Live τώρα    
11°C Αθήνα
ΑΘΗΝΑ
Ελαφρές νεφώσεις
11 °C
9.0°C13.0°C
2 BF 84%
ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ
Σποραδικές νεφώσεις
11 °C
9.8°C12.8°C
3 BF 84%
ΠΑΤΡΑ
Αυξημένες νεφώσεις
14 °C
12.6°C14.4°C
3 BF 74%
ΗΡΑΚΛΕΙΟ
Σποραδικές νεφώσεις
12 °C
11.8°C12.5°C
2 BF 94%
ΛΑΡΙΣΑ
Αραιές νεφώσεις
10 °C
9.9°C11.1°C
0 BF 100%
Καπιταλισμός της επιτήρησης
  • Μείωση μεγέθους γραμματοσειράς
  • Αύξηση μεγέθους γραμματοσειράς
Εκτύπωση

Καπιταλισμός της επιτήρησης

Πως σχετίζονται η ψηφιοποίηση, τα μεγάλα δεδομένα, η συμπεριφορική ψυχολογία και ο σύγχρονος καπιταλισμός; Η Αμερικανή κοινωνική ψυχολόγος και φιλόσοφος Shoshana Zuboff, η οποία εισήγαγε τον όρο «καπιταλισμός της επιτήρησης», διερευνά τις συναρθρώσεις των παραπάνω πεδίων εδώ και δεκαετίες. Τα αποτελέσματα της πιο πρόσφατης έρευνάς της παρουσιάζονται σε ένα ογκώδες έργο που κυκλοφόρησε το 2019, ενώ ένα χρόνο αργότερα εκδόθηκε και στα ελληνικά υπό τον τίτλο Η εποχή του κατασκοπευτικού καπιταλισμού.

Στόχος της Zuboff είναι να δείξει πως τα μεγάλα δεδομένα, καθώς και οι συναφείς με αυτά ψηφιακές τεχνολογίες, δεν συνιστούν αυτόνομες οντότητες ή αναπόφευκτες συνέπειες της τεχνολογικής προόδου. Υπό αυτή την οπτική, επιχειρεί να τα ενσωματώσει εντός του κοινωνικού, να τα συνδέσει με μια καινοφανή λογική οικονομικής συσσώρευσης και να εντοπίσει νέες κοινωνικές και πολιτικές σχέσεις που οι τεχνολογίες αυτές επιφέρουν. Για τη φιλόσοφο, το παρόν μας συνιστά, από αρκετές απόψεις, κάτι το πρωτόγνωρο. Ως εκ τούτου, απαιτείται να επινοήσουμε νέους όρους και εννοιολογικά εργαλεία ώστε να μην καταλήξουμε, όπως οι πρόγονοί μας, να αποκαλούμε τα αμάξια «άμαξες δίχως άλογα».

Τι είναι, λοιπόν, ο καπιταλισμός της επιτήρησης; Πρόκειται για μια νέα λογική οικονομικής συσσώρευσης, η οποία εγείρει μονομερείς αξιώσεις επί της ανθρώπινης εμπειρίας με στόχο τη χρησιμοποίησή της ως δωρεάν πρώτη ύλη. Ας εξετάσουμε το συγκεκριμένο σημείο λίγο αναλυτικότερα. Η δυνατότητα ψηφιακής μεσολάβησης σχεδόν κάθε ανθρώπινης δραστηριότητας είχε ως συνέπεια την παράλληλη δυνατότητα αναγωγής της ανθρώπινης εμπειρίας σε συμπεριφορικά δεδομένα. Πηγές άντλησης συμπεριφορικών δεδομένων είναι οι ψηφιακές συναλλαγές, οι αισθητήρες σε αντικείμενα καθημερινής χρήσης όπως τα έξυπνα ρολόγια, οι κυβερνητικές και εταιρικές βάσεις δεδομένων, οι κάμερες παρακολούθησης, η καθημερινή περιήγηση στο διαδίκτυο. Τα δεδομένα αυτά, εφόσον συγκεντρωθούν σε μεγάλη κλίμακα και αναλυθούν, μπορούν να αναδείξουν συσχετίσεις και να παραγάγουν προϊόντα πρόγνωσης επί της μελλοντικής συμπεριφοράς. Οι προγνώσεις αυτές συνιστούν ένα νέο εμπόρευμα το οποίο χρησιμεύει, ενδεικτικά, στη δημιουργία στοχευμένων διαφημίσεων ή σε κλάδους όπως η ασφάλιση, το λιανεμπόριο και τα χρηματοοικονομικά.

