Του Στάθη Δεββέ*
Στη συζήτηση για τις ΑΠΕ, το κύριο διακύβευμα αφορά στην εύρεση απαντήσεων στα ακόλουθα ερωτήματα: με ποιον οδικό χάρτη και ποιες μεθόδους θα αξιοποιηθούν τα κατάλληλα χρηματοδοτικά εργαλεία, αλλά και ποιο είναι το σωστό μίγμα ιδιωτικών και δημοσίων πόρων, ώστε να επεκταθεί η χρήση των Ανανεώσιμων στην παραγωγή ενέργειας, να επιτευχθεί ενεργειακή εξοικονόμηση και η κοινωνία να έχει την ελάχιστη οικονομική επιβάρυνση. Ως βασικούς στόχους ορίζουμε το σαφές περιβαλλοντικό αποτύπωμα και την υλοποίηση έργων - υποδομών που θα γίνουν μοχλός δίκαιης κοινωνικά ανάπτυξης και Ενεργειακής Δημοκρατίας. Το πιο σημαντικό στοίχημα είναι να επαναδιατυπωθεί ο δημόσιος ρόλος, όχι μόνο ποσοτικά (σε υποδομές, φυσικά μονοπώλια, καθώς και σε εταιρείες καθαρά επιχειρηματικής δραστηριότητας), αλλά και ποιοτικά (ποιες υπηρεσίες θα προσφέρει στους πολίτες και πώς θα πάψει να είναι κέλυφος ιδιωτικών συμφερόντων που στρεβλώνουν τους κανόνες του ανταγωνισμού).
Ικανότητα των χρηματοδοτικών εργαλείων να προωθήσουν τις ΑΠΕ χωρίς κοινωνική επιβάρυνση
O διάλογος σε διεθνές επίπεδο για τη χρηματοδότηση των τεχνολογιών, των υποδομών και των έργων που σχετίζονται με τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας έχει αναδείξει τη σημασία που έχει η επαναξιολόγηση 3 βασικών παραγόντων: 1) των χρηματοδοτικών εργαλείων, 2) της αξιοπιστίας των μηχανισμών αντιστάθμισης ρίσκων, και 3) τoυ κοινωνικού προσήμου που πρέπει να διέπει τους μηχανισμούς υποστήριξης των Ανανεώσιμων.
Ζητούμενο είναι η βελτιστοποίηση στη μόχλευση πόρων, η οποία θα επιφέρει τη μεγαλύτερη κινητοποίηση πόρων από τον ιδιωτικό τομέα με την ποιοτικότερη χρηματοδότηση από το δημόσιο τομέα και την ελάχιστη επιβάρυνση των κοινωνικών στρωμάτων. Σε ό,τι αφορά τη διασφάλιση που ζητούν οι επενδυτές, είναι η σταθερότητα στα έσοδα των υποδομών ή των έργων ΑΠΕ, η οποία εγγυάται καλές αποδόσεις και κέρδη, και όχι οι εγγυημένες τιμές. Η συζήτηση, λοιπόν, μετατοπίζεται στα σταθερά έσοδα και όχι στην εγγυημένη τιμολόγηση σε βάρος των πολιτών (μέσω ρυθμιστικών χρεώσεων όπως το δικό μας ΕΤΜΕΑΡ), εφόσον θεσμικοί ή μη επενδυτές θέλουν να λαμβάνουν αξιόπιστες εγγυήσεις από κλασικούς χρηματοδότες, όπως Τράπεζες, Ταμεία κλπ.
Διαφορετικές τεχνολογίες Ανανεώσιμων παρουσιάζουν διαφορετικό επίπεδο έκθεσης σε μια πλούσια ποικιλία ρίσκων, σε διαφορετικές δομές αγορών και σε ειδικές κατηγορίες φραγμών εισόδου στην εκάστοτε αγορά.
Εν κατακλείδι, η επιλογή του κατάλληλου εργαλείου θα πρέπει να αντικατοπτρίζει την ικανότητα των εγχώριων ή ανά τεχνολογία επενδυτών να αναπτύξουν έναν αποδοτικό τρόπο διαχείρισης σε έργα ΑΠΕ και να εκσυγχρονιστούν. Θα πρέπει να χρησιμοποιήσουν τα κατά περίπτωση εργαλεία και τους υποστηρικτικούς μηχανισμούς, ώστε να μειώσουν τα ρίσκα και να άρουν συγκεκριμένα εμπόδια στις αγορές και τις κοινωνίες που απευθύνονται.
