Ένα από τα εργαλεία για να ερμηνεύσει κανείς τον βαθύ διχασμό της Ουκρανίας- αυτό το «δυο χώρες σε μία»- είναι η Ιστορία. Η απέραντη περιοχή της Ουκρανίας, από τη Μαύρη Θάλασσα και την Αζοφική μέχρι σχεδόν τη Βαλτική, πολύ σπάνια στην ιστορία της είχε ανεξάρτητη κρατική υπόσταση. Στον Μεσαίωνα ήταν μοιρασμένη ανάμεσα στους ηγεμόνες της Πολωνίας και της Λιθουανίας, στη συνέχεια ανάμεσα στην αυστροουγγρική αυτοκρατορία, την τσαρική Ρωσία και την Οθωμανική Αυτοκρατορία, μέχρι που οι Ρώσοι στα τέλη του 18ου αιώνα, κατάφεραν να απωθήσουν τους Οθωμανούς από τα βόρεια παράλια της Μαύρης Θάλασσας.
Στην αυγή του 19ου αιώνα η κεντρική Ουκρανία ονομαζόταν «μικρή Ρωσία», η δυτική Ουκρανία ανήκε τους Αψβούργους και η νότια Ουκρανία- ακατοίκητα βαλτοτόπια μέχρι τότε- άρχισε να εποικίζεται με Ρώσους και Γερμανούς.
Ο Ουκρανός ιστορικός Μιχαίλο Χρουσέφσκι, στις αρχές του 20ου αιώνα, αντέκρουσε τη μέχρι τότε κυρίαρχη άποψη περί του ενιαίου ανατολικοσλαβικού (ρωσικού) «ρεύματος της Ιστορίας» και υποστήριξε ότι οι λαοί των Ρώσων και των Ουκρανών είχαν διαφορετική εξέλιξη. Ο Χρουσέφσκι έγινε ο θεωρητικός της εθνογένεσης στο Κίεβο. Στη συνέχεια κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, η Γερμανία υποστήριξε τις αποσχιστικές κινήσεις της Ουκρανίας για να αποδυναμώσει την τσαρική Ρωσία. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι Ουκρανοί αιχμάλωτοι πολέμου διδάσκονταν στα γερμανικά στρατόπεδα ουκρανική Ιστορία και σοσιαλιστικές ιδέες (!) Αν και ποτέ αυτοί οι αιχμάλωτοι δεν χρησιμοποιήθηκαν ενάντια στη Ρωσία - η Γερμανία έχασε εγκαίρως τον πόλεμο- κάποιοι Πολωνοί εθνικιστές υποστηρίζουν και σήμερα τη θεωρία, ότι «δεν υπάρχουν Ουκρανοί, είναι μια γερμανική εφεύρεση»...
Από τον εμφύλιο στην ΕΣΣΔ
Μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, η ουκρανική λαϊκή δημοκρατία κήρυξε την ανεξαρτησία της, βίωσε έναν πολύνεκρο εμφύλιο, διαμελίστηκε σε τρία τμήματα- δυτική, ανατολική και Κριμαία- ένα κομμάτι της πήγε στην Πολωνία, ένα κομμάτι της στην Τσεχοσλοβακία, και τελικά το 1922, μετά από τη νίκη του Κόκκινου Στρατού με επικεφαλής τότε τον Λέο Τρότσκι, εντάχθηκε στην Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών.
Στο πλαίσιο της σοβιετικής εκβιομηχάνισης αναπτύχθηκαν στην ανατολική Ουκρανία οι βιομηχανικές περιοχές του Ντνιπροπετρόφσκ, του Ντονέσκ και του Χάρκοβο, που παραμένουν και σήμερα κέντρο της βαριάς βιομηχανίας. Αντίθετα στη δυτική Ουκρανία, το σιτοβολώνα της Ευρώπης, επιβλήθηκαν επί Στάλιν δυσβάστακτες εισφορές στις σοδειές των κολχόζ, έως και 40%. Όταν οι Ουκρανοί αγρότες δεν μπορούσαν πια να ανταποκριθούν, επειδή δεν τους έφτανε για να ζήσουν, ξεκίνησαν οι κατασχέσεις και οι καταδίκες «για σπατάλη της σοσιαλιστικής ιδιοκτησίας». Μέσα σε ένα χρόνο καταδικάστηκαν 125.000 αγρότες σε πολυετή φυλάκιση, πάνω από 5.000 σε θάνατο. Κι αφού κι αυτό δεν έσπασε την αντίστασή τους, επιβλήθηκε η πλήρης κατάσχεση των σοδειών, καθώς και η απαγόρευση της μετακίνησης του πληθυσμού από τις περιοχές της πείνας στις πόλεις. Εκατομμύρια Ουκρανοί πέθαναν τότε από την πείνα, ο ακριβής αριθμός είναι μέχρι τώρα άγνωστος. Σύμφωνα με τη διαφορά στα στοιχεία των απογραφών του 1937 και του 1939, υπολογίζεται σε τέσσερα εκατομμύρια, ενώ κάποιοι ιστορικοί τον ανεβάζουν στα 6 με 7 εκατομμύρια. Αυτό το τραύμα στη δυτική Ουκρανία ματώνει μέχρι σήμερα...
Διπλή ήττα
Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος στοίχισε άλλα 5 έως 7 εκατομμύρια νεκρούς στην Ουκρανία, τόσο από τα όπλα της Βέρμαχτ, όσο κι από την πείνα, καθώς οι γερμανικές κατοχικές δυνάμεις ακολούθησαν το παράδειγμα του Στάλιν, και προχωρούσαν στις κατασχέσεις σιτηρών και άλλων τροφίμων, αφήνοντας τους χωρικούς να πεθάνουν. Επιπλέον, τουλάχιστον ένα εκατομμύριο Ουκρανοί σύρθηκαν στα γερμανικά "στρατόπεδα εργασίας", ενώ οι Εβραίοι, οι κομμουνιστές και οι Σίντι και Ρόμα της Ουκρανίας εκτελέστηκαν μαζικά. Ο Χίτλερ οραματιζόταν να εποικήσει την Ουκρανία με 20 εκατομμύρια Γερμανούς –και να την στραγγίσει από όλες τις πλουτοπαραγωγικές πηγές της.
Το 1943, οι Ουκρανοί άρχισαν έναν διπλό απελευθερωτικό αγώνα, πρώτα ενάντια στους Ναζί και στη συνέχεια ενάντια στους Σοβιετικούς. Δεν κέρδισαν κανέναν από τους δύο. Μετά την ήττα των Ναζί από τον Κόκκινο Στρατό, η Ουκρανία εντάχθηκε και πάλι στην ΕΣΣΔ, και εκατοντάδες χιλιάδες Ουκρανοί εθνικιστές μεταφέρθηκαν με το στανιό στη Σιβηρία. Το 1945 το ουκρανικό κομμάτι της Τσεχοσλοβακίας επέστρεψε στη «μητέρα» Ουκρανία, το 1954 ο Χρουστόφ έκανε… δώρο στην Ουκρανία την Κριμαία.
Η Ουκρανία στη σημερινή της μορφή υπάρχει μόλις αυτά τα τελευταία εξήντα χρόνια. Κι ο πληθυσμός της ανάλογα με την περιοχή έχει άλλη εθνική συνείδηση, άλλη πολιτιστική ταυτότητα, άλλη γλώσσα, άλλους φόβους και άλλα τραύματα...
