Η γεωργία που εστιάζει στη βιώσιμη διαχείριση των φυσικών πόρων έτσι ώστε να επιτυγχάνεται η προστασία των οικοσυστημάτων, η επισιτιστική ασφάλεια και η κοινωνική συνοχή αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της εποχής μας. Η Αθηνά Κουτσούκη*, υποψήφια διδάκτωρ του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, μιλά στο Πρίσμα για την ανάγκη κοινωνικο-οικολογικού μετασχηματισμού των κοινωνιών και για εγχειρήματα πολιτών ευρωπαϊκών και ασιατικών χωρών που στοχεύουν σε ένα βιώσιμο παρόν και μέλλον.
- Τι εννοούμε με τον όρο «κοινωνικό-οικολογικός μετασχηματισμός» και πως μπορεί αυτός να επιτευχθεί;
Ζούμε σε έναν πλανήτη με περιορισμένους φυσικούς πόρους, τους οποίους όμως χρησιμοποιούμε ανεξέλεγκτα. Ο μη βιώσιμος τρόπος ζωής μας, έχει οδηγήσει σε πολλαπλές και αλληλένδετες περιβαλλοντικές, κοινωνικές και οικονομικές κρίσεις, αποκαλύπτοντας τα σοβαρά ελαττώματα του κυρίαρχου οικονομικού μοντέλου του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού, τόσο στην Ευρώπη όσο και πέραν αυτής.
Ένα βιώσιμο μέλλον απαιτεί αλλαγή και μετασχηματισμό. Αρκετοί/-ες θεωρητικοί της αριστεράς συνοψίζουν τις απαραίτητες πολιτιστικές, κοινωνικό-οικολογικές ή τεχνολογικές αλλαγές με τον όρο "κοινωνικό-οικολογικός μετασχηματισμός". Η συζήτηση για τον κοινωνικό-οικολογικό μετασχηματισμό επικεντρώνεται στο συνδυασμό εναλλακτικών προσεγγίσεων και αντιλήψεων που αντιτίθενται στο κυρίαρχο καπιταλιστικό μοντέλο ανάπτυξης και μεγέθυνσης, με κύριο στόχο την αντιμετώπιση κοινωνικών και οικολογικών ζητημάτων. Οι υποστηρικτές του κοινωνικό-οικολογικού μετασχηματισμού ισχυρίζονται ότι, συχνά, το μοντέλο της "βιώσιμης ή πράσινης ανάπτυξης" χρησιμοποιείται καταχρηστικά δίνοντας προτεραιότητα στην οικονομική ανάπτυξη έναντι των κοινωνικών και περιβαλλοντικών αναγκών. Αντίθετα, ο κοινωνικό-οικολογικός μετασχηματισμός προσφέρει έναν συνεκτικό τρόπο επανασύνδεσης της φύσης με την κοινωνία. Απαιτεί τη συμμετοχή όλων των εμπλεκόμενων φορέων και την ανάπτυξη δικτύων εντός και εκτός εθνικών συνόρων.
- Ποιο ρόλο διαδραματίζει η γεωργία και τα αγροδιατροφικά συστήματα στη βιώσιμη ανάπτυξη;
Η γεωργία είναι απαραίτητη για την ανθρώπινη επιβίωση. Είναι ένας σημαντικός οικονομικός τομέας που επηρεάζει τη διατροφή και την ποιότητα ζωής μας. Επιπλέον, οι δεσμοί μεταξύ του φυσικού περιβάλλοντος και της γεωργίας είναι πολύπλοκοι και αλληλένδετοι. Διάφορες γεωργικές πρακτικές είναι επιζήμιες για τα φυσικά οικοσυστήματα ενώ άλλες έχουν πολλαπλά οφέλη.