Το ξεδίπλωμα ενός οδικού χάρτη που θα παρέχει στιβαρή υποστήριξη σε όλους τους παράγοντες που διαμορφώνουν την ενεργειακή πολιτική στις Ανανεώσιμες Πηγές, θα δημιουργήσει μια κρίσιμη και χρήσιμη εργαλειοθήκη, ώστε να προσαρμόσουν τις αντίστοιχες διαδικασίες αποφάσεων σχετικά με την περαιτέρω παρουσία τους στα ενεργειακά δρώμενα.
Ο προσανατολισμός των χρηματοδοτικών θεσμικών παικτών επηρεάζει τις προτιμήσεις σε τεχνολογίες που θα επενδύσουν. Επίσης, επιταχύνει την αξιοποίηση του δυναμικού ανάπτυξης ανανεώσιμων τεχνολογιών και καινοτομιών, με αποκορύφωμα την ενεργειακή αποθήκευση, μετατρέποντας αυτά τα δεδομένα από επιβεβαιωμένη τεχνογνωσία σε εμπορικά εκμεταλλεύσιμη χρήση. Παράλληλα, η εξέλιξη των τεχνολογιών αποθήκευσης θα βοηθήσει τις ενεργειακές μονάδες παραγωγής (και συνακόλουθα και τις επιχειρηματικές τους οντότητες – ιδιωτικές, δημόσιες ή ενεργειακές κοινότητες) να αποθηκεύουν ενέργεια σε περιόδους που αυτή περισσεύει στο δίκτυο ή είναι πολύ φθηνή (αν την πουλούσαν) και να τη διοχετεύουν αντίστοιχα στις αντίστροφες φάσεις.
Η σημασία του θεσμικού μηχανισμού υποστήριξης ΑΠΕ
Το ενδεικνυόμενο μίγμα στο μηχανισμό υποστήριξης των Ανανεώσιμων από πλευράς θεσμικού πλαισίου τείνει διεθνώς να εγκαταλείπει τη μέθοδο παροχής εγγυημένων τιμών στους παραγωγούς ηλεκτρικής ενέργειας από Ανανεώσιμα (Feed in Tarrif) και να oδεύει προς το σύστημα υποχρέωσης των παραγωγών συμβατικής (ρυπογόνου) ενέργειας να προμηθεύονται (και να πωλούν ως πάροχοι) ένα ελάχιστο ποσοστό Ανανεώσιμης πηγής (quota obligation) μέσω και του μηχανισμού «Πράσινων Πιστοποιητικών» (Tradable Green Certificates – TGC) που θα αγοράζουν από τους παραγωγούς Ανανεώσιμων, σε ανταγωνιστικό περιβάλλον. Σε αυτό το νέο μηχανισμό υποστήριξης ΑΠΕ, θα πρέπει να έχουν προτεραιότητα οι ενεργειακές κοινότητες. Επίσης με αυτόν τον μηχανισμό μπορεί να διασφαλίσει σε παραγωγούς και επενδυτές ένα φιλικό επιχειρηματικό περιβάλλον, χωρίς όμως τις επιβαρύνσεις στους λογαριασμούς των πολιτών και εν γένει των τελικών χρηστών (βιομηχανιών, νοσοκομείων, σχολείων κλπ). Τέτοιες επιβαρύνσεις επιφέρει το σύστημα εγγυημένων τιμών (Feed in Tarrif), το οποίο ίσχυσε προνομιακά μέχρι τώρα σε χώρες όπως η Ελλάδα, η Γερμανία, η Ισπανία, η Πορτογαλία.
Με τα προαναφερόμενα φιλικά δεδομένα σε επιχειρηματικό πεδίο, μπορούν οι επίδοξοι παραγωγοί και επενδυτικά σχήματα ειδικού σκοπού να λάβουν εγγυήσεις και κάλυψη από οργανισμούς χρηματοδοτικής, ασφαλιστικής και έναντι ρίσκου κάλυψης, να κατασκευάσουν τις μονάδες τους με επαρκή χρηματοδοτική ροή, ειδικά στην κρίσιμη περίοδο μέχρι να εισρέουν καθαρά κέρδη στην επένδυσή τους.
