Τα οδοφράγματα που καπνίζουν στην πλατεία Μαϊντάν στο Κίεβο, σε ζωντανή μετάδοση, και οι φωτιές που περνάνε στα ψιλά από τα διεθνή μέσα ενημέρωσης σε πολλές πόλεις της δυτικής Ουκρανίας, πρωτίστως στο Λβιβ, είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου, αυτού του πολύπλοκου ματωμένου παζλ σε μια βαθιά διχασμένη χώρα, με εξαιρετικά μεγάλη γεωπολιτική σημασία.
Τίποτε δεν είναι απλό και μονοσήμαντο σ' αυτή την εξέγερση που έχει ξεκινήσει στην Ουκρανία από τον περασμένο Νοέμβριο, μαζικά και ειρηνικά, κι έχει εξελιχθεί σε πολύνεκρη μπαρουταποθήκη. Επισήμως, την εβδομάδα που πέρασε έχασαν τη ζωή τους τουλάχιστον 70 άνθρωποι - διαδηλωτές και αστυνομικοί- και πάνω από 1.000 τραυματίστηκαν σοβαρά.
Οι διαδηλώσεις στο Κίεβο ξεκίνησαν από αυτό που λέμε "κοινωνία των πολιτών", όταν ο πρόεδρος της χώρας, Βίκτορ Γιανουκόβιτς έκανε αναπάντεχα στροφή 180 μοιρών, αποφάσισε να παγώσει τις διαδικασίες προσέγγισης της Ουκρανίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση, λίγες μέρες πριν υπογραφεί η σχετική συμφωνία και απευθύνθηκε στη Μόσχα για οικονομική βοήθεια. Τις πρώτες μέρες η ανθρωπογεωγραφία των διαδηλώσεων στο Κίεβο έμοιαζε πολύ με την αντίστοιχη στην πλατεία Ταξίμ στην Κωνσταντινούπολη. Τα κόμματα της αντιπολίτευσης ήταν απόντα- κι όχι ιδιαίτερα καλοδεχούμενα.
"Γροθιά" κι "Ελευθερία"...
Σύντομα, η εικόνα άλλαξε, το σύνολο της αντιπολίτευσης πύκνωσε τις γραμμές των διαδηλωτών- από τους φιλελεύθερους «ευρωπαϊστές» του κόμματος της φυλακισμένης Γιούλα Τιμοσένκο και το Udar (γροθιά) του παγκόσμιου πρωταθλητή του μποξ, Βιτάλι Κλίτσκο, μέχρι τους εθνικιστές του κόμματος Σβόμποντα (Ελευθερία)- ενώ προστέθηκαν δεκάδες ακροδεξιές παραστρατιωτικές ομάδες, ακόμη και ρωσικές, αλλά και οι «Ultras» του ποδοσφαίρου: Οι χούλιγκανς της Δυναμό Κιέβου, της Μέταλιστ Χακρόφ και της Ντνιεπρ που πλακώνονται μεταξύ τους σε κάθε αγώνα, αίφνης έχουν γίνει μια γροθιά τόσο ενάντια στην αστυνομία του Γιανουκόβιτς, όσο και ενάντια στην αντιπολίτευση, την οποία κατηγορούν ότι χρηματοδοτείται από τους Αμερικανούς και τους Γερμανούς.
Το αρχικό αίτημα για ένταξη στην Ευρώπη, κυρίαρχο μόνο στη "δυτικόστροφη" δυτική Ουκρανία - στις πόλεις της ανατολικής Ουκρανίας ακόμη και σήμερα επικρατεί ηρεμία, ενώ η πλειονότητα των Ουκρανών ανατολικά του ποταμού Δνείπερου διατηρεί στενούς δεσμούς με τη Ρωσία- σύντομα πέρασε σε δεύτερη μοίρα. Ήδη από τον Δεκέμβριο οι διαδηλωτές, αμετακίνητοι μέσα στα παγωμένα οδοφράγματα, ζητούσαν την παραίτηση της κυβέρνησης, μια συνταγματική μεταρρύθμιση που να κόβει τις εξουσίες του προέδρου, και στη συνέχεια την παραίτηση του ίδιου του προέδρου Γιανουκόβιτς.
Οργή για τη διαφθορά
Το μένος ενάντια στον Γιανουκόβιτς δεν έχει να κάνει μόνο με τη ρωσική στροφή του. Άλλωστε, πολλοί πολίτες αντιλαμβάνονται ότι χωρίς την άμεση οικονομική βοήθεια από τη Μόσχα- και τη μείωση της τιμής του φυσικού αερίου που... χάρισε ο Πούτιν στην "αδελφή χώρα"- η Ουκρανία θα χρεοκοπούσε. Αυτό που τους εξοργίζει όμως, αν και τα τελευταία χρόνια είχαν συνηθίσει σ' ένα τέτοιο πολιτικό προσωπικό, είναι η βαθιά διαφθορά του προέδρου και του περιβάλλοντός του. Δεν είναι τυχαίο, ότι το βασικό αίτημα του «καθαρού» της αντιπολίτευσης, του Βιτάλι Κλίτσκο, ήταν να επιβάλλει η Ευρωπαϊκή Ένωση κυρώσεις, ενός συγκεκριμένου τύπου: να παγώσει τους τραπεζικούς λογαριασμούς της παρέας Γιανουκόβιτς στα κράτη μέλη της και να μη τους δίνει βίζα, «ώστε να ξοδεύουν σε πολυτελή ψώνια τα λεφτά που έκλεψαν από τον ουκρανικό λαό».
Όταν ξεκίνησαν οι άγριες συγκρούσεις μεταξύ αστυνομίας και ειδικών δυνάμεων από τη μια πλευρά, διαδηλωτών από την άλλη, και των ακροδεξιών χούλιγκαν, μάλλον σε ρόλο μπαλαντέρ -μέχρι στιγμής δεν υπάρχουν αξιόπιστες πληροφορίες για το ποιος ελέγχει ποιον και ενίοτε ποιος σκοτώνει ποιον- το ουκρανικό αδιέξοδο άρχισε να μυρίζει εμφύλιο. Τις πρώτες εικόνες εμφυλίου τις είδαμε την εβδομάδα που πέρασε. Ήδη εδώ και μέρες ο πρωθυπουργός της Πολωνίας, Ντόναλντ Τουσκ κατηγορείται από τον πολωνικό Τύπο, ότι δεν έχει πάρει τα μέτρα του για ένα ενδεχόμενο κύμα προσφύγων από την Ουκρανία στην Πολωνία.
Ακόμη κι αν αντέξει η εύθραυστη συμφωνία που πέτυχαν το μεσημέρι της Παρασκευής, οι υπουργοί Εξωτερικών της Πολωνίας και της Γερμανίας με τον πρόεδρο Γιανουκόβιτς, η ουκρανική κρίση δεν θα τελειώσει, καθώς η χώρα, πέραν του εσωτερικού διχασμού της είναι κι ένα γεωπολιτικό ναρκοπέδιο.
«Fuck the Europeans»
Στρατηγικά την Ουκρανία διεκδικούν τόσο η Μόσχα όσο και η Ουάσιγκτον, με την Ευρωπαϊκή Ένωση στη μέση να λοιδορείται και από τις δύο πλευρές. Από τη μια πλευρά, ο Πούτιν φρόντισε ακριβώς τις μέρες που είχε ωριμάσει η συμφωνία τελωνειακής σύνδεσης Ε.Ε. - Ουκρανίας να προσφέρει -μάλλον εκβιαστικά- στον Γιανουκόβιτς μια τελωνειακή ένωση με τη Ρωσία, από την άλλη η αξιωματούχος του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, Βικτόρια Νιούλαντ φρόντισε να περιγράψει την άποψη των ΗΠΑ για την στάση της ΕΕ έναντι της ουκρανικής κρίσης με το αποστομωτικό «Fuck the Europeans»...
Ως ένα βαθμό, στην περίπτωση της Ουκρανίας, ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν είναι… αμυνόμενος. Με την κατ' αρχήν οικονομική εμπλοκή του στις εξελίξεις στο Κίεβο δε θέλησε απλά να πάρει το αίμα του πίσω από την προέλαση της Δύσης σε αυτό που θεωρεί "ζωτικό χώρο" της Ρωσίας. Μετά την εμπειρία των πρώην σοβιετικών χωρών της Βαλτικής, του Ουζμπεκιστάν, της Κιργισίας και των περισσότερων πρώην ανατολικών χωρών (Πολωνία, Βουλγαρία, Ουγγαρία, Τσεχία) θεωρεί βάσιμο τον φόβο, ότι εάν η Ουκρανία ενταχθεί κάποτε στην ευρωπαϊκή οικογένεια, το επόμενο βήμα θα είναι να στηθεί ΝΑΤΟϊκή βάση στην Κριμαία. Σε μια περιοχή που οι κάτοικοι είναι σε ποσοστό 60% Ρώσοι και κυρίως φιλοξενεί μια σημαντική ρωσική στρατιωτική βάση.
Σενάρια διχασμού και φινλανδοποίησης
Δεν είναι τυχαίες οι αναλύσεις δεξαμενών σκέψης, προσκείμενες στο Κρεμλίνο, που «παίζουν» το σενάριο διάσπασης της Ουκρανίας, θεωρώντας ότι ο Γιανουκόβιτς είναι καμένο χαρτί. Η βασική ιδέα είναι να αφεθεί η δυτική Ουκρανία να πάρει τον ευρωπαϊκό δρόμο της και οι ανατολικές επαρχίες μαζί με την Κριμαία να ενταχθούν στη ρωσική τελωνειακή ένωση. Κάποιοι, μάλιστα, φλερτάρουν με το μοντέλο της Γεωργίας, όπου οι επαρχίες της Νότιας Οσετίας και της Αμπχαζίας αποσχίστηκαν και ανήκουν πλήρως στη ρωσική σφαίρα επιρροής.
Ένα άλλο σενάριο, που θα μπορούσε να χωρέσει τόσο τα ρωσικά συμφέροντα, όσο και τα δυτικά- ίσως περισσότερο τα δυτικά- το παρουσίασε από τις σελίδες του The Nation, ο Βαντίμ Νικίτιν, γνωστός Ρώσος δημοσιογράφος που ζει στη Βρετανία. Ο Νικίτιν θυμίζει ότι μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο υπήρξαν δύο επιτυχείς περιπτώσεις χωρών που συνυπήρξαν ειρηνικά μεταξύ Ανατολής και Δύσης, Σοβιετικής Ένωσης και ΝΑΤΟ. Η μία ήταν η Αυστρία, η δεύτερη η Φινλανδία, χώρες που «υποχρεώθηκαν» σε ουδετερότητα, και αφενός εντάχθηκαν πλήρως στη Δύση, αφετέρου απήλαυσαν καλές και ειρηνικές σχέσεις με τη Μόσχα. Για τον Νικίτιν το ιδανικό για την Ουκρανία είναι να αποκτήσει ένα ανάλογο καθεστώς ουδετερότητας, ώστε να μη χρειαστεί να επιλέξει εάν θα πάει με την Ευρώπη ή με τη Ρωσία, όπως την πιέζουν σήμερα η Μόσχα, οι Βρυξέλλες και η Ουάσιγκτον...
Ο ρόλος της Γερμανίας
Να σημειωθεί, πάντως, ότι σαφής άξονας ΗΠΑ - Ε.Ε. δεν υφίσταται στην περίπτωση της Ουκρανίας, όπως προκύπτει αφενός από την αυτοσυγκράτηση των Ευρωπαίων και αφετέρου από το «Fuck the Europeans» της Νιούλαντ. Δεν είναι άλλωστε η πρώτη φορά που το Βερολίνο και το Παρίσι διαφοροποιούνται από τις επιλογές της Ουάσιγκτον- θυμηθείτε το 2003 και την αμερικανική επέμβαση στο Ιράκ. Σύμφωνα με τον Αμερικανό κοινωνιολόγο και ιστορικό, Εμμάνουελ Βάλερσταϊν υπάρχουν βάσιμοι λόγοι για τη δημιουργία ενός άξονα Παρισιού- Βερολίνου- Μόσχας, ο οποίος θα μπορούσε να «γεννηθεί» μέσα από τη διαχείριση της ουκρανικής κρίσης, χωρίς να έχει σχέση μόνο με αυτή. «Ο εφιάλτης της Ρωσίας, αλλά και της Γερμανίας», γράφει ο Βάλερσταϊν, «δεν είναι ένας πόλεμος ΗΠΑ- Κίνας, αλλά μια συμμαχία ΗΠΑ- Κίνας, στο πλαίσιο της νέας όχι πια υπερατλαντικής, αλλά υπερειρηνικής στροφής της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής. Ο μόνος τρόπος για τη Γερμανία να υπερασπιστεί την ευημερία της και την ισχύ της, έναντι μιας τέτοιας εξέλιξης, είναι η συμμαχία με τη Ρωσία. Και η πολιτική της έναντι της Ουκρανίας αυτές τις μέρες δείχνει περίτρανα ότι προτεραιότητά της είναι να βρεθεί μια λύση με τη συμμετοχή της Μόσχας κι όχι ερήμην της».
Δεν είναι τυχαίο ότι η Γερμανίδα καγκελάριος Άνγκελα Μέρκελ είναι σε ανοιχτή γραμμή επικοινωνίας όχι μόνο με τον Αμερικανό πρόεδρο Μπάρακ Ομπάμα, αλλά και με τον Ρώσο Βλαντίμιρ Πούτιν, όπως δηλώνει ο εκπρόσωπός της. Επίσης πίεζε συνεχώς τις τελευταίες μέρες τον Γιανουκόβιτς, να δεχθεί ως «συντονιστές» στις διαπραγματεύσεις του με την αντιπολίτευση, τους υπουργούς Εξωτερικών της Γερμανίας, της Γαλλίας και της Πολωνίας και όποιον εκπρόσωπο θελήσει να στείλει η Μόσχα.
Όπως δεν ήταν τυχαία και η πρόταση του ηγέτη του κόμματος της γερμανικής Αριστεράς, Γκρέγκορ Γκίζι, να αναλάβει ο πρώην καγκελάριος Γκέρχαρντ Σρέντερ, κολλητός φίλος του Πούτιν -και υπάλληλός του στον αγωγό της Gazprom στη Βαλτική- ρόλο μεσολαβητή μεταξύ Ε.Ε. και Μόσχας για την αντιμετώπιση της ουκρανικής κρίσης.
ΡΕΠΟΡΤΑΖ - ΑΝΑΛΥΣΗ: ΚΑΚΗ ΜΠΑΛΗ
