Ρεπορτάζ: ΜΙΝΑ ΚΩΣΤΟΠΟΥΛΟΥ
Στις 27 Οκτωβρίου η 18χρονη Αυστραλή Εσένα Ο'Νήλ σβήνει το προφίλ της στο youtube και διαγράφει πάνω από 2.000 φωτογραφίες στο instagram, σε μια κίνηση απόδρασης από τον mainstream ψηφιακό κόσμο - τουλάχιστον όπως υποστήριξε. Δεν ήταν η πρώτη, ούτε η τελευταία. Όμως, δύο μήνες μετά, οι χρήστες των social media και τα ξένα μέσα δεν έχουν σταματήσει να το σχολιάζουν...
Μετά από πέντε χρόνια συνεχούς παρουσίας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και με εκατοντάδες χιλιάδες "ακόλουθους", η Εσένα είχε τον τίτλο της "σταρ" του ψηφιακού κόσμου, τίτλο που δεν εγκατέλειψε. Η "απόδρασή" της δεν σηματοδότησε και την απουσία της. Με τον ίδιο τρόπο, σήμερα ολοένα και περισσότεροι "σταρ" του ίδιου κόσμου επιλέγουν να... βαδίσουν στον δρόμο της, με το hashtag #socialmediaisnotreal (τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν είναι αληθινά, ελληνιστί).
Η 18χρονη Αυστραλή κατασκεύασε μια εικόνα στο Διαδίκτυο που της επέτρεψε να βγάζει χρήματα, απλώς εκθέτοντας μέσα από βίντεο φωτογραφίες και διάφορες lifestyle αναρτήσεις τη ζωή και την καθημερινότητά της. Για την ακρίβεια, τη ζωή και την καθημερινότητα που θα ήθελε να έχει. Ή καλύτερα τη ζωή και την καθημερινότητα που οι "ακόλουθοί" της ζητούν να έχει.
Μέσα από μια διπλή διαδικασία κατασκευής ταυτοτήτων -από τη μία η περσόνα του Internet, από την άλλη ο διψασμένος "follower"- ξεδιπλώνεται μία εκ των καταστατικών συνθηκών των social media σήμερα. Παραμένουν σαφώς ένας τρόπος επικοινωνίας που ανταποκρίνεται στο πώς αντιλαμβάνονται την αλληλόδραση οι "ντόπιοι" του Διαδικτύου, ανταποκρίνεται στις συνθήκες επαυξημένης ορατότητας της ιδιωτικής ζωής, περιπλέκει το τι εστί δημόσιο και τί ιδιωτικό. Πέρα από όλα αυτά όμως, αποτελούν και μια καλοπληρωμένη και κερδοσκοπική βιομηχανία.
Ενάντια στα "ανθυγιεινά" ιδανικά των social media;
Όταν η Εσένα "αποκάλυπτε" ότι έπαιρνε ώς και 2.000 δολάρια μόνο και μόνο για να φοράει συγκεκριμένες μάρκες στις φωτογραφίες της, χιλιάδες χρήστες ξεκίνησαν να της επιτίθενται, προκειμένου να αποδείξουν ότι οι ίδιοι δεν έκαναν το ίδιο. Άλλοι τη συνέχαιραν για το θάρρος της να πει ανοιχτά το "κοινό μυστικό" της. Και άλλοι, ξεκίνησαν με τη σειρά τους να αποκαλύπτουν τα δικά τους "μυστικά" στο πώς παρουσίαζαν εαυτούς - συνεχίζοντας να χρησιμοποιούν τα ίδια μέσα για να εκθέσουν τις "αποκαλύψεις" τους.
Η τελευταία πράξη της Εσένα στο youtube ήταν ένα βίντεο 17 λεπτών. Ορκίστηκε να κάνει ό,τι μπορεί από 'δω και στο εξής ενάντια στα "ανθυγιεινά" ιδανικά των social media. Κλαίγοντας στην κάμερα είπε: "Θα ανεβάζω μη επεξεργασμένες φωτογραφίες, με εμένα όπως είμαι, με αυτά που κάνω. Δεν μετράω την αυτοεκτίμησή μου σε like και σχόλια". Στο instragram, αφού διέγραψε την πλειοψηφία των φωτογραφιών της, άφησε μόνο λίγες, αλλάζοντας όσα είχε γράψει κάτω από αυτές, για να δηλώσει "εθισμό στη φήμη των social media" και να υπογραμμίσει ότι αυτό που έβλεπαν όσοι την ακολουθούσαν δεν ήταν η πραγματικότητα.
Στη συνέχεια, έφτιαξε νέο site και ξεκίνησε να ανεβάζει βίντεο μέσω vimeo. Στη νέα ψηφιακή διεύθυνσή της letsbegamechangers.com ποστάροντας για την "Αγάπη που κερδίζει likes" μιλά για μια σχέση που της πρότεινε ένα διάσημο μοντέλο: "Μου είπε πως αν κάναμε το ζευγάρι, θα είχαμε δωρεάν ταξίδια και φήμη. Είπε ότι πολλοί το έκαναν αυτό και ότι θα έπρεπε να το σκεφτώ σαν επιχειρηματική πρόταση".
