνους που τις έζησαν; "Τα ερείπια έχουν μνήμες που δεν πρέπει να ξεχαστούν. Δεν πρέπει να ξεχαστεί αυτό το κομμάτι της Ιστορίας" μου λέει από την άλλη άκρη της τηλεφωνικής γραμμής ο φωτογράφος Θανάσης Κοττάς. Για να τραβήξει τις φωτογραφίες, έγχρωμες και ασπρόμαυρες, πήγε τρεις μέρες τον Φεβρουάριο και άλλες δύο την άνοιξη στο νησί. Πάντα "με καλοσύνη", γιατί ακόμη και σήμερα η Γυάρος δεν είναι προσεγγίσιμη αν δεν έχει καλό καιρό. Τις εγκαταλελειμμένες φυλακές τις ονόμασε ερείπια μνήμης.
Εθελοντές στην υπόθεση μνήμη
Στο ίδιο ερώτημα, ο Κώστας Μανταίος μου απαντά: "Είμαστε εθελοντές στην υπόθεση που λέγεται μνήμη. Εμείς οι αντιστασιακοί έχουμε μάθει να παλεύουμε τα δύσκολα. Περάσαμε την εποχή εκείνη πολλά δεινά, ατομικά και συλλογικά, και εμείς, και οι οικογένειές μας. Μερικές φορές είναι δύσκολο να βλέπεις εικόνες που θυμίζουν άσχημες καταστάσεις. Η Ιστορία όμως δεν είναι μονότονη. Έχει χαρές και λύπες. Έχει ευχάριστα γεγονότα και δυσάρεστες στιγμές που σε βάζουν σε περίεργες σκέψεις όταν τις σκέφτεσαι. Είσαι υποχρεωμένος να αντέξεις. Πρέπει η μνήμη μας να μεταδίδεται σε νεότερες γενιές. Είναι κρίμα, γιατί πολλοί ιστορικοί και παλιές κυβερνήσεις προσπαθούσαν ρίξουν λήθη στο παρελθόν. Εμείς παλεύουμε να μη σβηστεί το παρελθόν, όχι για για να βλάψει αλλά για να βοηθήσει. Ικανός πολίτης είναι αυτός που ξέρει την Ιστορία. Τον βοηθάει το παρελθόν για να πατήσει στο παρόν και να σκεφτεί το μέλλον".
Στην κατεύθυνση αυτή, ο Κ. Μανταίος μας λέει ότι θα γίνει προσπάθεια να οργανωθούν και άλλες παρόμοιες εκδηλώσεις, με εκθέσεις που θα παρουσιάζουν υλικό από άλλους χώρους εξορίας και φυλακές. Μέχρι τότε, υπάρχει ακόμη μια ευκαιρία ώς αυτή την Παρασκευή για όσους δεν έχουν επισκεφθεί ακόμη το Πάρκο Ελευθερίας να δουν τα 82 εκθέματα, από τις 10 το πρωί μέχρι τις 2 το μεσημέρι και από τις 6 το απόγευμα μέχρι τις 8. Εκεί θα συναντήσουν αντιστασιακούς και θα κάνουν ιστορικές διαδρομές όχι μόνο μέσα από εικόνες, αλλά και μέσα από λέξεις που η αρμύρα του χρόνου δεν τις άγγιξε όπως τη Γυάρο και τις άσπλαχνες φυλακές της.