Ο ρόλος της διεθνούς πολιτικής οικονομίας της ενέργειας
Στα παραπάνω θα πρέπει να συνυπολογιστεί και ο ρόλος της διεθνούς πολιτικής οικονομίας της ενέργειας, με την επίδρασή της: 1) στον διεθνή καταμερισμό εργασίας (Global Production Network – GPN), από την εύρεση πρώτων υλών (πχ για φωτο-βολταϊκά πάνελ) ως την εγκατάσταση του τελικού εξοπλισμού στο έργο και 2) στο κόστος κεφαλαίου -συμμετοχών-χρήματος (WACC, επιτόκια κλπ.) που διαμορφώνονται ανά περιφέρεια και χώρα.
Κάποιες χώρες παράγουν εξοπλισμό για παραγωγή ενέργειας από Ανανεώσιμα, αλλά με πατερναλιστική πολιτική, επιδοτώντας την εγχώρια παραγωγή εξοπλισμού Ανανεώσιμων για να τονώσουν το εγχώριο ΑΕΠ τους. Αυτό επιφέρει στρεβλώσεις στο διεθνή ανταγωνισμό, αδράνεια στην υιοθέτηση νέων τεχνολογιών και υψηλό κόστος παραγωγής του σχετικού εξοπλισμού. Στο σημείο αυτό πρέπει να τονιστεί ότι υπάρχουν οι εξής αδυναμίες στις παραδοχές που κάνουν όσες χώρες ακολουθούν αυτή την πολιτική: 1) Οι αγορές των Ανανεώσιμων δεν θα έχουν το ίδιο μέγεθος στο μέλλον, αλλά αυτό διαρκώς θα αυξάνεται. 2) Δεν μπορεί να αγνοηθεί το GPN και η διεθνής εφοδιαστική αλυσίδα των ΑΠΕ, στα οποία κάθε χώρα έχει μια δυναμική συνεισφορά. Επομένως, καμία χώρα δεν θα πρέπει να θεωρεί δεδομένη τη δεσπόζουσα θέση (dominant player) για τον εαυτό της.
Συνολική διαδρομή προϊόντων ΑΠΕ και περιβαλλοντικό ισοζύγιο
Δεν μπορεί, επίσης, να αγνοηθεί η συνολική διαδρομή που αφορά το σχεδιασμό της κάθε τεχνολογίας, τη μετατροπή της σε κατάλληλη εμπορική χρήση, την παραγωγή και τα υλικά της, τη μεταφορά-εγκατάσταση των υλικών στο κάθε εργοτάξιο. Επίσης, πρέπει να επισημανθεί το μέγεθος τυχόν περιβαλλοντικής επιβάρυνσης που μπορεί να επιφέρουν κάποιες μεταποιήσεις πρώτων υλών στην παραγωγή εξοπλισμού, όπως πχ η διαχείριση παρα-προϊόντων διύλισης που παράγει τα φωτο-βολταϊκά πάνελ από κρυσταλλικές κυψέλες σιλικόνης. Θα πρέπει να μας προβληματίσει για το περιβαλλοντικό ισοζύγιο μεταξύ σκοπού (να παράγουμε «καθαρή» ενέργεια) και μέσου (με ρυπογόνο τρόπο).
Απαιτείται μια ολιστική προσέγγιση στην ανάπτυξη δημοσίων πολιτικών σε εγχώριο, περιφερειακό, ενωσιακό και διεθνές επίπεδο. Θα πρέπει αυτές οι πολιτικές να εξασφαλίζουν εργαλεία που θα κάνουν φιλικές τις επενδύσεις σε ΑΠΕ, θα δίνουν βιωσιμότητα στις παραγωγικές μονάδες και τις επιχειρηματικές οντότητες που τις περιβάλλουν με προτεραιότητα στις ενεργειακές κοινότητες, αλλά δεν θα αναπαράγουν ένα σύστημα από κρατικοδίαιτους παίκτες μιας στρεβλωμένης αγοράς που θα επιδοτούνται με αποτέλεσμα την οριζόντια επιβάρυνση των κοινωνικών στρωμάτων υπό την μορφή ρυθμιστικών (μη ανταγωνιστικών χρεώσεων). Καμία χώρα δεν είναι μόνη της σε αυτό το παιγνίδι, αγνοώντας το παγκόσμιο δίκτυο παραγωγής, το διεθνή καταμερισμό εργασίας και το ζητούμενο περιβαλλοντικό ισοζύγιο. Καθένας από τους παραπάνω παράγοντες και δρώντες χρήζουν περαιτέρω ανάλυσης σε επιμέρους δημοσιεύσεις.
*Μηχανολόγος Μηχανικός με Μεταπτυχιακή Ειδίκευση σε Ενεργειακά Οικονομικά