Τις τελευταίες δεκαετίες η εκβιομηχάνιση και εντατικοποίηση της γεωργίας σε παγκόσμια κλίμακα, έχουν συμβάλει σε ένα ευρύ φάσμα κοινωνικό-οικολογικών προβλημάτων τα οποία σχετίζονται με την περιβαλλοντική υποβάθμιση, τη βιωσιμότητα και ανθεκτικότητα των συστημάτων τροφίμων και με την επισιτιστική ασφάλεια. Σήμερα, η γεωργία και τα αγροδιατροφικά συστήματα ευθύνονται για πάνω από το ένα τρίτο των παγκόσμιων ανθρωπογενών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, για το 80% της παγκόσμιας αποψίλωσης των δασών, για το 60% περίπου της παγκόσμιας απώλειας της χερσαίας βιοποικιλότητας και για μια σειρά άλλων επειγόντων περιβαλλοντικών, κοινωνικών και υγειονομικών ζητημάτων.
Η ανάγκη να καταστεί η γεωργία πιο οικολογικά, κοινωνικά και οικονομικά βιώσιμη έχει γίνει πιο εμφανής όσο ποτέ άλλοτε στην ιστορία μας. Σε αυτό το πλαίσιο, νέες εναλλακτικές και κοινωνικά καινοτόμες μορφές παραγωγής και οργάνωσης έχουν αναπτυχθεί με στόχο να συμβάλουν ουσιαστικά στη βελτίωση της βιωσιμότητας και στον μετασχηματισμό των συστημάτων γεωργίας και τροφίμων. Οι αστικοί ή κοινοτικοί κήποι, η κοινοτικά υποστηριζόμενη γεωργία, η κάθετη γεωργία και η κοινωνική γεωργία αποτελούν μερικά μόνο από τα πολυάριθμα κινήματα και καινοτομίες που αποσκοπούν στην αλλαγή της συμπεριφοράς των καταναλωτών και την επίτευξη ουσιαστικών κοινωνικών, οικολογικών και οικονομικών στόχων.
- Πρόσφατα συμμετείχατε σε πρόγραμμα ανταλλαγής βιωμάτων και ιδεών σε Ευρωπαϊκά και Ασιατικά κράτη με θέμα με τον κοινωνικό-οικολογικό μετασχηματισμό και τη μετάβαση σε ένα βιώσιμο μέλλον. Ποιες εμπειρίες αποκομίσατε σχετικά με τη βιωσιμότητα στη γεωργία στην Ευρώπη;
Η Ευρωπαϊκή αγροτική πολιτική έχει εξελιχθεί σταδιακά ώστε να ανταποκριθεί στις μεταβαλλόμενες οικονομικές συνθήκες αλλά και στις απαιτήσεις και ανάγκες των πολιτών. Η αύξηση της παραγωγής αποτελούσε πάντα σημαντικό στόχο, αλλά σήμερα οι περιβαλλοντικοί και κοινωνικοί στόχοι αποκτούν σταδιακά όλο και μεγαλύτερη σημασία. Ωστόσο, παρά τις πολλαπλές μεταρρυθμίσεις, η τρέχουσα Ευρωπαϊκή αγροτική πολιτική δεν έχει καταφέρει να επιτύχει τους στόχους της. Οι γεωργικές πολιτικές πρέπει να αναθεωρηθούν διεξοδικά και οι κοινωνικό-οικολογικές προκλήσεις που σχετίζονται με τη γεωργία και τα αγροδιατροφικά συστήματα πρέπει να αντιμετωπιστούν συστηματικά.
Κατά τη διάρκεια του προγράμματος επικεντρωθήκαμε στην Κοινοτικά Υποστηριζόμενη Γεωργία (ΚΥΓ), ένα εναλλακτικό σύστημα διανομής τροφίμων βασισμένο σε κοινωνικές και περιβαλλοντικές αξίες. Η ΚΥΓ είναι μια μορφή άμεσης συνεργασίας μεταξύ μιας ομάδας καταναλωτών και ενός ή περισσότερων παραγωγών, χωρίς ενδιάμεσους εμπόρους. Ο καταναλωτής υποστηρίζει οικονομικά τον παραγωγό, προκαταβάλλοντας ένα ποσό, με αντάλλαγμα τη λήψη σε τακτική βάση (π.χ. εβδομαδιαία) ενός καλαθιού προϊόντων. Λειτουργώντας γενικά σε μικρή, τοπική κλίμακα, η ΚΥΓ στοχεύει στην παροχή ποιοτικών τροφίμων με τη χρήση οικολογικά υπεύθυνων γεωργικών πρακτικών.
