ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ της Στέλλας Πρωτονοταρίου,
δασκάλας στο 132ο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών
στη Χρύσα Βαϊνανίδη
Με αφορμή την εναρκτήρια εκδήλωση το Φεβρουάριο της καμπάνιας «No Hate Speech Movement» - «Λέω όχι στη ρητορική του μίσους» στην Ελλάδα υπό την αιγίδα του Υπουργείου Παιδείας, Έρευνας και Θρησκευμάτων, εγκαινιάζεται ένας νέος κύκλος συζητήσεων και αναζητήσεων, δράσεων και παρεμβάσεων προκειμένου να αντιμετωπιστεί η ρητορική του μίσους σε κάθε έκφανση της καθημερινότητάς μας. Λόγος μίσους, λόγος ρατσιστικός και μισαλλόδοξος, λόγος σεξιστικός, bullying.
Γιατί είναι αναγκαία, άραγε, μια εκστρατεία κατά της ρητορικής του μίσους στην Ελλάδα; Ποιο ρόλο μπορούν να διαδραματίσουν οι κοινωνικοί και εκπαιδευτικοί φορείς προς αυτή την κατεύθυνση; Πώς μέσα από φορείς, οργανώσεις και συλλογικότητες, από πρωτοβουλίες των ανθρώπων της γειτονιάς και του σχολείου, από θεσμούς και εθελοντές, γεννιέται ένα ολόκληρο κύμα αλληλεγγύης και δράσης που σπάει στην πράξη τη ρητορική του μίσους;
Η Στέλλα Πρωτονοταρίου, δασκάλα στο 132ο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών, παρουσιάζει το ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει η σχολική κοινότητα στην καταπολέμηση της ρητορικής του μίσους και των διακρίσεων – σε συνεργασία με γονείς, μαθητές- μαθήτριες και την τοπική κοινότητα. Εξηγεί πώς μπορεί να «σπάσει» το φράγμα του μίσους που χωρίζει τους ανθρώπους, πώς αποδομείται μέσα στα σχολεία η ρητορική και η αντίληψη της μισαλλοδοξίας. Πώς εκπαιδευτικοί, γονείς και μαθητές/τριες μπορούν να «διαπαιδαγωγηθούν» ώστε να γίνουν οι ίδιοι φορείς μιας άλλης αντίληψης που θα έχει ως κέντρο της την ισότητα και την αλλεγγύη, την αξιοπρέπεια και το σεβασμό.
Tο 132ο δημοτικό σχολείο της Γκράβας, είναι από τα σχολεία ανά την Ελλάδα, που σε συνεργασία με άλλους φορείς εισήγαγε και υλοποίησε καινοτόμες πρακτικές για την εξάλειψη κρουσμάτων και φαινομένων ρητορικής του μίσους. Ποια ανάγκη οδήγησε στην ανάληψη τέτοιων πρωτοβουλιών από τη σχολική σας κοινότητα;
- Στο 132 Δημοτικό Σχολείο Αθηνών οι προσπάθειες του Συλλόγου Διδασκόντων ξεκίνησαν από το 1999 καθώς η κατάσταση που έπρεπε να αντιμετωπίσουμε ήταν αρκετά δύσκολη. Οι δυσκολίες βέβαια εξακολουθούν να υπάρχουν μέχρι και σήμερα, και θα αναφερθώ σε αυτές αμέσως μετά, αλλά και το σχολείο από την πλευρά του συνεχίζει τη σημαντική του προσπάθεια διευρύνοντας και εμπλουτίζοντας τις δράσεις του.
Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του σχολείου είναι ότι η πλειονότητα των παιδιών του προέρχεται από ευάλωτες κοινωνικές ομάδες. Περίπου το 70% του μαθητικού δυναμικού είναι παιδιά μεταναστών και προσφύγων. Πολλά παιδιά έρχονται στο σχολείο πεινασμένα, με βασικές ελλείψεις σε ρούχα, παπούτσια, σχολικά είδη... Κάποια δυσκολεύονται στην ελληνική γλώσσα ή έχουν προβλήματα στα μαθήματα, μερικά απουσιάζουν συχνά είτε γιατί εργάζονται με τους γονείς τους, είτε γιατί έχουν την ευθύνη των μικρότερων αδελφιών τους, ή γιατί χρειάζεται να βοηθήσουν τους γονείς τους. Στο παρελθόν, πριν ξεκινήσουμε τις παρεμβάσεις μας, υπήρχαν πολλές μαθητικές διαρροές.