Υπό την παραπάνω προοπτική, η γνωστή ρήση σύμφωνα με την οποία «όταν κάτι είναι δωρεάν τότε το προϊόν είσαι εσύ» δεν είναι απολύτως ακριβής. Οι χρήστες των ψηφιακών μέσων δεν συνιστούν ούτε πελάτες ούτε και προϊόντα, αλλά μια νέα πρώτη ύλη, μέσω της οποίας παράγεται το τελικό προϊόν, δηλαδή, οι προγνώσεις.

Για να διασαφηνίσει την κατάσταση, η Zuboff αναπτύσσει μια διαφωτιστική μεταφορά, γνωστή ως το πρόβλημα των δύο κειμένων. Ως συγγραφείς και αναγνώστες του πρώτου κειμένου ορίζει όλους εμάς που πλοηγούμαστε, επικοινωνούμε ή εργαζόμαστε μέσω του διαδικτύου. Το κείμενο αυτό, ωστόσο, λειτουργεί ως δίοδος εφοδιασμού για ένα δεύτερο κείμενο, το οποίο αποκαλεί κείμενο σκιά. Σε αυτό αποτυπώνεται ολόκληρος ο ψηφιακός μας βίος με σκοπό να συγκεντρωθεί, να αναλυθεί και να χρησιμοποιηθεί για εμπορικούς σκοπούς. Πρόκειται για έναν χαώδη πλούτο πληροφοριών που αφορά εμάς αλλά, σχεδόν εν αγνοία μας, καταλήγει σε τρίτα μέρη. Στο σημείο αυτό γίνεται εμφανής η διάκριση μεταξύ κλασικού καπιταλισμού και καπιταλισμού της επιτήρησης καθότι στο πλαίσιο του πρώτου η συλλογή δεδομένων τελείται, εν γνώσει των χρηστών, αποκλειστικά για σκοπούς βελτίωσης των προϊόντων ή των υπηρεσιών που προσφέρονται.

Η εταιρεία που εφηύρε και τελειοποίησε τον καπιταλισμό της επιτήρησης δεν είναι άλλη από την Google, καθότι αυτή πρώτη συνειδητοποίησε πως τα «ψηφιακά καυσαέρια» ̶ τα δεδομένα που προκύπτουν από την ψηφιακή συμπεριφορά των χρηστών ̶ δεν είναι άχρηστα αλλά μπορούν, έπειτα από κατάλληλη ανάλυση, να αποτελέσουν πηγή κερδοφορίας. Η καινοτομία της έγκειται στο ότι κατάφερε να αντιστοιχίσει τις εμφανιζόμενες διαφημίσεις με τα ενδιαφέροντα, τις σκέψεις και τα συναισθήματα κάθε ξεχωριστού ατόμου, όπως αυτά συνάγονται από τα συμπεριφορικά του δεδομένα. Έτσι, η επινόηση της στοχευμένης διαφήμισης από την Google επέφερε νέες απεριόριστες δυνατότητες για κερδοφορία και αποτέλεσε το σημείο εκκίνησης του καπιταλισμού της επιτήρησης. Αντίστοιχα, η Facebook εισήχθη στον καπιταλισμό της επιτήρησης με την επινόηση του κουμπιού Like, το 2010, ενέργεια που τροφοδότησε τις βάσεις δεδομένων της με πλούτο συμπεριφορικών δεδομένων.

Συνέπεια της αποκλειστικής κατοχής και εκμετάλλευσης των δεδομένων μας από λίγους εταιρικούς κολοσσούς είναι η πρόκληση δύο μεγάλων ασυμμετριών. Η αποκλειστική τους πρόσβαση στον παραπάνω πλούτο πληροφοριών τις καθιστά κυρίαρχες επί του καταμερισμού μάθησης στην κοινωνία, με αποτέλεσμα να προκαλείται τεράστια ασυμμετρία γνώσης. Αυτή συνεπιφέρει ασυμμετρία εξουσίας που εκδηλώνεται μέσω της συμπεριφορικής παρέμβασης και τροποποίησης.

