H Δημοκρατική Παιδεία αναφέρεται σε ένα σύνολο πρακτικών, δραστηριοτήτων, πληροφοριών και ιδεών που αξιώνουν μια συγκεκριμένη κοινωνική μορφή συνύπαρξης η οποία: α) στηρίζεται στην καλλιέργεια της κοινωνικής συνείδησης και της κοινωνικής αλληλεγγύης, β) προάγει δημοκρατικές ιδέες και πρακτικές και ενισχύει τη δυνατότητα για την εμφάνιση νέων μορφών συλλογικότητας και δράσης, οι οποίες θα μπορούν να προασπίζονται τη δημοκρατία, και γ) αναγνωρίζει και σέβεται τη διαφορετικότητα, αξιώνοντας την εφαρμογή των δικαιωμάτων διαφορετικών ομάδων και μονάδων στην πράξη. Πρόκειται για μια σύνθετη και πολύπλευρη εκπαιδευτική διαδικασία, που επικεντρώνεται στους κανόνες δημοκρατικής συνύπαρξης μέσα στη σχολική κοινότητα, φέροντας το αίτημα για εμβάθυνση της δημοκρατίας στο «εδώ και τώρα» της σχολικής ζωής. Πρόκειται ταυτοχρόνως για μια διαδικασία που καθιστά το σχολείο πόλο της κοινωνικής δραστηριότητας της κοινότητας αλλά και φορέα ανάδειξης κοινωνικά γενικεύσιμων αρχών δημοκρατικής οργάνωσης, ατομικής και συλλογικής χειραφέτησης.
Θεωρητικές αφετηρίες και παραδοχές
Η Δημοκρατική Παιδεία δεν αντιλαμβάνεται το σχολείο ως ένα ουδέτερο θεσμό αποκομμένο από τις ευρύτερες κοινωνικο-οικονομικές και πολιτικές συνθήκες. Αντίθετα, αναγνωρίζει το ρητό και άρρητο ρόλο της εκπαιδευτικής διαδικασίας στην αναπαραγωγή της λογικής, της λειτουργίας και των αποτελεσμάτων των κυρίαρχων δομών και σχέσεων.
Η Δημοκρατική Παιδεία στοχεύει σε ένα σχολείο το οποίο:
α) αναγνωρίζει την κοινωνική αφετηρία της ανισότητας και στέκεται κριτικά στις αντιλήψεις που προάγουν την\ φυσική-βιολογική της ερμηνεία·
β) αποκηρύσσει την εσωστρέφεια και ανοίγεται στην κοινωνία και στα προβλήματά της, δημιουργώντας χώρο και χρόνο για την πραγμάτευσή τους·
γ) διακρίνεται από κοινωνική ευαισθησία και ευελιξία, παρακολουθώντας και συμμετέχοντας στην εξέλιξη και τις μεταβολές της κοινωνικής πραγματικότητας·
δ) διαμορφώνει σχέσεις αυτονομίας, πρακτικές χειραφέτησης και λόγους κριτικής και αναστοχασμού, που εγγυώνται τον έλεγχο της εξουσίας, τον αποκλεισμό της αυθαιρεσίας, την ορθολογική αντιπαράθεση, τη συνύπαρξη και συνεργασία, καθώς και τη συλλογική δράση - σχέσεις, πρακτικές και λόγους με χαρακτήρα «υποδειγματικό» για την κοινωνία εντός της οποίας δρα.
Προϋποθέσεις για μια εκπαίδευση που αξιώνει τα παραπάνω είναι:
• η θεσμική παραδοχή ότι το σχολείο γίνεται δέκτης ή και προκαλεί το ίδιο περιστατικά βίας, αποκλεισμού, στιγματισμού και ρατσισμού·
• η παραδοχή ότι τα περιστατικά αυτά δεν βρίσκουν αποτελεσματικές λύσεις αν αφεθούν στην τύχη τους, δηλαδή στις ικανότητες και ευαισθησίες των εκπαιδευτικών·
• η αναγνώριση ότι στην πλειονότητά τους τα σχολεία είναι ευάλωτα και απροετοίμαστα για την αντιμετώπιση παρόμοιων περιστατικών και συνήθως περιορίζονται στην εκ των υστέρων και αναγκαστική αντίδραση ή σε βεβιασμένες πρακτικές πρόληψης·
• η αμφισβήτηση κλασικών και παγιωμένων παραδοχών που προσλαμβάνουν τους μαθητές και τις μαθήτριες κατά κύριο λόγο ως παθητικά, ελλειμματικά υποκείμενα, τα οποία λόγω απειρίας, μικρής ηλικίας και περιορισμένων γνώσεων και ικανοτήτων θεωρούνται ανέτοιμα να κατανοήσουν και πόσο μάλλον να επεξεργαστούν κριτικά κοινωνικές και πολιτικές έννοιες, να δουν τον εαυτό τους σε σχέση με τρέχοντα κοινωνικά φαινόμενα, να τα αξιολογήσουν και να τα σκεφτούν σε σχέση με δικά τους βιώματα·
• η αναγνώριση της δημοκρατίας ως επιδίωξης, ως προϊόντος ατομικής, συλλογικής και θεσμικής δράσης, με όρους αγώνα και διαρκούς έγνοιας. Έτσι η δημοκρατία, ως έννοια και ως σύνολο πρακτικών, δεν θεωρείται μια φυσική και δεδομένη κατάσταση πραγμάτων, αλλά διαρκώς σε κίνδυνο, ιδίως σε εποχές κρίσης. Για αυτό η Δημοκρατική Παιδεία έχει ως πρωταρχικό της στόχο την ανάπτυξη ιδεών, στάσεων και δράσεων που αποβλέπουν στην προάσπιση της δημοκρατίας·
• η εξασφάλιση της άμεσης συμμετοχής του σχολείου στην τοπική και συνολική κοινωνική ζωή, και η αναγνώριση της σημασίας αυτής της συμμετοχής από όλα τα μέλη της σχολικής κοινότητας·
• η εγκαθίδρυση ενός γνωστικού και μαθησιακού καθεστώτος κριτικού ελέγχου κάθε αυθεντίας και έλλογης αμφισβήτησης κάθε αθεμελίωτου «δεδομένου», καθώς και η αναγνώριση αυτού του καθεστώτος ως εκπαιδευτικού δικαιώματος.
Στόχοι
Η Δημοκρατική Παιδεία εστιάζει μεν στο «εδώ και τώρα» της ζωής των μαθητών και των μαθητριών και της πραγματικότητάς τους, συνδέοντάς την όμως με ιστορικές συντεταγμένες. Προσεγγίζοντας τους μαθητές και τις μαθήτριες ως ενεργά υποκείμενα, η εκπαίδευση στη δημοκρατία και στις δημοκρατικές πρακτικές:
• αποσκοπεί στο να δώσει στους μαθητές και μαθήτριες τις ευκαιρίες, τις γνώσεις και τις ικανότητες για να νιώσουν ότι είναι μέλη της ευρύτερης κοινωνίας, ότι ανήκουν δηλαδή στο κοινωνικό σύνολο και μοιράζονται την καθημερινότητα μαζί με άλλους συμπολίτες τους, ακόμη και ιδίως αν αυτό που μοιάζει να είναι κοινό και κεκτημένο δικαίωμα εκφράζεται σε διακριτές εκδοχές, ακυρώνεται ή προσφέρεται υπό όρους, και οδηγεί σε ανισότητες, περιθωριοποίηση, αδυναμία ή δυσκολία πρόσβασης.
• συμβάλλει στο να παγιωθεί η αντίληψη ότι οι εκάστοτε κοινωνικές συνθήκες (πολιτικές, οικονομικές, ιδεολογικές ή πολιτισμικές) έχουν επιπτώσεις τόσο στη δική τους ζωή και στο φάσμα των εμπειριών και βιωμάτων τους, στο παρόν και στο μέλλον, όσο και στις ζωές των συμπολιτών τους. Η καλλιέργεια της αναστοχαστικής ικανότητας διαμορφώνει την αντίληψη ότι οι θεσμοί αποτελούν προϊόντα της ανθρώπινης δράσης μέσα σε ένα ορισμένο ιστορικό πλαίσιο και δεν αποτελούν φυσικά φαινόμενα.
• αποδομεί τις «ψυχολογικές» ερμηνείες των κοινωνικών ζητημάτων, κατανοώντας ωστόσο τη λειτουργία των ψυχικών διεργασιών και των ασυνείδητων μηχανισμών που συμπροσδιορίζουν τη δράση και τις παραστάσεις των κοινωνικών υποκειμένων. Αυτό είναι, για παράδειγμα, ιδιαίτερα σημαντικό ως προς το φασισμό, ο λόγος του οποίου, αντί επιχειρημάτων, χρησιμοποιεί «ψυχολογικές» μεθόδους πειθούς και μηχανισμούς προβολής για να κατασκευάσει φανταστικές παραστάσεις του «Εγώ» και του «Άλλου».
• προάγει τους σήμερα αναγνωρισμένους όρους εξασφάλισης της δημοκρατίας, δηλαδή την εκπροσώπηση και αντιπροσωπευτικότητα, τη συμμετοχή και τον έλεγχο, τη διαβούλευση και τη συμπερίληψη, ενώ ταυτόχρονα επαναφέρει το ζήτημα της μέγιστης δυνατής ισότητας και της απαλλαγής από κάθε αυταρχική εξάρτηση, επομένως της αυτονομίας ως κεντρικής αρχής της δημοκρατικής εκπαίδευσης.
• επιδιώκει να μετατρέψει την έννοια του πολίτη από μια νομική σε μια πολιτική κατηγορία, τα μέλη της οποίας θα έχουν δημόσιο λόγο, θα στέκονται κριτικά και αναστοχαστικά απέναντι στις εκάστοτε κοινωνικές συνθήκες, και θα είναι ικανά να ερμηνεύουν τις μεταβολές τους, ώστε να παρεμβαίνουν στον έλεγχό και τον προσδιορισμό τους. Βάση της παραπάνω επιδίωξης είναι η αναζήτηση εναλλακτικών λύσεων συνύπαρξης και κοινωνικής αλληλεγγύης, οι οποίες υπερβαίνουν τη συνήθη αντίληψη περί ισότητας και αναγνώρισης της ταυτότητας με πολιτισμικούς όρους, επαναφέροντας το κρίσιμο ζήτημα της αντιμετώπισης των κοινωνικών και οικονομικών διαστάσεων της ανισότητας.
• επενδύει την ιδιότητα του πολίτη με τη διάσταση της ενεργού κοινωνικής παρέμβασης και της συλλογικής δράσης που εξασφαλίζουν το δημοκρατικό έλεγχο της εξουσίας.444
• καλλιεργεί ικανότητες σχετικές με την ενσυναίσθηση, την αυτεπίγνωση και τον αυτοέλεγχο ως βάση για την ανάπτυξη του διαλόγου, της ικανότητας των μαθητών και μαθητριών να ακούν, να επιλύουν διαφωνίες και να συνεργάζονται.
* καλλιεργεί γνώσεις και ικανότητες σχετικές με τον έλεγχο και την εύρεση ή παραγωγή επιχειρημάτων, ερμηνειών και πληροφοριών, γνώσεις και ικανότητες πολυδιάστατης επικοινωνίας (σε γλώσσες που συμπεριλαμβάνουν αυτή των νέων τεχνολογιών), ατομικής και ομαδικής διερεύνησης (άρα και αμφισβήτησης) και διυποκειμενικής ή συλλογικής αντιπαράθεσης προτάσεων.
Περιεχόμενο
Η Δημοκρατική Παιδεία στηρίζεται σε έναν πυρήνα ιδεών που ενισχύουν την καλλιέργεια της κοινωνικής συνείδησης και αλληλεγγύης, προσφέροντας συνθήκες που ευνοούν τη διαμόρφωση συλλογικοτήτων και κοινών μορφών, στο επίκεντρο των οποίων τοποθετείται η μαθητική κοινότητα. Η Δημοκρατική Παιδεία προσφέρει το πλαίσιο για να διερευνηθεί η σχέση του ατόμου μέσα σε μια συλλογικότητα με όρους αυτονομίας και συνύπαρξης, διασφάλισης και άσκησης δικαιωμάτων, επιμερισμού και ανάληψης υποχρεώσεων, κανόνων συνεργασίας και επίλυσης συγκρούσεων, στα όρια της εκπροσώπησης και της ανάθεσης. Επικουρικά κατανοεί και εκτιμά την εθνοτική – θρησκευτική – έμφυλη-σεξουαλική «διαφορετικότητα», αξιώνοντας μια κοινότητα ισότητας, αδελφοσύνης, ελευθερίας, διάλογου και σεβασμού.
Παράλληλα, η Δημοκρατική Παιδεία αποδυναμώνει και υπονομεύει:
• τον εθνοκεντρισμό, επιχειρώντας την αποδόμηση των εννοιών της εθνικής καθαρότητας, όπως και της εθνικής ή και φυλετικής ανωτερότητας·
• τις θεωρίες του φασισμού-εθνοκεντρισμού-ναζισμού, προσφέροντας μια θεωρητική αλλά και πρακτική, μαχητική παρέμβαση που βασίζεται στην πληροφορία και το επιχείρημα·
• την απόλυτη υποταγή ατόμου στο συλλογικό·
• την εικόνα ενός αμετάβλητου, συμπαγούς, δεδομένου και μονοδιάστατου κόσμου·
τη στερεοτυπική σκέψη και την αναπαραγωγή ρητά ή άρρητα εθνικιστικών, ρατσιστικών, ξενοφοβικών, σεξιστικών, αντισημιτικών, φιλοολοκληρωτικών και φιλοαυταρχικών δήθεν «κοινών τόπων».
Βασικοί Στόχοι
Η Δημοκρατική Παιδεία στοχεύει στην ανάπτυξη γνώσεων, ικανοτήτων και δεξιοτήτων, στάσεων, ευαισθησιών και εμπειριών που υποβοηθούν τη διαμόρφωση ενεργών πολιτών, ικανών:
• να εντοπίζουν αποκλίσεις από τις δημοκρατικές αρχές και πρακτικές και να αναλαμβάνουν κοινωνική δράση αξιώνοντας το σεβασμό τους και την έμπρακτη, θεσμική κατοχύρωσή τους·
• να διεκδικούν και να διασφαλίζουν τη διεύρυνση της δημοκρατικής συμμετοχής σε όλες τις εκφάνσεις της κοινωνικής και πολιτικής ζωής, μαθαίνοντας να είναι ενεργοί πολίτες, ικανοί να παρεμβαίνουν και να συνδιαμορφώνουν την κοινωνική και σχολική τους πραγματικότητα.
Μεθοδολογία
Οι βασικοί στόχοι της Δημοκρατικής Παιδείας παραπέμπουν στην οικοδόμηση μιας άλλης σχέσης με τη γνώση και τον κόσμο. Στην Δημοκρατική Παιδεία ξαναβρίσκουν περιεχόμενο οι δύο άξονες που οικοδομούν την παιδαγωγική ως αυθεντική σχέση αμοιβαίας αναγνώρισης, δηλαδή το «εύρος εμπειριών» και η «ικανότητα ευτυχίας». Ο πρώτος αναφέρεται στην ευκαιρία που δίνει η εκπαίδευση να γνωρίσει κανείς άλλους κόσμους καθώς και να τους ζήσει με άλλα μάτια και ο δεύτερος παραπέμπει σε μεθόδους και μέσα (κυρίως συνδεδεμένα με το παιχνίδι, την εικόνα, τις τέχνες, τα δυνητικά περιβάλλοντα των νέων τεχνολογιών και την απελευθέρωση της δημιουργικής φαντασίας), αλλά κυρίως στη δυνατότητα απόλαυσης (από και διά της γνώσης)
Οι ενδεδειγμένες μεθοδολογίες που υποβοηθούν τα παραπάνω:
ενισχύουν την επιθυμία για μάθηση και την απόλαυση της γνώσης·
αξιοποιούν τη βιωματική εμπειρία των μαθητών, συνδεόντας αλλά και αντιπαραβάλλοντάς την με τη γνώση και την πληροφόρηση που προέρχονται από τον οικείο αλλά και κάθε άλλο κόσμο (τον κόσμο των μαθητών από άλλα φυσικά και πολιτισμικά περιβάλλοντα, τον κόσμο της τέχνης, τον ψηφιακό κόσμο)·
προωθούν την ενεργό συμμετοχή των μαθητών και των μαθητριών·
καλλιεργούν την κριτική, αυτόνομη και δημιουργική σκέψη, την αμφιβολία και την αμφισβήτηση των κοινών τόπων αλλά και της ίδιας της σχολικά προσφερόμενης γνώσης·
ενεργοποιούν τη φαντασία ως δυνατότητα των μαθητών και των μαθητριών να σκεφτούν και να αρθρώσουν το ιδεατό, πώς τα πράγματα θα μπορούσαν να είναι διαφορετικά·
οξύνουν την ικανότητα μαθητών και μαθητριών να αντιλαμβάνονται τις ασυνέχειες, τις συγκρούσεις και τις ρωγμές στην ιστορία της δικής τους και των άλλων κοινωνιών·
καθιστούν ορατές τις αντιφάσεις των κοινωνικών σχέσεων και διεργασιών, την ελάχιστη μη αναιρέσιμη διαφορά στις οπτικές των πραγμάτων και τη σύνδεσή τους με πολιτισμικούς ορίζοντες, κοινωνικά συμφέροντα και γνωστικά ενδιαφέροντα·
ευαισθητοποιούν μαθητές και μαθήτριες σχετικά με τις υλικές αλλά και ιδεολογικές διαδικασίες συγκρότησης ατομικών και συλλογικών ταυτοτήτων και σχετικά με τους λόγους που υπαγορεύουν διακρίσεις μεταξύ οικείου και διαφορετικού ή και φίλου και εχθρού·
καλλιεργούν την ικανότητα μαθητών και μαθητριών να διακρίνουν τις ασυμμετρίες, τις μεταβολές και το μη ενιαίο της γνώσης, ακόμα και της επιστημονικής·
προάγουν το διάλογο ως τρόπο οικοδόμησης των σχέσεων, της καθημερινής ζωής, αλλά και ως τρόπο προσέγγισης της γνώσης (θέτοντας ταυτόχρονα τους όρους διεξαγωγής του, τις απόψεις που δεν μπορούν να γίνουν ανεκτές, και γιατί κάτι τέτοιο είναι δημοκρατικό)·
συνδέουν το θέμα που πραγματεύονται με τη ζωή των μαθητών και των μαθητριών και τις κοινωνικές διαδικασίες·
οδηγούν στην αυτοοργάνωση της μαθητικής κοινότητας, καθώς η κριτική και η φαντασία δεν είναι θεωρητικά ζητούμενα αλλά αποκτούν υπόσταστη στον τρόπο με τον οποίο οι μαθητές και οι μαθήτριες διαμορφώνουν την καθημερινή τους ζωή τόσο στο σχολείο όσο και έξω από αυτό·
εξοικειώνουν τους μαθητές και τις μαθήτριες με το εγγενώς ασταθές των δημοκρατικών διαδικασιών, την αμφισβήτηση και δυνάμει ανατροπή προηγούμενων αποφάσεων και πλειοψηφιών, τη μεταβλητότητα αλλά και τη σπουδαιότητα της συναίνεσης στις πρωτοβουλίες της κοινότητάς τους, τη θετικά αξιολογήσιμη αδυναμία πλήρους και διαρκούς συμφωνίας·
διαμορφώνουν νέες συνεργατικές-δημοκρατικές μορφές μάθησης με τη συμμετοχή των μαθητών και μαθητριών στην παραγωγή και ανακατασκευή της γνώσης, με την κριτική αντιπαράθεση διαφορετικών προσεγγίσεων και οπτικών για την επίλυση ενός «προβλήματος», με την προώθηση της αυτονομίας της σκέψης και της υπευθυνότητας της μάθησης σε ένα μη ανταγωνιστικό περιβάλλον. Ομάδες εργασίας μπορούν να δραστηριοποιούνται τόσο για παιδαγωγικούς (π.χ. σε ερευνητικές εργασίες), όσο και για λειτουργικούς σκοπούς (π.χ. ομάδα φροντίδας της τάξης), με στόχο την εμπέδωση της αποδοχής και αξιοποίησης της διαφορετικότητας, την ανάληψη προσωπικής ευθύνης, της ουσιαστικής γνωριμίας πέραν των διαφορών, αλλά και τη δημιουργία δεσμών ομάδας·
ανοίγουν διαφορετικές οπτικές του κόσμου μέσω της διαφορετικότητας (π.χ. η οπτική γωνία του πρόσφυγα ακόμα και όταν δεν υπάρχουν πρόσφυγες στην τάξη)·
ευαισθητοποιούν τις «κυρίαρχες» ομάδες απέναντι στην ανισότητα, αναπτύσσοντας την ενσυναίσθηση.
Η εφαρμογή της παραπάνω μεθοδολογίας μετακινεί τον εκπαιδευτικό από μια στερεοτυπική επαγγελματική συμπεριφορά σε μια στάση αυθεντικότητας, όπου η επαφή με τα συναισθήματα και τις αντιλήψεις του, όπως αυτές διαμορφώνονται και εκφράζονται μέσα στην παιδαγωγική σχέση, είναι εξαιρετικής σημασίας. Ο εκπαιδευτικός, ως συντονιστής της ομάδας, εστιάζει στο «εδώ και τώρα», επιτρέποντας την έκφραση των συγκρούσεων, των συναισθημάτων και των γνωμών τη στιγμή που γεννιούνται. Καθοδηγεί την ομάδα μεριμνώντας για την ανάπτυξη βασικών ικανοτήτων, όπως είναι η διερώτηση και αμφισβήτηση, η προώθηση της ενσυναίσθησης, της ευαισθησίας και της κατανόησης, η ενεργητική ακρόαση, η γενίκευση, συσχέτιση και σύνδεση, ο επαναπροσανατολισμός και η επανατοποθέτηση ερωτήσεων, η διευκρίνιση και ανατροφοδότηση.
Τέλος, σύμφωνα με αυτή τη μεθοδολογία, η Δημοκρατική Παιδεία δεν περιορίζεται σε ένα μόνο γνωστικό αντικείμενο (αν και εκ των πραγμάτων μοιάζει να έχει ισχυρότερους δεσμούς με μαθήματα όπως η Ιστορία, η Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, η Γλώσσα κ.ο.κ.), αλλά διαπερνά το σύνολο του Αναλυτικού Προγράμματος καθώς και το σύνολο των δραστηριοτήτων και πρακτικών που συγκροτούν την καθημερινή σχολική ζωή (όπως είναι για παράδειγμα οι σχολικές γιορτές, οι μαθητικές κοινότητες, οι εξωσχολικές δραστηριότητες).
ομάδα εργασιας (για την πολιτιστικη εκπαιδευση)
