Νίκος Θεοδοσίου, Συγγραφέας - σκηνοθέτης, καλλιτεχνικός διευθυντής της Camera Zizanio
nikos.theodosiou@gmail.com
Κάθε φορά που καλούμαι να μιλήσω για τον κινηματογράφο στην εκπαίδευση αισθάνομαι σαν σταματημένο ρολόι. Γιατί υποχρεώνομαι πάντα να γυρίζω στην αρχή επειδή στην πραγματικότητα δεν έχει σημειωθεί ουσιαστική πρόοδος από τότε. Κι όταν μιλάμε για αρχή αναφερόμαστε σε κάτι που συνέβη 90 χρόνια πριν!!!
Την εποχή που ο μεγάλος Γάλλος παιδαγωγός Σελεστέν Φρενε ανέδειξε τον κινηματογράφο σαν ένα προνομιακό εργαλείο για το μοντέρνο σχολείο που οραματίζονταν. Μέχρι τότε ο κινηματογράφος στο σχολείο περιορίζονταν στο ρόλο του εποπτικού εργαλείου, αλλά κι αυτό σε πολύ περιορισμένο βαθμό.
Η διαφορετική αντιμετώπιση από τον Φρενέ βρισκόταν στο ότι μετέτρεπε τον κινηματογράφο σε εργαλείο στα χέρια των παιδιών και των εκπαιδευτικών. Έπαυαν να είναι παθητικοί καταναλωτές εικόνων που παρήγαγαν άλλοι και γίνονταν δημιουργοί των δικών τους. Αυτή η διαδικασία ευνοήθηκε πολύ από την ευρεία διάδοση την δεκαετία του ‘20 των ερασιτεχνικών κινηματογραφικών μηχανών των 9.5 χιλιοστών.
Η σχολική κινηματογραφική δημιουργία, συμπληρωματική δράση σε αυτή του τυπογραφείου στο σχολείο, έχοντας τη δύναμη της κινούμενης εικόνας, έδινε μια τρομερή δυναμική στην επικοινωνία των σχολείων μεταξύ τους αλλά κυρίως στο άνοιγμα των σχολείων στην κοινωνία, τη βάση της παιδαγωγικής αντίληψης του Φρενέ. Αυτής που ήθελε όλες τις νέες τεχνολογίες να μπαίνουν στην υπηρεσία του σχολείου.
Πολύ σύντομα ο Φρενέ επεσήμανε και τις αδύνατες πλευρές τους κινηματογραφικού εγχειρήματος στο σχολείο καθώς αντιλήφθηκε ότι εδώ δεν είχε να κάνει απλά με τεχνικές, αλλά για μια ολόκληρη τέχνη. Δεν αρκούσε η απλή καταγραφή δραστηριοτήτων μέσα από μικρά ντοκιμαντέρ. Έτσι απευθύνθηκε στους επαγγελματίες του κινηματογράφου και δημιουργήθηκε το 1933 η πρώτη ταινία του συνεταιριστικού κινήματος του μοντέρνου σχολείου η ταινία «Τιμή και κέρδος» και αργότερα η ταινία μυθοπλασίας για το ευρύ κοινό «Το Σκασιαρχείο».
Στο σημείο αυτό ας επισημάνουμε την πρώτη «σταθερή» του κινηματογράφου στο σχολείο: ο κινηματογράφος είναι τέχνη και χρειάζεται η συνεργασία των καλλιτεχνών του χώρου
Αρκετά χρόνια αργότερα στη Γαλλία, αλλά αρκετά νωρίς για πολλές χώρες, το 1952, μπαίνει επίσημα από το κράτος το ζήτημα της οπτικοακουστικής παιδείας στην εκπαίδευση. Η κυβέρνηση με νόμο προωθεί τις προβολές κινούμενων η σταθερών εικόνων στα σχολεία.
Ο Φρενέ επανέρχεται στο θέμα με πολύ σημαντικές παρατηρήσεις. Σε ομιλία στο Centre National de Documentation pédagogique αφού επισημαίνει δεν υπάρχει καμία αμφιβολία «ότι ο κινηματογράφος είναι ή πρέπει να γίνει ένα ισχυρό εκπαιδευτικό μέσο» διαπιστώνει ταυτόχρονα ότι είναι ένα δίκοπο μαχαίρι καθώς παρατηρεί ότι οι εκπαιδευτικές ταινίες μπορεί να εμπεριέχουν τον κίνδυνο μιας παθητικής γνώσης.
« Η ταινία δίνει μια εικόνα, την ψευδαίσθηση της ζωής. Επιτρέπει στο παιδί να παρακολουθήσει εργασίες, θεάματα, επιχειρήσεις ή επιδείξεις που δεν θα μπορέσει ποτέ να δει εκ του φυσικού. Κι αυτό είναι πολύ σημαντικό ». Αλλά, συμπληρώνει «Φοβούμαστε ότι τα οπτικοακουστικά μέσα μένουν στο επίπεδο της πληροφορίας και της επίδειξης, χωρίς να μας οδηγούν στη δράση».
Η δεύτερη «σταθερή» που μπορεί να εξαχθεί από εδώ είναι ότι η οπτικοακουστική παιδεία πρέπει να στοχεύει στη δράση.
