Του Γιώργου Χαραλάμπους*
Η κάθε κριτική στην Αριστερά και τη σχέση της με την εξουσία στον καπιταλισμό, όσο και η κάθε αυτοαξιολόγηση της ίδιας της Αριστεράς, αναφορικά με τα πολιτικά της εγχειρήματα, δεν μπορούν να συναρτώνται αποκλειστικά με το βαθμό ιδεολογικής αντίφασης των περιόδων εντός και εκτός κυβέρνησης. Πέρα από αυτό, το θέμα του συμβιβασμού και της εξομάλυνσης, για να είναι πλήρης μια κριτική της Αριστεράς απέναντι στην εξουσία, δεν νοείται να μην περιλαμβάνει αναστοχασμό επί της οργανωτικής διάστασης της εν λόγω σχέσης. Διότι το ζήτημα της οργάνωσης είναι κεντρικό και ταυτόχρονα εν γένει ιδεολογικό στη σοσιαλιστική παράδοση και τα παρακλάδια της μέχρι σήμερα. Αλλά και λόγω του ότι οι οργανωτικές πρακτικές παρεμβάλλονται στον προγραμματικό προσανατολισμό μιας συλλογικής πολιτικής οντότητας και τις όποιες μετατοπίσεις του. Η προσέγγιση αυτού του ζητήματος, εξελικτικά και συγκριτικά, μπορεί να τροφοδοτήσει μια σειρά από ερωτήματα: μειώνεται η εσωκομματική δημοκρατία εν καιρώ εξουσίας; αλλάζει οργανωτικά το κόμμα και με ποιο τρόπο συγκεκριμένα; ποιοι είναι οι αιτιακοί μηχανισμοί που οδηγούν αυτή τη διαδικασία;
Είναι πριν από την ανάληψη κυβερνητικών καθηκόντων που αρχίζει η ιστορία κάθε οργανωτικής αλλαγής. Ο ίδιος ο δρόμος προς την εξουσία, το να τεθεί δηλαδή ως ανώτατος κομματικός στόχος η συμμετοχή σε κυβέρνηση στις αμέσως επόμενες εκλογές ή σύντομα μετά από αυτές, θέτει τα θεμέλια για οργανωτικές αλλαγές που αλλοιώνουν τη φυσιογνωμία μιας πολιτικής δύναμης, σχετικά ασύνδετης προηγουμένως με το κράτος. Έχει δεχτεί δριμεία κριτική η ηγεσία του ισπανικού Podemos, για παράδειγμα, όχι γιατί άλλαξε στην εξουσία, αλλά διότι προσαρμόστηκε οργανωτικά στην αναγκαιότητα κατάκτησής της σε εθνικό επίπεδο εδώ και δύο περίπου χρόνια, υποσκάπτοντας έτσι τον κινηματικό χαρακτήρα του κόμματος. Αυτό που άλλαξε σύμφωνα με τους επικριτές του Podemos είναι η δυναμική μεταξύ των κάθετων και των οριζόντιων πρακτικών που συνδυάζονται στη λειτουργία του. Παρομοίως, πολλοί ακτιβιστές ερμήνευσαν την εκστρατεία του Jean-Luc Melenchon και της La France Insoumise στις τελευταίες προεδρικές εκλογές ως απόρροια της απο-δημοκρατικοποίησης της γαλλικής Αριστεράς. Μέσω της εκστρατείας αυξήθηκε η αυτονομία της ηγεσίας, ενισχύθηκε η προσωποκεντρική κινητοποίηση και κανονικοποιήθηκαν ατομικιστικές νόρμες. Ως εκ τούτου, η οργανωτική αλλαγή, η μεταβολή στις επίσημες ή και ανεπίσημες πρακτικές, αρχίζει πριν από την ίδια τη συμμετοχή στην εξουσία, ήδη όταν αυτή τίθεται σε ισχύ σαν στρατηγικός στόχος.
Η συμμετοχή, πόσο μάλλον ο κεντρικός ρόλος στην κυβέρνηση, ενεργοποιούν επιπλέον διαδικασίες που σε γενικά πλαίσια αναφέρονται στην ανακατανομή της ισχύος εντός του κόμματος και, ειδικότερα, στην υποταγή του κεντρικού κομματικού μηχανισμού στις ανάγκες του κόμματος στην κυβέρνηση, καθώς και στην προσωποποίηση της κομματικής οργάνωσης. Καθώς κάποια στελέχη αποκτούν κυβερνητικές ευθύνες, οι σχέσεις του υπόλοιπου κόμματος με αυτά καθορίζουν μονοσήμαντα τη διαδικασία μετατροπής των πολιτικών θέσεων σε κυβερνητική πολιτική. Παράλληλα, μεταξύ άλλων, ο κομματικός ακτιβισμός σε τοπικό επίπεδο φθείρεται, αφού τα τοπικά στελέχη αρχίζουν να λειτουργούν περισσότερο σαν «γραφεία παραπόνων» προς την κυβέρνηση. Τα παραδοσιακά δίκτυα με τα κοινωνικά κινήματα ή άλλες ομάδες συμφερόντων, τα διαδέχονται πιο ευέλικτες διασυνδέσεις, οι οποίες ορίζονται από βραχυπρόθεσμους εκλογικούς υπολογισμούς, ενώ η κομματική δραστηριότητα και η εσωτερική διαβούλευση μειώνονται - όπως γίνεται ήδη στην περίπτωση του Μπλοκ της Αριστεράς στην Πορτογαλία, στο πλαίσιο της ευρύτερης οργανωτικής αποδυνάμωσης κατά τη διάρκεια της υποστήριξης που παρέχεται κοινοβουλευτικά, από το 2016, στην κυβέρνηση των Σοσιαλιστών. Συνολικά, η κατανομή ισχύος αλλάζει όχι μόνο μεταξύ προσώπων εντός του κόμματος, αλλά και μεταξύ των οργανωτικών επιπέδων του: ανάμεσα στην κυβέρνηση, στον κεντρικό κορμό και στην κομματική βάση.