Πως ακριβώς συντελείται η συμπεριφορική τροποποίηση; Τι μεθόδους χρησιμοποιούν οι καπιταλιστές της επιτήρησης για να υποκινήσουν τις επιθυμητές από αυτούς συμπεριφορές; Η Zuboff αναδεικνύει τρεις βασικές μεθόδους, τις οποίες παρουσιάζουμε εν συντομία. Η πρώτη μέθοδος περιλαμβάνει την ενεργοποίηση σημάτων που στοχεύουν στο ασυνείδητο και έχουν σχεδιαστεί ώστε να διαμορφώνουν την κατεύθυνση της συμπεριφοράς με διακριτικότητα. Μία δεύτερη μέθοδος, προέλευση της οποίας είναι τα συμπεριφορικά οικονομικά, έγκειται στη διαμόρφωση της αρχιτεκτονικής των διαθέσιμων επιλογών κατά τρόπον ώστε η δράση να καθίσταται προβλέψιμη. Στη διαμόρφωση, δηλαδή, του ψηφιακού περιβάλλοντος με τρόπο που να προσανατολίζει το ενδιαφέρον των χρηστών προς συγκεκριμένα μονοπάτια. Η τρίτη μέθοδος έχει τις ρίζες της σε αυτό που στην συμπεριφοριστική ψυχολογία αποκαλείται μάθηση μέσω θετικής ενίσχυσης. Πρόκειται για την ενθάρρυνση και παγίωση συμπεριφορών μέσω της παροχής αμοιβών, αναγνώρισης ή επιδοκιμασίας.

Μήπως όλα αυτά σημαίνουν πως είμαστε απλώς μαριονέτες, που άγονται και φέρονται από τις επιλογές άλλων, χωρίς καν να το αντιλαμβανόμαστε; Προφανώς και όχι. Οι παραπάνω μέθοδοι, παρότι αναπτύσσονται με επιστημονικό τρόπο, επιδρούν κάθε φορά σε ένα αρκετά μικρό ποσοστό του συνόλου των χρηστών. Παρ’ όλα αυτά, όταν οι παρεμβάσεις εφαρμόζονται σε τεράστιους πληθυσμούς καταφέρνουν, αθροιστικά, να έχουν σημαντικά αποτελέσματα.

Συνολικά, η κριτική που ασκεί η Zuboff στον καπιταλισμό της επιτήρησης συμπυκνώνεται σε τρία σημεία. To πρώτο εστιάζει στις τεράστιες ασυμμετρίες γνώσης και εξουσίας τις οποίες εξετάσαμε προηγουμένως. Το δεύτερο εντοπίζεται στο ότι ο καπιταλισμός της επιτήρησης καταλύει τη σχέση ανταποδοτικότητας που υπήρχε μεταξύ παραγωγού και καταναλωτή και μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας. Η σχέση αυτή, κατά την Zuboff, χαρακτήριζε τον καπιταλισμό της μαζικής παραγωγής. Καθώς στη νέα μορφή καπιταλισμού ο θεμελιώδης νόμος για την κερδοφορία είναι η εκμετάλλευση των δεδομένων των χρηστών, οι τελευταίοι παύουν να συνιστούν αυτοσκοπούς και καθίστανται μέσα επίτευξης των σκοπών άλλων. Το τρίτο σημείο άπτεται των προβλέψεων και των συνακόλουθων συμπεριφορικών παρεμβάσεων, οι οποίες, σύμφωνα με την Zuboff, στρέφονται ενάντια στο διαφωτιστικό πρόταγμα περί ηθικής αυτονομίας του ατόμου. Σε αντιδιαστολή, λοιπόν, με τις νεωτερικές υποσχέσεις για ελευθερία και εξατομίκευση, η διάχυτη αρχιτεκτονική συμπεριφορικής τροποποίησης που προσδοκά εγγυημένα αποτελέσματα καταλύει το δικαίωμα για ελεύθερη χρήση του μελλοντικού χρόνου.

Επιχειρώντας μια σύντομη αποτίμηση του έργου, θεωρούμε σημαντικό πως η Zuboff αποφεύγει να ταυτίσει την ψηφιακή τεχνολογία με τον καπιταλισμό της επιτήρησης. Ο τελευταίος δεν προβάλει ως αναπόφευκτη εξέλιξη ούτε του καπιταλισμού ούτε της τεχνολογίας αλλά αρθρώνεται ως ανθρώπινη δημιουργία, ως μια επιλογή που καθοδηγήθηκε από την ανάγκη για κερδοφορία. Το σημείο αυτό είναι καίριο διότι καταδεικνύει πως τα πράγματα θα μπορούσαν κάλλιστα να έχουν εξελιχθεί με εναλλακτικούς τρόπους. Ας σκεφτούμε, για παράδειγμα, πόσο διαφορετικά θα ήταν το διαδίκτυο, οι κοινωνικές μας σχέσεις ή η ατομική μας ταυτότητα δίχως την επινόηση του κουμπιού Like. Ωστόσο, αν οι παραπάνω τεχνολογίες μπορούν να υπάρξουν, όπως ισχυρίζεται η Zuboff, και χωρίς τον καπιταλισμό της επιτήρησης, εύλογα αναρωτιέται κανείς κατά πόσο τα μεγάλα δεδομένα μπορούν να χρησιμοποιηθούν και για σκοπούς πέραν του κοινωνικού ελέγχου ή να αποκοπούν από παρεμβάσεις οι οποίες πλήττουν την αυτονομία του ατόμου. Το ερώτημα, φυσικά, παραμένει ακόμη και στην περίπτωση μιας κοινωνίας σοσιαλδημοκρατικού τύπου, όπως αυτή που προκρίνει η Zuboff.

Στο σημείο αυτό φτάνουμε στην πολιτική θέση της Zuboff, η οποία εστιάζει στην ενίσχυση των δημοκρατικών θεσμών με στόχο τον μετασχηματισμό του καπιταλισμού της επιτήρησης σε έναν δίκαιο και λογικό καπιταλισμό της πληροφορίας που δεν θα πλήττει την ιερότητα του ατόμου και τις απαιτήσεις του για λειτουργική ζωή. Αναγκαστικά, εδώ τίθεται το ζήτημα του κατά πόσο μπορεί να καταστεί ο καπιταλισμός δίκαιος ή σε τι ακριβώς θα συνίσταται η συγκεκριμένη ορθολογικότητά του. Δεδομένου ότι αυτή η συζήτηση υπερβαίνει κατά πολύ τους στόχους του συγκεκριμένου σημειώματος, θα αρκεστούμε απλώς να σχολιάσουμε πως η πηγή έμπνευσης της Zuboff -ο καπιταλισμός της μαζικής παραγωγής, που ανετράπη από τον καπιταλισμό της επιτήρησης -παρουσιάζεται στο έργο με τρόπο τουλάχιστον ειδυλλιακό. Παρ’ όλα αυτά, η συμβολή της Zuboff είναι σημαντική στον βαθμό που αναδεικνύει πως δεν μιλάμε για κάποιο τεχνικό πρόβλημα -το οποίο θα μπορούσε να λυθεί, για παράδειγμα, με μεθόδους προηγμένης κρυπτογράφησης- αλλά για ένα ζήτημα καθαρά πολιτικό. Η Zuboff προσδοκά την ανατροπή του καπιταλισμού της επιτήρησης μέσα από την ανάπτυξη συλλογικής κοινωνικής δράσης και την ενδυνάμωση της δημοκρατίας. Και γι’ αυτές τις αξίες μας καλεί να αγωνιστούμε.

Στέλιος Κουφογιαννάκης
Υποψήφιος διδάκτορας τμήματος Κοινωνιολογίας του ΕΚΠΑ

 

Αναφορές

Zuboff, Shoshana, «Ο Μεγάλος Άλλος: O Καπιταλισμός της επιτήρησης και οι προοπτικές ενός πολιτισμού της πληροφορίας», στο Μ. Πατηνιώτης (επιμ.), Εισαγωγή στις Ψηφιακές Σπουδές, Θεσσαλονίκη: Ροπή, 2020, σσ. 353-397.

Ζούμποφ, Σοσάνα, Η εποχή του κατασκοπευτικού καπιταλισμού: ο αγώνας για ένα ανθρώπινο μέλλον στο μεταίχμιο της Νέας Εξουσίας, μτφρ. Γ. Μπέτσος, Αθήνα: Καστανιώτη, 2020.

 

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΓΝΩΜΕΣ

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ

EDITORIAL

ΑΝΑΛΥΣΗ

SOCIAL