Παθητική και ενεργητική γνώση
Αν και έχουν περάσει πάνω από 60 χρόνια από τότε δεν έχουν σημειωθεί ουσιαστικά βήματα από τη μεριά της κρατικής παιδείας. Ο κινηματογράφος χρησιμοποιείται ολοένα και περισσότερο στην εκπαίδευση αλλά με τον ίδιο παθητικό τρόπο.
Στο σύνολο των περιπτώσεων ο κινηματογράφος παραμένει στην κατηγορία του χρήσιμου εργαλείου. Αυτού του μέσου που φέρνει πληροφορίες που τα βιβλία δεν περιλαμβάνουν. Η δε οπτικοακουστική παιδεία, όπου υπάρχει στην Ευρώπη, περιορίζεται στη φιλμική ανάλυση, την αποκωδικοποίηση ενός κινηματογραφικού έργου, πάντα στο πεδίο της καλλιτεχνικής παιδείας.
Βέβαια το ζητούμενο θα είναι πάντα η μετάβαση από την παθητική στην ενεργητική γνώση. Κι αυτή μπορεί να γίνει μόνο όταν ο κινηματογράφος πάψει να είναι ένα πράγμα καθεαυτό, ένα πράγμα που βρίσκεται απέναντί μα και γίνει πράγμα για μας. Ο μόνος τρόπος για να γίνει αυτή η υπέρβαση είναι τα ίδια τα παιδιά να γίνουν δημιουργοί οπτικοακουστικών έργων.
Και σ αυτό το σημείο βρισκόμαστε πολύ πίσω. Για το σύνολο της Ευρώπης έχουμε τις διαπιστώσεις που έκανε το 2007, η Ομάδα Εμπειρογνωμόνων για την Οπτικοακουστική Παιδεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Κι αυτές συνοψίζονται στα εξής:
* Έλλειψη κοινής αντίληψης για την έννοια της Οπτικοακουστικής Παιδείας
* Έλλειψη κοινής αντίληψης σε: στόχους, έννοιες, μεθόδους, πόρους, έρευνα, αξιολόγηση, κλπ.
* Πολιτιστικά εμπόδια στις καινοτομίες.
* Έλλειψη προβολής των εθνικών, περιφερειακών και τοπικών πρωτοβουλιών σε Ευρωπαϊκό επίπεδο.
* Έλλειψη ευρωπαϊκών δικτύων.
* Διασπορά και σπάνιος συντονισμός μεταξύ των ενδιαφερομένων
Κι αυτή η πραγματικότητα παραμένει. Οτιδήποτε γίνεται στα σχολεία που υπερβαίνει τα όρια της «παθητικής» γνώσεις οφείλεται σε ατομικές πρωτοβουλίες εκπαιδευτικών. Δράσεις περιορισμένες που αναπτύσσονται τις περισσότερες φορές σε εχθρικό περιβάλλον.
Εδώ βέβαια πρέπει να επισημάνουμε εξαιρετικές εργασίες Ελλήνων εκπαιδευτικών που όπου ο κινηματογράφος, κυρίως το ντοκιμαντέρ αλλά και οι ταινίες μυθοπλασίας, χρησιμοποιούνται σαν μέσο παρέμβασης στις μεγάλες προκλήσεις της εποχής όπως ο ρατσισμός, ο φασισμός κ.λπ.
Το Φεστιβάλ Ολυμπίας
Από το ξεκίνημά του πριν 20 χρόνια το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Ολυμπίας για Παιδιά και Νέους έβαλε στην πρώτη γραμμή το ζήτημα της οπτικοακουστικής παιδείας και συνέβαλε αποφασιστικά στην εξάπλωσή της.
Τα κινηματογραφικά εργαστήρια που οργανώνει, ακολουθώντας τις «σταθερές» που εντοπίσαμε πιο πριν, συμβάλουν στη παραπέρα ανάπτυξη των μεθόδων διδασκαλίας σε μια εποχή μεγάλων αλλαγών στα εργαλεία παραγωγής και αναπαραγωγής των κινούμενων εικόνων.
Οι νέες τεχνολογίες αλλάζουν τα εκφραστικά μέσα αλλά και την αισθητική των παραγόμενων έργων. Άρα και το περιεχόμενο και τη μορφή της διδασκαλίας, αν θέλουμε αυτή να παραμένει επίκαιρη και ζωντανή κι όχι να αναπαράγει θεωρητικές και πρακτικές κατακτήσεις του παρελθόντος.
Παράλληλα το Φεστιβάλ δίνει με τον ευρύτερο τρόπο την κοινωνική διάσταση αυτής της παιδείας καθώς λειτουργεί ως διεθνές σταυροδρόμι της νεανικής οπτικοακουστικής δημιουργίας.
Το παραχθέντα έργα παρουσιάζονται και αξιολογούνται συλλογικά, οι πολλαπλές προσεγγίσεις και εμπειρίες βρίσκονται σε διάλογο, το παλιό συναντά το καινούργιο. Εκπαιδευτές και μαθητές ισότιμα συνεργάζονται, πειραματίζονται και δημιουργούν. Μέσα από αυτό το ζωντανό πολυεθνικό και πολυπολιτισμικό εργαστήριο επεξεργάζονται και ανοίγονται νέοι δρόμοι.
Η εμπειρία αυτή πρέπει να αξιοποιηθεί για τη λειτουργία ενός μοντέρνου σχολείου. Κι έτσι το χαλασμένο ρολόι να δείχνει όλες τις στιγμές τη σωστή ώρα και όχι μόνο δυο φορές το 24ωρο.