Λίγες μέρες μετά, δύο διαδικτυακές φίλες της ισχυρίστηκαν ότι της είχαν γνωρίσει το αγόρι αυτό και όταν την πλήγωσε, η Εσένα ξεκίνησε να εξαπατά τον κόσμο, δήθεν "αποκαλύπτοντας" αλήθειες, που όμως είναι ψέματα. Οι δυο τους, όπως και χιλιάδες άλλοι youtube "αυτόχθονες", μπήκαν στη μάχη να αποδείξουν ότι εκθέτουν τον αυθεντικό εαυτό τους, ότι δεν έκαναν μέρες να απολαύσουν το φαγητό μόνο και μόνο για να φαίνεται ότι είναι αδύνατες, ότι δεν πληρώνονταν για να ανεβάζουν τις φωτογραφίες τους, ότι ακόμα και όταν ανέβαζαν πιο "προκλητικές" φωτογραφίες δεν το έκαναν για να κερδίσουν likes.
"Αυτό που προκαλεί τη μεγαλύτερη εντύπωση είναι ότι η υπόθεση παρουσιάστηκε -τόσο από τα μέσα όσο από την Εσένα- μέσα από ένα ηθικό πρίσμα, σύμφωνα με το οποίο υπάρχει ένας καλός και ένας κακός τρόπος αναπαράστασης του εαυτού. Και στις δύο περιπτώσεις πρόκειται για μια αναπαράσταση που είναι διαμεσολαβημένη από κυρίαρχες κοινωνικές αντιλήψεις και επιταγές, όπως άλλωστε συμβαίνει με κάθε επιτέλεση του εαυτού, είτε στο Διαδίκτυο είτε στον υλικό κόσμο", σχολιάζει στην "Αυγή" η Υβόν Κοσμά, καθηγήτρια Επικοινωνίας και ΜΜΕ στο Αμερικανικό Κολέγιο Θεσσαλονίκης (ACT).
"Σήμερα υπάρχει ψηφιακή γραμματοσύνη"
O "ηθικός πανικός" που προκλήθηκε γύρω από τη χρήση του Διαδικτύου, η συζήτηση για τους "κινδύνους" που εγκυμονεί -είτε αφορούν την ψυχολογία του υποκειμένου, είτε τους απτούς κινδύνους από την έκθεση της προσωπικότητας- αποτελούν αναβίωση μιας υπάρχουσας εδώ και χρόνια "γραμμής άμυνας" όσων επιχειρηματολογούν κατά της "ευθύνης" του υποκειμένου ως προς τη χρήση των νέων μέσων.
"Σήμερα δεν μπορεί να μιλά κανείς για χειραγώγηση μέσω των social media. Υπάρχει ψηφιακή γραμματοσύνη. Η Εσένα λογίζεται ως 'ώριμος χρήστης' και ως εκ τούτου καταφέρνει και μετά την αποχώρησή της από το youtube και to instagram να χρησιμοποιεί όλες της τις ικανότητες για να κάνει μόνη της το απαραίτητο self promotion", συμπληρώνει η Λίζα Τσαλίκη, επίκουρη καθηγήτρια στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του ΕΚΠΑ, σχετικά με το letsbegamechangers.com
Η Υβ. Κοσμά προσθέτει πως "μέσα από την συζήτηση για το πρόσωπο - προϊόν της Εσένα αναδύονται δύο κυρίαρχοι λόγοι: αφενός οι απόηχος των συμπεριφοριστικών θεωριών για τη δυνητικά επικίνδυνη επιρροή των ΜΜΕ, αφετέρου η διπολική λογική της διάκρισης υλικού και ψηφιακού κόσμου, στο πλαίσιο της οποίας 'πραγματικός' θεωρείται μονάχα ο πρώτος. Και οι δύο λόγοι είναι εξίσου προβληματικοί".
Έχει ενδιαφέρον ότι στο letsbegamechangers.com η Εσένα -αρνούμενη χρηματοδότηση από εταιρείες πια- ζητάει από όσους τη διαβάζουν να της καταθέτουν χρήματα, για να μπορεί να συνεχίσει τις "αποκαλύψεις" της. "Μπορούμε να τη συγχαρούμε για το '.com' του εαυτού της που έφτιαξε, αλλά σε καμία περίπτωση δεν μπορούμε να τη λυπηθούμε για τη 'θυματοποίησή' της εκ μέρους του Διαδικτύου", σχολιάζει η καθηγήτρια Λίζα Τσαλίκη.
Λ. Τσαλίκη: Με το sex exhibitionism παίρνεις τα ρίσκα σου
"Δεν θα φορούσα ποτέ αυτά τα ρούχα. Ήμουν μόνο 16 σε κάποιες φωτογραφίες. Τί συμβαίνει πια και θέλουμε όλοι να φαινόμαστε μεγαλύτεροι και πιο σέξι;". Με αυτή την περιγραφή η Εσένα σχολίασε μια φωτογραφία της στο instagram, φωτογραφία που παρουσίαζε μια σεξουαλικοποημένη εικόνα για τον εαυτό της. "Το σεξ έχει περάσει στη σφαίρα του mainstream πλέον, χωρίς να ακολουθείται από έναν ισχυρό μοραλιστικό αντίκτυπο. Το sex exhibitionism συνιστά μια απελευθερωτική κίνηση, αρκεί να ξέρει κανείς τους όρους του παιχνιδιού, παίρνοντας τα ρίσκα του", σχολιάζει η επίκουρη καθηγήτρια Λίζα Τσαλίκη και συμπληρώνει: "Η γυναίκα σήμερα μπορεί να εκθέτει εαυτήν όχι μόνο για να αποτελέσει αντικείμενο του αντρικού βλέμματος. Τίθενται εδώ ζητήματα αυτορρύθμισης, που βάζουν και το όριο ανάμεσα στην ερωτική μορφή του εαυτού, που ένας απλός χρήστης έρχεται να εκθέσει, και τη σεξουαλικοποιημένη εικόνα που κατασκευάζουν για πολύ συγκεκριμένους σκοπούς χρήστες σαν την Εσένα".