Ταυτόχρονα, η πολυπολιτισμικότητα του σχολείου και η ανυπαρξία αναγκαίων αντισταθμιστικών μέτρων από την Πολιτεία, έκανε καχύποπτους κάποιους Έλληνες γονείς, επειδή θεωρούσαν ότι ο μεγάλος αριθμός μεταναστών στις σχολικές τάξεις θα ήταν επιζήμιος για τα παιδιά τους. Από την άλλη πολλοί μετανάστες και πρόσφυγες γονείς επειδή δε μιλούσαν ή δυσκολεύονταν στα ελληνικά, δεν μπορούσαν να επικοινωνήσουν με το σχολείο και την κοινωνία.
Αλλά και εμείς, οι εκπαιδευτικοί, δυσκολευόμασταν να διαχειριστούμε την ετερογένεια του μαθητικού μας πληθυσμού, τη σχέση μας με τους γονείς, τα οξυμένα προβλήματα στο σχολείο. Έτσι υπήρχε καχυποψία και συχνά εντάσεις.
Σε αυτό το πλαίσιο όπως καταλαβαίνετε, είναι εύκολο να αναπτυχθεί η ξενοφοβία και ο ρατσισμός, όταν μάλιστα τα ΜΜΕ και η περιρρέουσα ατμόσφαιρα ενισχύουν και νομιμοποιούν ρατσιστικές αντιλήψεις και συμπεριφορές, προωθώντας την άποψη ότι «οι μετανάστες ευθύνονται σε σημαντικό βαθμό για κάθε πρόβλημα»...
Στο 132, στηριζόμενοι στους στόχους και τις αρχές της αντιρατσιστικής εκπαίδευσης και παράλληλα, παρακολουθώντας στενά τη σύγχρονη παιδαγωγική επιστημονική έρευνα, προσπαθήσαμε να φτιάξουμε ένα δημοκρατικό και ανθρώπινο σχολείο που θα αναδείξει τον πλούτο που μεταφέρουν όλα τα παιδιά, Έλληνες και μετανάστες. Να μετατρέψουμε δηλαδή αυτό που θεωρείται ως μειονέκτημα σε πλεονέκτημα για όλα τα παιδιά.
Οι δράσεις του σχολείου συνέτειναν στο να θωρακίζουν τα παιδιά, να τα βοηθούν να αποδομούν στερεοτυπικούς μύθους και προκαταλήψεις, να τα κάνουν να αγκαλιάζουν το διαφορετικό, το δικό τους και των άλλων. Φανταστείτε ένα πλαίσιο που η οποιαδήποτε ρατσιστική αντίληψη και συμπεριφορά να απαξιώνεται από τη γέννησή της.
Το κλειδί σε τέτοιου είδους εγχειρήματα είναι η συμμετοχή. Όχι μόνο της εκπαιδευτικής κοινότητας, αλλά και των γονιών, της γειτονιάς. Στις πρωτοβουλίες και τις δράσεις που υλοποιήθηκαν, πόσο σημαντική είναι η αδιαμεσολάβητη συμμετοχή της τοπικής κοινότητας;
- Είναι σημαντικό να διαμορφώνεται μια συλλογική συνείδηση, που, εν δυνάμει, θα βοηθά στην ανάπτυξη στρατηγικών παρέμβασης και συλλογικής δράσης. Το σχολείο χωρίς υποστήριξη και συνεργασίες δεν μπορεί να είναι αποτελεσματικό. Η ενεργή συμμετοχή των γονέων, της τοπικής κοινωνίας αλλά και πολλών φορέων, επιστημονικών ή κοινωνικών, είναι απαραίτητη στην κάλυψη αναγκών και στην επίλυση προβλημάτων στην καθημερινότητα του σχολείου. Ιδιαίτερα σήμερα, που πολλά παιδιά ζουν σε συνθήκες ακραίας φτώχειας με σοβαρές συνέπειες για τη σωματική και ψυχική τους υγεία, και χρειάζονται ιδιαίτερη φροντίδα.
