Επιμέλεια: Βασίλης Παπακριβόπουλος
Η ενσωμάτωση των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2004 και η σταδιακή εξάλειψη των συνοριακών φραγμών θα συγκρατούσαν, υποτίθεται, την ορμητική επανεμφάνιση των εθνικών ταυτοτήτων που παρατηρείται από τις αρχές της δεκαετίας του 1990. Ωστόσο, στην Ουγγαρία και στη Σλοβακία, όπως και στην Ουκρανία, που βρίσκεται από την άλλη πλευρά του «Τείχους του Σένγκεν», οι πληθυσμοί εξακολουθούν να είναι αιχμάλωτοι πολιτικών στρατηγικών που καπηλεύονται τα ζητήματα που αφορούν τις εθνικές ταυτότητες.
Των ειδικών απεσταλμένων Laurent Geslin και Sébastien Gobert*
«Ο παππούς μου έζησε σε πέντε χώρες χωρίς να φύγει ποτέ από το χωριό του». Η κουφόβραση πνίγει την κωμόπολη Τυαχίβ, στις όχθες του ποταμού Τίσσα, στις δυτικές υπώρειες της οροσειράς των Καρπαθίων. Η Υπερκαρπαθία, η οποία ανήκει σήμερα στην Ουκρανία, αποτέλεσε για μεγάλο χρονικό διάστημα αναπόσπαστο τμήμα της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας, μέχρι τη στιγμή που η Συνθήκη του Τριανόν παραχώρησε, στις 4 Ιουνίου του 1920, την περιοχή στη νεοσύστατη Δημοκρατία της Τσεχοσλοβακίας1. Ο Σάντορ Ιγκιαρτό, πρώην τελωνοφύλακας, Ουκρανός υπήκοος ουγγρικής καταγωγής, τραβάει βαθιές ρουφηξιές από το αμερικάνικο τσιγάρο του. Μερικές σταγόνες ιδρώτα κυλούν στους κροτάφους του. "Μετά την επιστροφή των Ούγγρων στην περιοχή, το 19382, ο παππούς μου κλήθηκε να υπηρετήσει στον ουγγρικό στρατό κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου και στάλθηκε στο Ανατολικό Μέτωπο. Όταν, το 1944, η περιοχή προσαρτήθηκε στη Σοβιετική Ένωση, εκτοπίστηκε στη Σιβηρία και μπόρεσε να επιστρέψει μονάχα μετά τον θάνατο του Στάλιν".
Στο Τυαχίβ συνυπάρχουν καλβινιστικές, καθολικές, ορθόδοξες και ουνιτικές εκκλησίες. Στην κεντρική του πλατεία ορθώνονται μνημεία προς τιμήν των πεσόντων παρτιζάνων του "μεγάλου πατριωτικού πολέμου"3, των σοβιετικών στρατιωτών που σκοτώθηκαν στο Αφγανιστάν και των στρατιωτών της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας που σκοτώθηκαν στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Καλώς ήλθατε στο κέντρο της Ευρώπης, τουλάχιστον σύμφωνα με τους υπολογισμούς των Αυστροούγγρων γεωγράφων, οι οποίοι τοποθέτησαν, το 1887, μια στήλη μερικά χιλιόμετρα δυτικότερα, κοντά στο χωριό Ραχίβ. Σήμερα, η Υπερκαρπαθία είναι μια ξεχασμένη περιοχή, στα ανατολικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στριμωγμένη πίσω από τη "γραμμή Σένγκεν" που χωρίζει την Ουγγαρία, τη Σλοβακία και την Πολωνία από τη Ρουμανία και την Ουκρανία. Για τους κατοίκους της περιοχής, η Ευρώπη είναι πολύ κοντινή: αρχίζει αμέσως μετά τα σύνορα -τα οποία, αφενός, τους χωρίζουν, αφετέρου, τους εξασφαλίζουν τα προς το ζην-, από την άλλη πλευρά του τελευταίου "Τείχους" της ηπείρου.
Όπως και στην υπόλοιπη Κεντρική Ευρώπη, η Υπερκαρπαθία ήταν για μεγάλο χρονικό διάστημα μια πολυπολιτισμική περιοχή όπου συνυπήρχαν Ούγγροι, Ρουθήνιοι, Ουκρανοί, Γερμανοί, Ρομά και Εβραίοι. Ωστόσο, η διαδικασία απλοποίησης όλων αυτών των σύνθετων ταυτοτήτων, η οποία δρομολογήθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα, επιταχύνθηκε μετά την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας της Ουκρανίας, το 1991. Σύμφωνα με την απογραφή του 20014, στην Υπερκαρπαθία έχουν απομείνει 150.000 Ούγγροι που αποτελούν το 12% του πληθυσμού της περιοχής έναντι 17% το 19215. Κι ο Ιγκιαρτό συνεχίζει: "Κάθε χρόνο, 5.000-7.000 άτομα μεταναστεύουν στην Ουγγαρία, καθώς εδώ δεν υπάρχει καμία προοπτική, η οικονομική κατάσταση είναι δραματική".
Παρ' όλα αυτά, στη συνοριακή πόλη Χοπ, πρώην σιδηροδρομική πύλη της Σοβιετικής Ένωσης, στο τριεθνές της Ουκρανίας, της Ουγγαρίας και της Σλοβακίας, τα τελευταία χρόνια έχουν χτιστεί πολλές ακριβές κατοικίες. Ένας ντόπιος δημοσιογράφος που επιθυμεί να διατηρήσει την ανωνυμία του, εξηγεί: "Είναι πολύ απλό, εκείνοι που έχουν τα ωραία σπίτια εμπλέκονται σε δίκτυα λαθραίας διακίνησης τσιγάρων και μεταναστών". Καθώς από το Κίεβο τους χωρίζει η οροσειρά των Καρπαθίων και περισσότερο από 800 χιλιόμετρα οδικού δικτύου σε κακή κατάσταση, οι Ούγγροι της Υπερκαρπαθίας έχουν ολοκληρωτικά στραφεί προς τα δυτικά: βλέπουν ουγγρική τηλεόραση και ζουν με την ουγγρική ώρα (διαφορά μιας ώρας, νωρίτερα, με το Κίεβο).
Η νεκρή ζώνη που χώριζε κάποτε τη Σοβιετική Ένωση από τη Λαϊκή Δημοκρατία της Ουγγαρίας επιτηρείται τώρα από αστυνομικούς, σκύλους και ανιχνευτές θερμότητας. Κάθε χρόνο, εκατοντάδες μετανάστες από το Πακιστάν, το Αφγανιστάν ή τη Σομαλία αποπειρώνται να διαβούν το εμπόδιο. "Το πέρασμα κοστίζει περίπου 5.000 ευρώ και είναι ουσιαστικά αδύνατον να κατορθώσεις να περάσεις χωρίς να πληρώσεις τους συνοριοφύλακες", μας εξηγεί ο Χαρούνι, Σομαλός που περιμένει εδώ και δύο χρόνια στο Όζγκοροντ, την πρωτεύουσα της ουκρανικής αυτής περιφέρειας. Το καλοκαίρι του 2012, ανακαλύφθηκαν δύο τούνελ που κατέληγαν στη Σλοβακία και κατασχέθηκαν 13.000 κούτες λαθραίων τσιγάρων, αξίας 130.000 ευρώ. Όπως επιβεβαιώνει ο κοινωνιολόγος Άνταμ Ορκένι, "ο περισσότερος κόσμος επιβιώνει μονάχα χάρη στις πρακτικές της μικροδιακίνησης, καθώς, από τότε που τέθηκε σε ισχύ η συνθήκη του Σένγκεν, οι πληθυσμοί είναι περισσότερο αποκομμένοι από τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε σχέση με το παρελθόν".
Πενήντα χιλιόμετρα νοτιότερα, η μικρή πόλη του Μπέρεχοβ6 μοιάζει βυθισμένη στην αποχαύνωση εδώ και πολύ καιρό. Μια αγέλη σκύλων περιπλανιέται στα στενάκια του κέντρου της πόλης. Με το πέρασμα του χρόνου, οι παστέλ προσόψεις των παλαιών ουγγρικών κτηρίων έχουν ξεθωριάσει. Οι θέσεις εργασίας σπανίζουν πια, με εξαίρεση μερικές ιταλικές υφαντουργίες, όπου οι μισθοί δεν ξεπερνούν τα 250 ευρώ τον μήνα. Η Ιλντικό Ορόσζ, διευθύντρια του Ουγγρικού Ινστιτούτου της Υπερκαρπαθίας Ferenc-Il-Rákóczi, δηλώνει: "Προσπαθούμε να κρατήσουμε τους νέους εδώ, όμως πολλοί μεταναστεύουν στην Ουγγαρία αμέσως μόλις τελειώσουν τις σπουδές τους. Στις περιοχές όπου είμαστε μειοψηφία, τα παιδιά πηγαίνουν στο ουκρανικό σχολείο και σιγά σιγά αφομοιώνονται, ενώ άλλοτε κανένας δεν μιλούσε ουκρανικά στην περιοχή". Σε αυτές τις απομακρυσμένες -και για πολύ καιρό διαφιλονικούμενες- περιοχές, οι σλαβικές κοινότητες χρησιμοποιούσαν κατά κύριο λόγο τη ρουθηνική, μια γλώσσα της οποίας η ύπαρξη αμφισβητείται από τους Ουκρανούς εθνικιστές. "Υποφέραμε πολύ κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, η πνευματική ελίτ μας αποδεκατίστηκε. Χάρη στο ινστιτούτο μας, που άνοιξε το 1996, οι νεαροί Ούγγροι της Υπερκαρπαθίας έχουν τη δυνατότητα να ολοκληρώσουν τη μόρφωσή τους στη γλώσσα τους. Το ουκρανικό πανεπιστήμιο δεν τους εξασφαλίζει αυτή τη δυνατότητα".
Στον δρόμο που συνδέει το Όζγκοροντ με το Μπέρεχοβ δεσπόζει το κάστρο του Πόλανοκ, το οποίο στο παρελθόν υπήρξε φέουδο του πρίγκιπα Φέρεντς Ιλ Ρακόζι, ο οποίος ηγήθηκε του πολέμου της ανεξαρτησίας εναντίον των Αψβούργων (1703-1711). "Οι Ούγγροι ζούσαν ανέκαθεν εδώ, ενώ το κράτος της Ουκρανίας έκανε την εμφάνισή του πριν από 20 μόλις χρόνια. Σήμερα, προσπαθούν να μας παρουσιάσουν σαν μια ανωμαλία, ωστόσο εμείς έχουμε τα σχολεία μας, τα πολιτικά μας κόμματα, τις οργανώσεις μας και τους συλλόγους μας. Φυσικά, συνυπάρχουμε όλοι μαζί και προσπαθούμε να έχουμε τις καλύτερες δυνατές σχέσεις με τις σημερινές αρχές. Ωστόσο, δεν περιμένουμε τίποτα από το ουκρανικό κράτος", μας λέει η Μπέτυ Χένκελ, άνεργη νεαρή πτυχιούχος.
Ο Ρομάν Οφιτσίνσκιι, αντιπρύτανης του Πανεπιστημίου του Όζγκοροντ της Υπερκαρπαθίας, δεν καλοβλέπει το αυτόνομο σύστημα: "Το πρόγραμμα σπουδών του Ινστιτούτου του Μπέρεχοβ δεν εξασφαλίζει προοπτικές απασχόλησης. Όχι μόνο η ουγγρική γλώσσα δεν είναι διόλου χρήσιμη για να βρεις μια δουλειά στην Ουκρανία, αλλά επιπλέον τα προγράμματα σπουδών δίνουν έμφαση στη φιλολογία ή στην ιστορία, παραμελώντας τις πιο πρακτικές σπουδές. Μα πόσους καθηγητές ιστορίας χρειάζονται; Στο δικό μας πανεπιστήμιο διαθέτουμε Τμήμα ουγγρικών σπουδών και έχουμε θεσπίσει υποτροφίες για τους ουγγαρόφωνους φοιτητές, συχνά εις βάρος των υπόλοιπων φοιτητών. Μιλάνε για διακρίσεις, αλλά στην πραγματικότητα είναι εξαιρετικά προνομιούχοι".
