Πριν από δύο χρόνια στο Science Advances δημοσιεύτηκε μια μελέτη σε δείγμα σχεδόν 60.000 ανθρώπων από 63 χώρες, η οποία εξέταζε πώς επηρεάζεται η συμπεριφορά μας έναντι της κλιματικής κρίσης από διαφορετικής τεχνικής επικοινωνιακά μηνύματα. Το πιο αποκαλυπτικό εύρημα αφορούσε την καταστροφολογία (doom and gloom): ενώ τα μηνύματα που προανήγγειλαν έναν επερχόμενο Αρμαγεδδώνα εξωθούσαν εξαιρετικά αποτελεσματικά τους ανθρώπους να κινητοποιηθούν στα social media, διαφάνηκε πως λειτουργούσαν ως μπούμερανγκ όταν το ζητούμενο ήταν η ανάληψη πραγματικής δράσης. Η έκθεση στον τρόμο, με άλλα λόγια, μείωνε την προθυμία των συμμετεχόντων να λάβουν μέρος σε μια επίπονη πρακτική δραστηριότητα, όπως η δενδροφύτευση, που αποτέλεσε αντικείμενο της μελέτης.
Αυτό το εύρημα και η συνακόλουθη συζήτηση στην ακαδημαϊκή κοινότητα έδειξαν πως το εύρος της αποτελεσματικότητας μιας καταστροφολογικής επικοινωνιακής στρατηγικής απασχόλησε και τον χώρο της δημοσιογραφίας. Η σκληρή ρητορική της μόνιμης κρίσης παράγει ψηφιακό θόρυβο, φέρνει κλικ (και, δυνητικά, διαφημίσεις) αλλά τελικά λειτουργεί μάλλον ως αναισθητικό, ενισχύοντας εντέλει την τάση αποχής από τα προβλήματα. Κάπως έτσι ξεκίνησε να αναπτύσσεται η σχολή της λεγόμενης εποικοδομητικής δημοσιογραφίας, που κάθε άλλο παρά παραβλέπει τη σήψη, την αποκαλύπτει, αλλά συνάμα εστιάζει στην προσπάθεια εξεύρεσης λύσεων.
Ποιοι είναι οι άνθρωποι, οι πολίτες που απομακρύνονται περισσότερο όταν βρίσκονται αντιμέτωποι με το μείγμα φόβου και οργής που εξετάστηκε στις μελέτες; Πρώτα απ’ όλα, οι νεότεροι σε ηλικία (Gen Z και Millennials). Πρόκειται για τις παραγωγικές γενιές, βαθιά ευαισθητοποιημένες, που πλήττονται από πρωτοφανή ποσοστά ψυχολογικής κόπωσης και άγχους, παράγωγο της ζοφερής πραγματικότητας που βιώνουν. Όταν, λοιπόν, το κυρίαρχο αφήγημα επαναλαμβάνει διαρκώς πως το μέλλον τους έχει ήδη υποθηκευτεί και ότι όλα γύρω τους καταρρέουν, πυροδοτείται το φαινόμενο της λεγόμενης «μαθημένης αβοηθησίας». Αντί για πολιτική ενεργοποίηση, οι νέοι επιλέγουν την ψυχολογική αποστασιοποίηση και την αποχή ως μηχανισμό προσωπικής άμυνας και επιβίωσης.
Οι μελετητές συμπεραίνουν πως η επικοινωνιακή καταστροφολογία -που συμπίπτει με τις μεγάλες καταστροφολογικές κινηματογραφικές παραγωγές- αποξενώνει τους πιο μορφωμένους, μετριοπαθείς, προοδευτικούς πολίτες, ανθρώπους που δεν ικανοποιούνται με εύκολα συνθήματα αλλά αναζητούν δομικές αναλύσεις, σχέδιο, εφαρμόσιμες λύσεις - που φυσικά δεν σημαίνει αποϊδεολογικοποιημένες λύσεις. Επικοινωνιακά, σημειώνουν, η καταστροφολογία, όπως και οι συστημικές θριαμβολογίες, επιτείνουν την αίσθηση της υποτίμησης της νοημοσύνης τους και τροφοδοτούν μια τάση αποστασιοποίησης - φαινόμενο που είδαμε πώς εκμεταλλεύονται καθεστωτικά συστήματα σαν του Τραμπ ή του Μητσοτάκη.
Η καταστροφολογική επικοινωνία διαφαίνεται πως μετατοπίζει, ψυχολογικά σε ένα πρώτο επίπεδο, το κέντρο ελέγχου έξω από τον ίδιο τον άνθρωπο. Αν η καταστροφή εμφανίζεται ως αναπόφευκτη -ας ξαναθυμηθούμε τις ταινίες-, η ενεργοποίηση φαντάζει μάταιη. Για να επιστρέψουν οι πολίτες και να ενεργοποιηθούν -όπως υποδεικνύει η παγκόσμια μελέτη για την κλιματική κρίση-, η επικοινωνία οφείλει να μειώσει την ψυχολογική απόσταση από την καθημερινότητα ώστε οι άνθρωποι να ξαναπάρουν τον έλεγχο της ζωής τους, ξεκινώντας από την ταπεινή δενδροφύτευση - καλλιεργώντας τον κήπο τους, όπως έγραφε ο Βολτέρος.
