του Μανώλη Καλογερόπουλου
Τη Δευτέρα 15 Οκτωβρίου αναχώρησαν οι πρώτοι 177 πρόσφυγες από την Ελλάδα με προορισμό τη Γερμανία. Θα ακολουθήσουν άλλοι, περίπου 1.800, τις επόμενες εβδομάδες. Ο αριθμός των 177 είναι σίγουρα μικρός, ο τελικός των 2.000 μπορεί να μην είναι κρίσιμος, όμως η επανεκκίνηση της διαδικασίας επανένωσης των οικογενειών έχει τεράστια σημασία, υπό το πρίσμα της μεγαλύτερης ιδεολογικής-πολιτικής αντιπαράθεσης των τελευταίων δεκαετιών στην Ευρώπη, το μεταναστευτικό/προσφυγικό.
Από το τέλος του προγράμματος μετεγκατάστασης, στα τέλη του 2017 και έπειτα, η χώρα έπαψε να έχει ένα σταθερό σύστημα εκροής, προκειμένου αφενός να μπορεί να αποσυμπιέζεται το σύστημα υποδοχής και φιλοξενίας και, αφετέρου, να παραμένει σχετικά σταθερός ο αριθμός των αιτούντων διεθνούς προστασίας. Σε αυτή τη φάση, από τις αρχές του χρόνου και έπειτα, συνεχίζουν με αυξημένο ρυθμό, σε σχέση με το αντίστοιχο περσινό διάστημα, οι εισροές στα νησιά του Αιγαίου και τον Έβρο. Ωστόσο, δεν υπάρχει σύστημα εκροής, πέραν της ολοκλήρωσης των διαδικασιών εξέτασης των αιτημάτων διεθνούς προστασίας. Ακόμα και αυτή η εκροή της παροχής προσφυγικού καθεστώτος στους δικαιούχους δεν μπορεί να αποτελέσει λύση, καθώς στην Ελλάδα για πρώτη φορά γίνεται προσπάθεια να δομηθεί ένα αξιόπιστο και εφαρμόσιμο σύστημα πραγματικής κοινωνικής ένταξης από μηδενική βάση. Σαν αποτέλεσμα της πραγματικότητας αυτής δημιουργείται το φαινόμενο της χοάνης, το οποίο αν δεν λυθεί θα οδηγήσει το σύστημα υποδοχής σε υπερχείλιση.
Ο μόνος ρεαλιστικός τρόπος να αντιμετωπιστεί η υπερχείλιση του συστήματος είναι ένα νέο, δεσμευτικό και δίκαιο πρόγραμμα μετεγκατάστασης και μια ορθολογική κατανομή του πληθυσμού στα κράτη-μέλη. Η επανεκκίνηση των διαδικασιών της οικογενειακής επανένωσης, έστω στο πλαίσιο της τριμερούς συμφωνίας -Γερμανίας, Ισπανίας, Ελλάδας- μπορεί να αποτελέσει το εφαλτήριο προς την κατεύθυνση αυτή.
Το γεγονός ότι χρειάστηκε μια τριμερής συμφωνία για να τηρηθεί η διαδικασία που προβλέπεται ήδη στον κανονισμό του Δουβλίνου είναι σίγουρα αρνητικό και ανησυχητικό για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, πέρα από το πλαίσιο της οικονομικής και δημοσιονομικής πολιτικής. Η συμβατική υποχρέωση της αλληλεγγύης δεν βρήκε ποτέ εφαρμογή και οι χώρες πρώτης εισόδου επιμερίστηκαν ένα άδικο και άνισο βάρος στην υποδοχή των μεταναστευτικών και προσφυγικών ροών.
Στις αρχές του 21ου αιώνα κάναμε λόγο για την πολιτική ενοποίηση που θα ολοκλήρωνε το ευρωπαϊκό οικοδόμημα. Αντιμαχόμασταν μια Ευρωπαϊκή Ένωση που θα ήταν υποχείριο των αγορών και προτάσσαμε την εναλλακτική της Ένωσης των λαών. Προτείναμε την αποκατάσταση του ελλείμματος δημοκρατίας που δημιουργείται από το γεγονός ότι από τα 3 θεσμικά πολιτικά όργανα μόνο το Κοινοβούλιο εκλέγεται με εκλογική διαδικασία. Οραματιζόμασταν μια Ευρώπη ενιαία, δημοκρατική και ανθρώπινη, μα πάνω απ’ όλα μια Ευρώπη βασισμένη στη δικαιοσύνη και τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Από τότε κύλησε ο χρόνος, τα γεγονότα ήταν ραγδαία και καταιγιστικά και οι υπό διαμόρφωση νέοι συσχετισμοί δυνάμεων έφεραν σαν αποτέλεσμα αυτό που το Newspeak ονόμασε «προσφυγική κρίση». Το μεταναστευτικό/προσφυγικό φαινόμενο, γενικότερα το φαινόμενο μαζικής μετακίνησης πληθυσμών, είτε λόγω επειγουσών συνθηκών, όπως είναι οι συρράξεις και οι φυσικές καταστροφές, είτε λόγω της αναζήτησης καλύτερων συνθηκών διαβίωσης, είναι ένα φαινόμενο αέναο. Οι ειδικοί λόγοι που εξωθούν τους ανθρώπους να εγκαταλείπουν τον τόπο όπου διαβιούν και να αναζητούν νέο τόπο εγκατάστασης μπορεί να αλλάζουν ανά τους αιώνες, όμως πάντα στον πυρήνα της ανάγκης μετακίνησης βρίσκεται η επιβίωση.
Η ανάγκη για επιβίωση ανάγκασε τους ανθρώπους από τη Συρία, το Ιράκ, το Αφγανιστάν, τη Παλαιστίνη, την υποσαχάρια Αφρική, το Μαγκρέμπ, το Πακιστάν, το Μπαγκλαντές, να μετακινηθούν, και θα συνεχίσει να τους αναγκάζει όσο διατηρούνται οι αιτίες που γενούν το φαινόμενο. Οι εμπόλεμες συρράξεις, η κλιματική αλλαγή, η διεύρυνση των κοινωνικών ανισοτήτων και της ανέχειας, καθώς και οι διωγμοί, είναι οι βασικές αιτίες που οδήγησαν στην ένταση του φαινομένου της μετακίνησης τα τελευταία χρόνια.
Η αντίδραση των λαών και των κυβερνήσεων της Ευρώπης πέρασε από το ένα άκρο στο άλλο. Από την κάπως αμήχανη ενσυναίσθηση του 2015 στην εμπάθεια του 2016 και την ξενοφοβία του 2017. Οι όποιες προσπάθειες προς την αντίθετη κατεύθυνση, δηλαδή προς την έμπρακτη αλληλεγγύη, την προάσπιση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, την τήρηση της συνθήκης της Γενεύης και την εφαρμογή των κανόνων του ευρωπαϊκού δικαίου (συνθηκών, κανονισμών, οδηγιών) χλευάζονται από τους υπέρμαχους της ξενοφοβίας και της μισαλλοδοξίας ως «αντιευρωπαϊκές».
Το μεταναστευτικό ζήτημα είναι και θα συνεχίσει να είναι για τα επόμενα χρόνια το πεδίο της βασικής ιδεολογικής-πολιτικής αντιπαράθεσης για το πολιτικό πρόσημο και τον «χαρακτήρα» της Ευρώπης. Οι εκλογές για την ανάδειξη των μελών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου θα αποτελέσουν, τους ερχόμενους μήνες, την αιχμή αυτής της αντιπαράθεσης. Στο πλαίσιο αυτό η Αριστερά οφείλει να διαχωρίσει ξεκάθαρα την θέση της απέναντι σε οποιονδήποτε τύπο υπαναχωρήσεων σε θέματα ιδεολογικής αρχής. Η Ευρώπη οφείλει να αναλάβει τις ευθύνες της απέναντι στους λόγους που οδηγούν τους ανθρώπους να μεταναστεύουν. Η Ευρωπαϊκή Ένωση οφείλει να επαναπροσδιορίσει τις αξίες της στη βάση της έμπρακτης αλληλεγγύης, του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της τήρησης των διεθνών συνθηκών.
Δυστυχώς, η πρόσφατη άνοδος του δεξιόστροφου λαϊκισμού και της ξενοφοβίας σε πολλές χώρες της Ευρώπης οδήγησε μέρος δυνάμεων της Αριστεράς να ενδώσουν και να προσεταιριστούν αντιλήψεις αλλότριες προς τις διαχρονικές αξίες του ανθρωπισμού, της αλληλεγγύης και της ισότητας. Η εμπέδωση τέτοιων θέσεων από κόμματα που εντάσσονται στον ευρύτερο προοδευτικό και αριστερό χώρο μπορεί μόνο καταστροφική να είναι για την επόμενη μέρα. Στον πυρήνα της πρόκειται για ξεκάθαρη απομάκρυνση από τις βασικές αξίες του σεβασμού και της προάσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων εν γένει. Ο αντίλογος πρέπει όχι μόνο να υπάρξει, αλλά και να είναι ενιαίος, ισχυρός και δομημένος σε θέσεις που έχουν στον επίκεντρο τους την υπεράσπιση της ανθρώπινης ζωής και αξιοπρέπειας.
Στην εντεινόμενη αντιπαράθεση για το μεταναστευτικό ζήτημα δεν χωρούν ούτε υπεκφυγές και μισόλογα ούτε «ναι μεν αλλά». Η ακροδεξιά ρητορική κερδίζει συνεχώς έδαφος και αυτό αποτυπώνεται όχι μόνο εκλογικά, αλλά κυρίως σε επίπεδο συλλογικής συνείδησης. Αυτός είναι ο πραγματικός κίνδυνος για την Ελλάδα, για την Ευρώπη, σε τελική ανάλυση για όλο τον κόσμο. Πιθανώς να είναι ανέφικτο, στην παρούσα φάση, να επιτύχουμε μια ριζική αλλαγή της Ευρώπης, είναι όμως σίγουρα στο χέρι μας να συνδιαμορφώσουμε την Ευρωπαϊκή Αριστερά που θέλουμε και αυτή να αποτελέσει το μέσο για την αναδιαμόρφωση της Ευρώπης.
* Διεθνολόγος, ΜΑ