Σαν είδος συγκεντρωτισμού, η πολιτική προσωποποίηση της Αριστεράς αναφέρεται σε δύο μορφές: πρώτον σαν εξουσία συγκεντρωμένη σε ένα ή μερικά πρόσωπα στην κορυφή της κομματικής οργάνωσης. Από το σχηματισμό της κυβέρνησης μέχρι και τις πιο κρίσιμες αποφάσεις για την οικονομία, συγκεκριμένες ηγετικές προσωπικότητες είναι οι καθοριστικοί δρώντες των αριστερών κυβερνήσεων, συνήθως μέσα σε πλαίσια διαδικασιών στις οποίες η κομματική βάση ή ακόμα και τα συλλογικά όργανα δεν εμπλέκονται με ουσιαστικό τρόπο ή ενίοτε τυγχάνουν χειραγώγησης. Στην ελληνική περίπτωση ήταν ιδιαίτερα προκλητικές οι οργανωτικές πρακτικές στον ΣΥΡΙΖΑ, ή μάλλον η παράκαμψή τους, κατά την περίοδο των διαπραγματεύσεων με τους «Θεσμούς», το πρώτο μισό του 2015. Στην Κύπρο δεν ήταν καθόλου τυχαίο το εύκολο πέρασμα των μέτρων αυστηρής λιτότητας από την Κεντρική Επιτροπή του ΑΚΕΛ, σε μια περίοδο μαζικών κινητοποιήσεων στην Ευρώπη (2011-2012).
Δεύτερον, η πολιτική προσωποποίηση λειτουργεί υπό τη μορφή μιας προσωποκεντρικής υποστήριξης ή αντιπολίτευσης στο κόμμα. “Δεν θέλουμε τον Costa και τις αριστερές του”, έλεγε πρόσφατα ένα πανό της σημερινής αντιπολίτευσης στην Πορτογαλία, ενώ στην Κύπρο το 2011-2012 μείζον πολιτικό ζήτημα ήταν τα “Αγγλικά του Χριστόφια”. Στην Ελλάδα, οι ποσοτικές αναλύσεις της ψήφου στις εκλογές του Σεπτεμβρίου του 2015 ανέδειξαν τον ίδιο τον Τσίπρα σαν καθοριστική παράμετρο για τη νίκη του ΣΥΡΙΖΑ. Στο πρόσωπο του ηγέτη συμπυκνώνονται τα ετερογενή θέλω των εν δυνάμει υποστηρικτών ενός κόμματος και ικανοποιούνται οι ανάγκες της επαγγελματοποιημένης πολιτικής επικοινωνίας και η λογική του εκλογοκεντρισμού στην οποία αυτές υπακούν. Έτσι όμως, η αριστερά χάνει τη συλλογική πτυχή της ιστορικής της ταυτότητας. Επικοινωνιακά, τόσο η μαζικότητα όσο και η πολυπλοκότητα της Αριστεράς περιορίζονται στη σημασία του ταλέντου και των αδυναμιών μιας ή λίγων προσωπικοτήτων.
Πρόκειται για φαινόμενα που, προφανώς, δεν περιορίζονται στο αριστερό φάσμα των ευρωπαϊκών κομματικών συστημάτων, αλλά έχουν δεσπόζουσα σημασία για το ριζοσπαστικό δημοκρατικό φαντασιακό που πρεσβεύουν ή πρέσβευαν κόμματα όπως το Podemos και ο ΣΥΡΙΖΑ, αλλά και για την ταυτότητα της Αριστεράς της ιστορικά συνυφασμένης με τους δημοκρατικούς αγώνες. Όταν η Αριστερά στον καπιταλισμό βρίσκεται αντιμέτωπη με τη διαχείριση των υποθέσεων του κράτους, φαίνεται να εσωτερικεύει τα δημοκρατικά ελλείμματα του φιλελεύθερου κυβερνάν και να εκδηλώνει οργανωτικά χαρακτηριστικά όχι πολύ διαφορετικά από άλλα συστημικά κόμματα που στελεχώνουν τις κυβερνήσεις. Στη βάση, τουλάχιστον, της πρόσφατης ευρωπαϊκής ιστορίας, η οργανωτική διάσταση της σχέσης της Αριστεράς με την εξουσία καθίσταται μια δομική, δημοκρατική πρόκληση για την συγκεκριμένη πολιτική οικογένεια.
* Διδάσκων Πολιτική Επιστήμη, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας
