Δημήτρης Α. Σεβαστάκης*
Πάνω στην γνώση έχει εγκατασταθεί μια απεικόνιση της γνώσης. Δεκάδες τηλεοπτικές σειρές κτίζουν την μυθοπλασία τους στην επιστημονικοφάνεια. Τριχίδια που στην ιδιοφυή ομάδα επιστημόνων της αστυνομίας («νόμιμων»δηλαδή επιστημόνων, επιτομές του καλού) γίνονται το εργαλείο μιας απίστευτης εξιχνίασης εγκλήματος.Τα ελάχιστα βιολογικά στοιχεία και η εξαιρετική παρατηρητικότητα του επιστήμονα - αστυνομικού, μαζί με μπόλικη πληροφορική μεταφυσική , σουπερ 3d και κρυφά animations, αποτελούν την πιο έγκυρη εικονογράφηση της επιστημονικής τηλεοπτικότητας. Συχνά η διαδικασία ανάλυσης του γρίφου στους υπερυπολογιστές του FBI, «φιλμάρεται» σα βιντεοκλίπ. Χωρίς λόγια, γρήγορος ρυθμός, πολυκάμερα, πειραγμένη εικόνα, έξυπνα «φλουταρίσματα», υπερδραστικά ζουμ, «μπιτάτη» μουσική υπόκρουση. Ο επιστήμονας είναι σκηνοθετημένος, υπερφωτισμένος, μόνος, πλήρης, σκηνικός, με τη επαγγελματική του υπερεπάρκεια και την αδυσώπητη ευστοχία. Η γνώση γίνεται της μόδας λοιπόν; Είναι νομιμοποιημένη πλέον στο λαϊκό κοινό ώστε να διευρύνεται μαζικά στην τηλεοπτική σφαίρα;Ναι. Ιδίως η γνώση που δεν μετεωρίζεται σε μια αφηρημένη αυθυπαρξία, αλλά βρίσκει βιομηχανική και εμπορική εφαρμογή. Ένας προγραμματιστής, ένα ντιζάινερ προγραμμάτων, που οδήγησε μια εταιρεία σε μια εφαρμογή με την οποία απέκτησε στρατηγικό πλεονέκτημα έναντι των αντιπάλων της, είναι το τέλειο δείγμα επιστήμονα- σούπερμαν. Γνωστή η ιστορία με τα tablets. Ακόμα πιο λαμπρή εκδοχή είναι αυτή του επιστήμονα- επιχειρηματία. Η ιδιοφυΐα που οργανώνει ένα επιχειρηματικό corpusως μηχανισμό υλοποίησης των ιδεών του . Η σκέψη χρειάζεται και την μηχανική της, τα κατάλληλα εννοιολογικά σχήματα για να είναι κοινωνικά προσλήψιμη. Συχνά στην ειδησιογραφία μια «επιστημονική» είδηση βρίσκεται ψηλά. Ένα νέο βιοστοιχείο που μπορεί να βοηθήσει στην μεγαλύτερη κατανόηση του γενετικού κώδικα ή μια νέα μεθοδολογία ανάλυσης που ανατρέπει τα βιογραφικά στοιχεία του Ιούλιου Καίσαρα, ή ακόμα το νέο κινητό που είναι πιο λεπτό, με ισχυρότερο επεξεργαστή απ' το προηγούμενο, αλλά είναι και εύκαμπτο εφόσον έχουν χρησιμοποιηθεί σιλικονούχα υλικά στην κατασκευή του, ειδήσεις πάνω σε δυσνόητα οικονομικά υποπροϊόντα, εκτίμηση μιας ιδιαίτερης γεωλογικής διάβρωσης στον Άρη που οδηγεί σε σενάρια, όλα τα ευρήματα μπορούν να μπουν στην ειδησιογραφική εθιμοτυπία. Η γνώση οργανώνεται πάνω στην εξιχνίαση ενός πυρήνα αληθείας. Δίνει ένα κλειδί. Είτε αποτελεί την πιο ουσιώδη πληροφορία για την επίλυση ενός περίπλοκου και επώδυνου προβλήματος. Κάποιο χρηματιστηριακό προϊόν που θα επέτρεπε στα ασφαλιστικά ταμεία να σώσουν τα αποθεματικά τους, μια εύστοχη χημική παρέμβαση που αποτρέπει την ανάπτυξη καρκινικών όγκων, ένας νέος δεκαπύρηνος επεξεργαστής στο GPS που καθοδηγεί έτσι την κίνησή σου με αυτοκίνητο ώστε να εξοικονομείς 28% καύσιμο και χρόνο. Η γνώση όσο εκλαϊκεύεται, τόσο αποκτά τη μορφή θρησκευτικής αναρώτησης, αφού αγγίζει τα μύχια μιας ανελαστικής επιθυμίας, μιας αδυσώπητης ανάγκης και ενός ολικού φόβου. Η εκπαίδευση πώς διεκτυλίσσεται πάνω σε ένα τέτοιας έκτασης γνωστικό ανακαθορισμό; Πώς ενσωματώνει την τεράστια βιομηχανική και πολιτιστική διασπορά της επιστημονικής γνώσης, πώς αφομοιώνει την ισχυρή στροφή στις θετικές επιστήμες και την εμπορική κρίση στις ανθρωπιστικές, (λεγόμενες) επιστήμες; αλλά και πώς σχετίζεται με τοεκτεταμένο εικονογραφικό εγχείρημα που επικυρώνει την δημοφιλία της;
«Το πνεύμα που κυριαρχεί παντού μοιάζει να είναι μια αποφασιστική αισιοδοξία (…)» γράφει η ΛούσυΛίπαρντ. Συνεχίζει δε σε άλλο κείμενο από την ίδια συλλογή: «(…) οι καλλιτέχνες της Ποπ Αρτ δεν απεικονίζουν απλώς καθημερινά αντικείμενα ούτε και αντλούν κάποια υφολογική γραμμή από την λαϊκή κουλτούρα, αλλά λειτουργούν σε απόσταση από την πραγματικότητα.(…) Χωρισμένη ήδη από τη ζωή με το "φράγμα από σελοφάν" του κόσμου της διαφήμισης και του εμπορίου, η Ποπ Άρτ μπορεί να παραμένει αποστασιοποιημένη την ίδια στιγμή που κρατάει μια επαφή με τις συναισθηματικές ή αισθητηριακές αντιδράσεις του θεατή». Απόσπαση απ' την πραγματικότητα μέσα από την φαινομενική ακρίβεια. Να το προγραμματικό πλαίσιο της ακραιφνούς νέας επιστημονικής αισιοδοξίας. Το λαϊκό κύρος της νέας επιστήμης μεταχειρίζεται το διπλό τέχνασμα που, κατά Λίπαρντ, ενσωματώνει την Ποπ κουλτούρα. Έχουμε λοιπόν μια θεμελιώδη μετατόπιση; Μάλλον. Από την μια επιστημονικές εφαρμογές ειδικά σε προϊόντα λαϊκής κατανάλωσης κι από την άλλη μια εικονογραφική και περιγραφική εκλάμπρυνση της επιστημονικής γνώσης. Δύο πλευρές της μαζικής κουλτούρας. Δυο μετατονισμοί του θυσιαστικού και μοναχικού μελετητικού και ερευνητικού προτύπου. Πάνω στο γνωστικό γεγονός αναπτύσσεται ένα παραστασιακό γεγονός . Μια παράσταση της γνώσης. Ανασυμβολισμοί. Ή, για τον Eco: «Στην πραγματικότητα δεν ξέρω πια τι είναι ένα σύμβολο. Προσπάθησα να ορίσω τον συμβολικό τρόπο σαν μια ιδιαίτερη στρατηγική του κειμένου. Αλλά πέρα απ' αυτήν τη στρατηγική του κειμένου(…) το σύμβολο μπορεί να είναι κάτι πολύ σαφές (μια μονοσήμαντη έκφραση με συγκεκριμένο περιεχόμενο) ή κάτι πολύ σκοτεινό (μια πολυσήμαντη έκφραση που ανάγεται σ' ένα νεφέλωμα σημασιών)». Η «κειμενοποίηση» και «εικονοποίηση» του γνωστικού γεγονότος, είναι αναπόφευκτη συνέπεια της κοινωνικής του κάρπωσης. Η μεγαλύτερη ζωτικότητα στο χώρο της επιστημονικής δράσης, εμφανίζεται στην διαχείριση του κοινωνικού προτύπου που αυτή η δράση στοιχειοθετεί. Ή μάλλον του εμπορικού ιδιώματος που συστήνει. «Είναι γεγονός ότι σήμερα διεθνώς οι ανησυχίες των κυβερνήσεων για την αποδοτικότητα των Πανεπιστημίων έχουν μια δεδομένη ρεαλιστική βάση, όπως επισημαίνει ο BobCowen (2001:107) .Η τελευταία έχει σε αρκετές περιπτώσεις επιτρέψει, ενίοτε νομιμοποιήσει νομοθετικές και πολιτικές υπερβολές. Οι υπερβολές αυτές, όπως διαπιστώνεται από τους Charlton & Andras (2002:31), όχι σπάνια παραγνωρίζουν την σχέση μεταξύ διαδικασιών και αποτελεσμάτων, υιοθετώντας μια καθαρή αυτοαναφορική πρόσληψη της «υψηλής ποιότητας» αποκλειστικά σχετιζόμενη με τα μετρήσιμα αποτελέσματα έρευνας και διδασκαλίας. Πολλές απ αυτές τις υπερβολές χρησιμοποιούν ως νομιμοποιητική βάση την ανάγκη απόκρισης στις συμφωνημένες προτεραιότητες της διαδικασίας της Μπολώνια». «Ωστόσο (σ.σ. η Μπολώνια) δεν έχει αντιμετωπίσει αποτελεσματικά τον κίνδυνο να χαθεί το αυθυπόστατο της παραδειγματικής συγκρότησης των επιστημονικών πεδίων και συγχρόνως η ίδια η αυτονομία των ιδρυμάτων»i.Η κριτική και σχετικά ισορροπημένη προσέγγιση του τριτοβάθμιου εκπαιδευτικού φαινομένου που περιέχεται στο συλλογικό έργο, βρήκε το πολιτικό της ανάπτυγμα - εξέλκωση με την βίαιη εισδοχή του επιδοσιακού, ανταγωνιστικού και «μετρήσιμου» πανεπιστημίου των τελευταίων χρόνων. Η ιδεολογικά δεσπόζουσα εκπαιδευτική φόρμα πάσχει από προγήρανση.
«Με τι θα καταπολεμήσουμε τη φτώχεια; Με τα "εστιατόρια της καρδιάς". Στον τομέα της εξωτερικής πολιτικής τι κάνουμε εναντίον του πολέμου; Ανθρωπιστική δράση. Για τη λύση των προβλημάτων μετανάστευσης και της ενσωμάτωσης των μεταναστών, τι προτείνουμε; Την οργάνωση SOS - Ρατσισμός. Μετατρέπετε όλα τα πολιτικά προβλήματα σε ηθικά,πράγμα που είναι ο καλύτερος τρόπος να μη λυθούν ποτέ». Σχολιάζει ο Αντρέ Κοντ Σπονβίλ το φαινόμενο του «ηθικού αγγελισμού» Νέα ακανόνιστα εννοιολογικά πλαίσια δημιουργούνται, γνωστικές ασυμμετρίες, εμπορικές πυκνώσεις του γνωστικού αποθέματος, και ένας απόλυτος οικονομισμός, αναστοιχειοθετούν το περίβλημα μέσα στο οποίο οργανώνονται οι μορφωτικές επιθυμίες. Περίπου σ΄ αυτή την αστάθεια πρέπει να ανασυνταχθεί ο χάρτης ενός νέου ουμανισμού και του εκπαιδευτικού μηχανισμού που θα τον ουσιώσει.
* Zωγράφος, Αν. Καθηγητής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ
