Τα εκπαίδευσα καλά.
Για έναν τέλειο κόσμο
Πώς θα επιβιώσουν σε αυτόν εδώ;
(Από το έργο-Σκηνή 15
-Μετ. Ξένια Καλογεροπούλου)
Ο 20ός αιώνας χαρακτηρίστηκε από τη Σουηδή φεμινίστρια παιδαγωγό και συγγραφέα Έλεν Κέυ ως «Ο αιώνας του παιδιού» στο φερώνυμο, εμβληματικό βιβλίο της1 και είναι αλήθεια ότι, μετά από μια περιπετειώδη διαδρομή μέσα στην Ιστορία ως «αντικείμενο», με σκοτεινά ορόσημα τον αδυσώπητα εχθρικό προς αυτό Μεσαίωνα και τη Βιομηχανική Επανάσταση που εκμεταλλεύτηκε ανελέητα την εργασία του, το παιδί στον 20ό αιώνα βρίσκει επιτέλους τη θέση του στον κόσμο ως «υποκείμενο» και αυτόνομη οντότητα.
Σε αυτή τη μεταιχμιακή περίοδο, όπου μαζί με τον κόσμο μεταβαλλόταν εκ βάθρων και ολόκληρο το σύστημα της ανθρώπινης σκέψης, ο πρωτοπόρος –και όχι όσο δικαιούται γνωστός- Πολωνο-Εβραίος παιδαγωγός και γιατρός Γιάνους Κόρτσακ (1878/79-1942) διαδραμάτισε κομβικό ρόλο στη χειραφέτηση του παιδιού και στην αλλαγή πλεύσης της Παιδαγωγικής Επιστήμης. Αφιέρωσε ολόκληρη τη ζωή του στα παιδιά, ως παιδίατρος, συγγραφέας παιδαγωγικών άρθρων, δοκιμίων και παιδικών βιβλίων (αναφέρω ενδεικτικά το μυθιστόρημα- χρονικό Τα παιδιά του δρόμου – 1901 και το κλασικό Ο Βασιλιάς Ματίας) και ως δημοσιογράφος –είχε εβδομαδιαία εκπομπή στο πολωνικό ραδιόφωνο, με θέμα την Εκπαίδευση. Το 1912 ανέλαβε τη διεύθυνση του εβραϊκού ορφανοτροφείου Dom Sierot στη Βαρσοβία, όπου έθεσε σε εφαρμογή τις ρηξικέλευθες παιδαγωγικές του ιδέες, δημιουργώντας ένα πρωτοποριακό σχήμα «παιδικής Δημοκρατίας», μια κοινωνία εν σμικρώ, με κοινοβούλιο, δικαστήριο και τη δική της εφημερίδα, όπου τα παιδιά είχαν σχεδόν πλήρη αυτοδιάθεση και όλες οι εξουσίες και οι αποφάσεις εκπορεύονταν από αυτά. Η δουλειά του είχε διεθνή απήχηση, και το πρότυπο ορφανοτροφείο του επισκέφθηκε ακόμα και ο μέγας Piaget. Ο φωτισμένος αυτός παιδαγωγός έζησε μία ζωή ολοκληρωτικά ταγμένη στα παιδιά του και στο τέλος έμελλε να τους την εκχωρήσει ως ύστατο δώρο στο στρατόπεδο συγκέντρωσης της Τρεμπλίνκα, όπου τους οδήγησαν οι Ναζί το 1942, αρνούμενος τη χάρη που του δόθηκε λόγω του επιστημονικού του κύρους και πραγματώνοντας με το ηρωικό παράδειγμα της θυσίας του τις ηθικές αρχές που τους είχε διδάξει.
Η παρακαταθήκη που άφησε πολύτιμη· είναι χαρακτηριστικό ότι οι ιδέες του χρησίμευσαν ως πρώτη ύλη για τη σύνταξη της Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Παιδιού από τον Ο.Η.Ε. το 1959. Αντίστοιχα, η ζωή και η δράση του αποτέλεσαν συχνά υλικό στη μεταγενέστερη μυθοπλασία. Βιβλία εφηβικής λογοτεχνίας, ταινίες, θεατρικά έργα, μιούζικαλ, ακόμα και όπερες εμπνεύστηκαν από το μυθιστορηματικό βίο του.
Το θέατρο «Πόρτα» επέλεξε φέτος να παρουσιάσει το γραμμένο το 2001 «Ποιος είναι ο Δόκτωρ Κόρτσακ;» (πρωτ. τίτλος Dr Korczak`s Example) του Βρετανού David Greig, σε μετάφραση Ξένιας Καλογεροπούλου, δραματουργική επεξεργασία Θωμά Μοσχόπουλου και σκηνοθεσία Άννας Μιχελή. Αν ο 20ός αιώνας, ως «αιώνας του παιδιού» ήταν εκείνος που ουσιαστικά γέννησε και «ενηλικίωσε» το παιδικό θέατρο ως αυτόνομο είδος, ο 21ος το χειραφέτησε, θεραπεύοντάς το από τις «παιδικές» του ασθένειες, όπως είναι η ευκολογραφία, η τυποποίηση, η ηθικολογία, ο ανεδαφικός εξωραϊσμός της πραγματικότητας, το καταναγκαστικό διαδραστικό παιχνίδι. Το «Πόρτα», με μία από τις ιστορικές παιδικές σκηνές στην Ελλάδα, υπήρξε πρωτεργάτης σε αυτή τη χειραφέτηση, υπηρετώντας το παιδικό θέατρο με σεβασμό και ευθύνη απέναντι στους μικρούς θεατές· σεβασμό γιατί ποτέ δεν υποτίμησε τη νοημοσύνη τους και ευθύνη γιατί ποτέ δεν τους είπε ψέματα, δείχνοντάς τους ένα ρόδινο, εξιδανικευμένο κόσμο, αντ` αυτού πρότεινε ως παιδαγωγική αντίληψη τη διακριτική υπόμνηση του πώς θα μπορούσε να είναι αυτός ο κόσμος… Στις προδιαγραφές αυτές ανταποκρίνεται απόλυτα, τόσο το συγκεκριμένο έργο όσο και η παράστασή του. Με σταθερό και ευθύ τρόπο λέει στα παιδιά –και στους ενήλικες που τα συνοδεύουν και το παρακολουθούν με αβίαστο ενδιαφέρον- όλη την αλήθεια για την κόλαση των στρατοπέδων συγκέντρωσης, για την φρίκη και τον παραλογισμό που επικρατούσαν στον κόσμο εκείνη τη ζοφερή περίοδο, για τη βία, την αδικία και την κοινή συνενοχή… Για το πόσο εν τέλει ο άνθρωπος είναι ικανός για τα «φαύλα» αλλά και για τα «κρείττω». Και μέσα από το σκοτάδι και την παράνοια, ο ηρωικός ουμανισμός του «παραδείγματος» του Κόρτσακ αναδύεται προς το φως σαν τα γιγάντια ηλιοτρόπια που στολίζουν τη σκηνή…
Η σκηνοθεσία της Μιχελή απέριττη, σχεδόν μινιμαλιστική άφησε, ως όφειλε, το έργο να «αναπνεύσει», διανθίζοντας τη δράση με πινελιές αφήγησης, όπως υποδεικνύει το κείμενο, στην υποδειγματική μετάφραση της Ξ. Καλογεροπούλου. Το απαραίτητο διαδραστικό μέρος περιορίζεται στην έναρξη, όταν τα παιδιά –μαζί και οι συνοδοί τους- μυούνται στην παράσταση μαθαίνοντας να τραγουδούν το τραγούδι του ορφανοτροφείου, στην όμορφη μουσική του Κορνήλιου Σελαμσή. Οι ηθοποιοί προσεγγίζουν τους ρόλους τους τολμηρά αλλά και με σεβασμό, παίζοντας ευφυώς –εξαιρετικό σκηνοθετικό εύρημα- με το σημαινόμενο και το σημαίνον: αντί να αλλάζουν κοστούμια όπου το υπέβαλλαν οι εναλλαγές των σκηνών και των ρόλων, τα έφεραν στα χέρια, παραπέμποντας έτσι στη ζυμωμένη με το ψέμα αλήθεια του θεάτρου, αλλά και στο ζυμωμένο με το προσωπείο ανθρώπινο πρόσωπο, και στη ρευστότητα της Ιστορίας, που περιδινεί στην αμείλικτη ροή της τις μικρές και τόσο εφήμερες ζωές μας…
Ο Κόρτσακ, μόνο σταθερό σημείο αναφοράς ανάμεσα στα πρόσωπα, ενσαρκώθηκε εύστοχα, χωρίς υπερβολές, με λιτότητα και ευκρίνεια από το Δαυίδ Μαλτέζε. Αντίστοιχα επιτυχώς, μέσα στις μεταπτώσεις τους, με παιδική χάρη και αφέλεια σκιαγραφήθηκαν οι κεντρικοί επινοημένοι ρόλοι των δύο παιδιών, Άντσιο και Στέφανι, από τους Μιχ. Μιχαλακίδη και Ρομπέρτα Βέγκα. Πολύ καλοί ήταν και οι Τ. Δημητρόπουλος και Αλκ. Μπακογιάννης στο –πάντα δύσκολο- εγχείρημα της εναλλαγής των «περιφερειακών» ρόλων. Το σκηνικό (Ευαγγ. Θεριανού), αφαιρετικό και λειτουργικό, βασιζόταν σε ισομεγέθη «κουτιά» που αναδιατάσσονταν, διαγράφοντας αδρά το εκάστοτε «τοπίο» της δράσης, με μαγική λεπτομέρεια τα τεράστια ηλιοτρόπια, σημειολογική αναφορά στο «φως» που αδιάλειπτα ράγιζε το σκοτάδι και τη φρίκη. Αξιοπρόσεκτη και η εικονοποιία του σωρού των παπουτσιών στο προσκήνιο, εφιαλτική υπόμνηση της κόλασης του Άουσβιτς.
Το θέατρο Πόρτα της Ξ. Καλογεροπούλου δεν περιορίστηκε στην επιλογή και στην απλή παρουσίαση του έργου, αλλά θέλησε και πέτυχε να δημιουργήσει ένα event, ένα θεατρο-παιδαγωγικό «γεγονός», που εκτείνεται στην Κοινότητα, συνθέτοντας ένα πεδίο δράσης. Το διαδραστικό – εκπαιδευτικό μέρος συμπυκνώθηκε στα «περίχωρα» της παράστασης· παιδαγωγικές ομάδες –αναφέρω ενδεικτικά το «Σκασιαρχείο», σχήμα με πλούσια δράση και παρουσία στο χώρο της Εκπαίδευσης όλων των βαθμίδων- οργανώνουν βιωματικά εργαστήρια πριν την παράσταση καθώς και συζητήσεις με τη συμμετοχή παιδιών και συνοδών τους. Ακόμα, στην πρεμιέρα του έργου, προηγήθηκε ανοιχτή συζήτηση, με αφορμή την Παγκόσμια ημέρα για τα δικαιώματα του παιδιού (12/12), όπου συμμετείχαν μεταξύ άλλων εκπαιδευτικοί, συγγραφείς, ο Συνήγορος του Παιδιού καθώς και εκπρόσωποι της UNICEF, με την οποία το «Πόρτα» συνεργάστηκε για την πραγματοποίηση της παράστασης.
Θα κλείσω επισημαίνοντας ότι το μότο της αρχής, το πώς θα επιβίωναν σε αυτόν τον κόσμο τα παιδιά του Κόρτσακ, απαντιέται καθώς κυλάει ο λόγος του έργου. Και την απάντηση τη δίνει ο ίδιος, μέσα από το βίο του: Ο Παιδαγωγός δεν εκπαιδεύει τα παιδιά για να ζήσουν σε έναν τέλειο κόσμο, αλλά για να τον δημιουργήσουν· ή έστω για να φτιάξουν το καθένα μια κιβωτό, όπου μέσα της θα περισώσουν την ιδιότητα του να είσαι άνθρωπος… Και θα αντιγράψω από το ημερολόγιο του Γιάνους Κόρτσακ:
«[…] Η ψυχή βαριέται μέσα στο στενό κλουβί του σώματος. Οι άνθρωποι αισθάνονται τον θάνατο, τον σκέφτονται σαν να είναι ένα τέλος, τη στιγμή που ο θάνατος είναι η συνέχεια της ζωής, μιας ζωής διαφορετικής.
Κι αν ακόμη δεν πιστεύεις στην ψυχή, θα πρέπει να παραδεχτείς παρόλα αυτά ότι το σώμα σου θα συνεχίσει να ζει ως χορτάρι και σύννεφο. Τι άλλο είσαι εξάλλου παρεκτός νερό και χώμα; […] (Γιάνους Κόρτσακ: Ημερολόγιο του γκέτο, σελ. 45- Μετ.: Φωτεινή Παπαρήγα)
Κατερίνα Θεοδωράτου, Θεατρολόγος
1 "Barnets Arhundrade", 1900