Το πρώτο αγρόκτημα ΚΥΓ στη Γερμανία, το Buschberghof, ιδρύθηκε το 1988. Σήμερα, λειτουργούν περίπου 90 αγροκτήματα ΚΥΓ και άλλα 100 αγροκτήματα βρίσκονται υπό προετοιμασία. Η δυναμική του γερμανικού κινήματος ΚΥΓ παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον, καθώς βλέπουμε ότι ο αριθμός των ανθρώπων που νιώθουν την ανάγκη να επανασυνδεθούν με τη φύση και να βελτιώσουν τη διατροφή τους αυξάνεται με εκθετικό ρυθμό.
Επισκεφτήκαμε την Hofkollektiv Bienenwerder, ένα αγρόκτημα ΚΥΓ, που βρίσκεται στην περιοχή του Βρανδεμβούργου στα ανατολικά του Βερολίνου. Το αγρόκτημα ιδρύθηκε το 2004 και είναι οργανωμένο χωρίς ιεραρχική δομή. Τα τρόφιμα είναι βιολογικά, οι αποφάσεις είναι συλλογικές και το σύνθημα στην ιστοσελίδα τους: "No Masters, No Servants". Τα βιολογικά λαχανικά και προϊόντα του αγροκτήματος παραδίδονται απευθείας στους καταναλωτές στις γύρω περιοχές και στο Βερολίνο, καθώς και σε συνεταιριστικά καταστήματα βιολογικών προϊόντων. Το αγρόκτημα ασχολείται με ένα ευρύ φάσμα θεμάτων που σχετίζονται με την προστασία της φύσης και τη διαχείριση του φυσικού τοπίου. Επιπλέον, διοργανώνουν τακτικά ενημερωτικά σεμινάρια και εκπαιδευτικά εργαστήρια για να μεταδώσουν το έργο και τις γνώσεις τους και σε άλλους αγρότες και ενδιαφερόμενους.
- Υπάρχουν αντίστοιχα εγχειρήματα στο Βιετνάμ;
Ο γεωργικός τομέας στο Βιετνάμ έχει υποστεί μαζικό μετασχηματισμό τα τελευταία τριάντα χρόνια. Κυριαρχείται από μικρές οικογενειακές εκμεταλλεύσεις και διαδραματίζει πολύ σημαντικό ρόλο στην τοπική απασχόληση και διαβίωση του πληθυσμού. Η χώρα έχει επιτύχει εκρηκτική αύξηση των γεωργικών εξαγωγών και σήμερα κατατάσσεται μεταξύ των πέντε πρώτων παγκόσμιων εξαγωγέων σε διάφορα προϊόντα όπως το ρύζι, ο καφές, οι γαρίδες, τα κάσιους και το πιπέρι.
Η εντατικοποίηση της παραγωγής, η υπερβολική χρήση αγροχημικών και η κακή διαχείριση αποβλήτων έχουν προκαλέσει σημαντικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου από τη γεωργία έχουν αυξηθεί δραστικά και είναι τρεις φορές υψηλότερες από εκείνες που προέρχονται από τον βιομηχανικό τομέα στο Βιετνάμ. Οι παραδοσιακές αγροτικές πρακτικές, εγκαταλείπονται σταδιακά και ο αγροδιατροφικός τομέας αντιμετωπίζει σημαντικές προκλήσεις από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, συμπεριλαμβανομένης της ανόδου της στάθμης της θάλασσας, της ξηρασίας και των έντονων βροχοπτώσεων.
Τα τελευταία χρόνια έχουν αναπτυχθεί και στο Βιετνάμ κάποιες πρωτοβουλίες που έχουν ως στόχο να βελτιώσουν την ισορροπία και αλληλεπίδραση μεταξύ φύσης και ανθρώπου. Συνδυάζουν επιλεγμένες, κλιματικά έξυπνες γεωργικές πρακτικές και τεχνολογίες συστημάτων παραγωγής με παραδοσιακές γνώσεις και τεχνικές. Είχαμε την ευκαιρία να επισκεφθούμε δύο πρωτοβουλίες που ενισχύουν τις συλλογικές αξίες και χρησιμοποιούν εναλλακτικές μεθόδους για την καταπολέμηση της περιβαλλοντικής υποβάθμισης, των κοινωνικών ανισοτήτων και την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Ξεναγηθήκαμε στο βιολογικό αγρόκτημα Thanh Dong κοντά στην αρχαία πόλη Χόι Αν στο κεντρικό Βιετνάμ. Το αγρόκτημα ιδρύθηκε το 2013, είναι το πρώτο βιολογικό αγρόκτημα της περιοχής και αποτελεί έναν συνεταιρισμό 10 οικογενειών. Η πρωτοβουλία στηρίχθηκε από διάφορους δημόσιους φορείς, ΜΚΟ, καθώς και το τοπικό Πανεπιστήμιο που ανέλαβε την εκπαίδευση των αγροτών σε βιολογικές μεθόδους καλλιέργειας. Τα προϊόντα τους είναι πιστοποιημένα βιολογικά και αποστέλλονται κάθε πρωί σε καταστήματα βιολογικών προϊόντων στις κοντινές μεγάλες πόλεις. Ταυτόχρονα, προσφέρουν ξεναγήσεις στο αγρόκτημα και μαθήματα μαγειρικής. Ο συνεταιρισμός βοήθησε τους αγρότες να αυξήσουν το εισόδημά τους και να δημιουργήσουν ένα υγιές περιβάλλον για τους ίδιους και τα προϊόντα που καλλιεργούν.
Επιπλέον, επισκεφτήκαμε το εργαστήριο Taboo Bamboo, ένα βιώσιμο χώρο επεξεργασίας μπαμπού, στηριγμένο σε παραδοσιακές τεχνικές και μεθόδους κυκλικής οικονομίας και μηδενικών αποβλήτων. Ο ιδιοκτήτης του εργαστηρίου, μαζί με τους εξειδικευμένους τεχνίτες του, δημιουργούν μοναδικά, καινοτόμα προϊόντα μπαμπού. Το όραμα του εργαστηρίου είναι να διατηρήσει την παραδοσιακή χειροτεχνία μπαμπού ως θεμελιώδες μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς της περιοχής και να ευαισθητοποιήσει το κοινό σχετικά με τις περιβαλλοντικές αξίες των παραδοσιακών μεθόδων συγκομιδής και επεξεργασίας μπαμπού.
- Η Ελλάδα έχει να αναδείξει παραδείγματα εναλλακτικής και βιώσιμης αγροτικής παραγωγής;
Επιτυχημένες εναλλακτικές μορφές παραγωγής και οργάνωσης δικτύων διανομής τροφίμων έχουν αναπτυχθεί και στην Ελλάδα. Πολλές από αυτές τις πρωτοβουλίες έχουν κάνει την εμφάνισή τους σχετικά πρόσφατα, επηρεαζόμενες από την οικονομική κρίση στη χώρα μας, αλλά και από κοινωνικά και οικολογικά κινήματα ενάντια στις παγκόσμιες τάσεις και τις συνεχώς εντεινόμενες ανησυχίες σχετικά με τους διατροφικούς κινδύνους, τη δημόσια υγεία και το περιβάλλον. Ενδεικτικά μπορούμε να αναφέρουμε κάποιες από αυτές:
* Το Συνεταιριστικό Παντοπωλείο/Καφενές «Αλλότροπον» είναι ένα μη κερδοσκοπικό δίκτυο λιανικής στην Κόρινθο, που υποστηρίζει τις έννοιες και τις πρακτικές της αλληλέγγυας οικονομίας και του δίκαιου εμπορίου, θεμελιωμένες σε μια ανθρωπιστική φιλοσοφία.
* Οι «Αγροναύτες» είναι η πρώτη επίσημη ΚΥΓ στην Ελλάδα. Η ομάδα δημιουργήθηκε το 2010 και έχει συστήσει ένα δίκτυο αγροτών βιοκαλλιεργητών και ομάδων καταναλωτών στην ευρύτερη μητροπολιτική περιοχή της Αθήνας, χωρίς μεσάζοντες. Οι Αγροναύτες είναι οργανωμένοι με βάση την αρχή του εθελοντισμού, προωθώντας την ιδέα της αυτο-οργάνωσης.
* Το πρωτοποριακό πρόγραμμα της Greenpeace Ελλάς «Ένα κουτί θάλασσα» αποτελεί ένα πρότυπο δίκτυο διανομής βιώσιμου ψαριού. Δίνει την ευκαιρία στους καταναλωτές να αγοράσουν φρέσκα ψάρια από ψαράδες που χρησιμοποιούν ήπιους τρόπους αλιείας με τις μικρότερες δυνατές επιπτώσεις στη θάλασσα.
* Η Αθηνά Κουτσούκη είναι υποψήφια διδάκτωρ του τομέα Αγροτικής Οικονομίας του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Είναι απόφοιτη του τμήματος Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών και κάτοχος μεταπτυχιακού διπλώματος σπουδών με ειδικότητα στις Περιβαλλοντικές Επιστήμες από το Wageningen University της Ολλανδίας.
Πρόγραμμα: "Κοινωνικο-οικολογικός μετασχηματισμός: ανταλλαγή ορθών πρακτικών και απόψεων μεταξύ Βιετνάμ και Γερμανίας"
Σε μια προσπάθεια ενίσχυσης των συλλογικών αγώνων και φραγμού των εθνικών συνόρων, 25 επιστήμονες και φοιτητές διαφόρων ειδικοτήτων, από τη Γερμανία και το Βιετνάμ, συμμετείχαν σε ένα πρόγραμμα ανταλλαγής γνώσεων σχετικά με την κλιματική αλλαγή, τις βιώσιμες πρωτοβουλίες και τις συλλογικές δράσεις. Το πρόγραμμα "Κοινωνικο-οικολογικός μετασχηματισμός: ανταλλαγή ορθών πρακτικών και απόψεων μεταξύ Βιετνάμ-Γερμανίας", διοργανώθηκε από το Ίδρυμα Rosa-Luxemburg-Stiftung (RLS) της Γερμανίας και το Κέντρο για την Ανάπτυξη Κοινοτικών Πρωτοβουλιών και Περιβάλλοντος (C&E) του Βιετνάμ. Η ομάδα συναντήθηκε τον Αύγουστο-Σεπτέμβριο του 2022 στη Γερμανία και τον Μάρτιο του 2023 στο Βιετνάμ και αντάλλαξε γνώσεις, εμπειρίες και ιδέες σχετικά με τις τρέχουσες προσεγγίσεις κοινωνικο-οικολογικού μετασχηματισμού στη Γερμανία και το Βιετνάμ. Η γεωργία, η ενέργεια, οι μεταφορές, ο τουρισμός και η ανισότητα των φύλων βρέθηκαν στο επίκεντρο του προγράμματος. Μέσα από διαδραστικές παρουσιάσεις, μελέτες περιπτώσεων, εκπαιδευτικές επισκέψεις και ομαδικές δραστηριότητες, η θεωρία συνδυάστηκε με την πράξη σε μια προσπάθεια γεφύρωσης των τοπικών δράσεων με τα παγκόσμια κινήματα. Περισσότερες πληροφορίες υπάρχουν στην ιστοσελίδα του Ιδρύματος Rosa-Luxemburg-Stiftung: https://www.rosalux.de/