Τις προηγούμενες ημέρες, είδαμε ακόμη και σχολεία να κλείνουν στα Διαβατά, προκειμένου οι μαθητές και μαθήτριες να συμμετάσχουν στις κινητοποιήσεις κατά της δημιουργίας κέντρων φιλοξενίας προσφύγων. Βλέπουμε, δηλαδή, τα παιδιά να χρησιμοποιούνται ως όργανα της ρητορικής του μίσους. Πώς μπορεί να σταθεί η εκπαιδευτική κοινότητα απέναντι σε τέτοιου είδους φαινόμενα;
- Το να «διδάσκουμε» τα παιδιά μια τέτοια συμπεριφορά και να εμπλέκεται σε αυτό και το σχολείο είναι μια αρνητική εμπειρία, που θα πρέπει να μας προβληματίσει. και σίγουρα χρειάζεται να καταδικαστεί. Μην ξεχνάμε όμως ότι το σχολείο είναι ένας μικρός καθρέφτης της κοινωνίας. Ότι είμαστε όλοι ευάλωτοι σε ξενοφοβικές αντιλήψεις και ότι η αποδόμηση του ρατσισμού και η πρόληψή του είναι μια διαρκής και συχνά επώδυνη διαδικασία. Ας στεκόμαστε καλύτερα στα άπειρα παραδείγματα αλληλεγγύης και ανθρωπιάς των ανθρώπων της χώρας μας, που μας γεμίζουν συγκίνηση, ελπίδα, περηφάνια.
Από την καινοτόμα σχολική διδασκαλία και δραστηριότητα, βρεθήκατε αντιμέτωπη με την άσκηση ποινικής δίωξης εις βάρος σας. Στον αγώνα, όμως, αυτόν δεν ήσαστε μόνη. Πλάι σας στάθηκαν γονείς, μαθητές και μαθήτριες, η τοπική κοινότητα, εκπαιδευτικοί και κοινωνικοί φορείς, πολιτικά κόμματα. Ο δρόμος για την πανηγυρική δικαίωσή σας μετά από περίπου δύο χρόνια, έγινε επί της ουσίας ένα σύμβολο ενός αγώνα που δεν αφορούσε εσάς αποκλειστικά, αφορούσε έναν αγώνα κατά των συντηρητικών και εθνικιστικών αντανακλαστικών, μια προσπάθεια για την καταπολέμηση φαινομένων της ρητορικής του μίσους και εν τέλει του διχασμού…
- Στον ευαίσθητο χώρο του δημόσιου σχολείου είναι αναγκαίο να συγκροτείται ένα πλατύ μέτωπο διεκδίκησης για να υπεραπιστούμε όλοι μαζί το αγαθό της εκπαίδευσης να 'ναι προσβάσιμο, χωρίς διακρίσεις και αποκλεισμούς, σε όλα τα παιδιά, Έλληνες, μετανάστες, πρόσφυγες, παιδιά με αναπηρία, παιδιά που βιώνουν τη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό κ.λπ.
Το έργο του σχολείου ήρθε να απαντήσει σε ένα πολυσυζητημένο ερώτημα: Ποιο ρόλο μπορεί να διαδραματίσει το σχολείο στην καταπολέμηση της ανισότητας των ευκαιριών για μόρφωση, που εν τέλει είναι η εκπαιδευτική διάσταση της κοινωνικής ανισότητας και της ταξικότητας της κοινωνίας; Σε ποιο βαθμό μπορεί να βάλει φραγμό στις διακρίσεις, στην περιθωριοποίηση, στον κοινωνικό αποκλεισμό;
- Τα καταγεγραμμένα αποτελέσματα, μέσα από μελέτες και επιστημονικές έρευνες που έγιναν στο πλαίσιο του σχολείου, φέρνουν αισιοδοξία και δείχνουν ότι μπορεί το σχολείο, χωρίς φυσικά να κάνει θαύματα, να παρέμβει. Και αυτή η μικρή έστω παρέμβαση βοηθά στον εξανθρωπισμό της κοινωνίας. Και αυτό, μην ξεχνάμε, είναι όνειρο και ανάγκη κάθε δημοκρατικού και ευαίσθητου ανθρώπου. Γι' αυτό νομίζω πως το 132 αγκαλιάστηκε και υποστηρίχτηκε τόσο πολύ.
Ποιες πρωτοβουλίες θα μπορούσε να αναλάβει μια κυβέρνηση στην κατεύθυνση ενός σχεδιασμού καταπολέμησης της ρητορικής του μίσους μέσα στα σχολεία;
- Στο χώρο της εκπαίδευσης υπάρχει πλούσια εμπειρία. Καταρχή να καταγραφούν και να αξιοποιηθούν προσπάθειες και εμπειρίες εκπαιδευτικών και σχολείων. Και φυσικά να επιμορφωθούν κατάλληλα οι εκπαιδευτικοί, ώστε να αποκτήσουν την αναγκαία τεχνογνωσία. Ένα τόσο σοβαρό θέμα, που αφορά στην καταπολέμηση της ρητορικής μίσους στη χώρα μας, χρειάζεται σοβαρές θεσμοθετημένες παρεμβάσεις. Αν υπάρχει λοιπόν αληθινό ενδιαφέρον, ας αρχίσουμε από την εκπαίδευση των παιδιών μας.
