ΤΟΥ ΧΡΗΣΤΟΥ ΚΟΥΡΤΕΛΗ
Λίγες μέρες πριν την αποπομπή του Μόρσι από τον αιγυπτιακό στρατό, είχα την τύχη να βρίσκομαι στο Κάϊρο στο πλαίσιο ενός συνεδρίου για τις πολιτικές και οικονομικές επιπτώσεις της Αραβικής Άνοιξης. Όπως ήταν αναμενόμενο, σε έναν μεγάλο βαθμό η συζήτηση στρεφόταν γύρω από τις πολιτικές του Μόρσι και τον ρόλο του στρατού στα εσωτερικά ζητήματα της χώρας.
Η γενικότερη αίσθηση που επικρατούσε στην αίθουσα του συνεδρίου, αλλά και στους δρόμους του Καΐρου ήταν πως η Μουσουλμανική Αδελφότητα είχε κλέψει το μήνυμα των διαδηλώσεων που έδιωξαν τον Μουμπάρακ και μέσα σε λίγους μήνες κατόρθωσε να επιβάλει ένα καθεστώς ακόμα πιο αυταρχικό από αυτό που υπήρχε. Για παράδειγμα, ενώ η Μουσουλμανική Αδελφότητα είχε υποσχεθεί ισχυρή δημοκρατία και κοινωνία των πολιτών, το σχέδιο νόμου που κατατέθηκε πριν λίγες εβδομάδες ήταν ακόμα πιο αυστηρό από το προηγούμενο. Αυτό απαιτούσε τουλάχιστον δέκα μέλη για τη σύσταση ΜΚΟ, ενώ στην πραγματικότητα μετέτρεπε τις εθελοντικές οργανώσεις σε ημικρατικές εταιρείες και έδινε τη δυνατότητα στην κυβέρνηση να απορρίπτει ακόμα και αιτήματα των ΜΚΟ για οικονομική βοήθεια από το εξωτερικό. Σε αυτό το καταπιεστικό πλαίσιο, πρόσθετε την ανικανότητά της να διαχειριστεί ζητήματα καθημερινής φύσης, όπως η αδιάκοπη ροή καυσίμων στα πρατήρια. Έκπληκτος παρατηρούσα στους δρόμους μιας χώρας-μέλους του ΟΠΕΚ οδηγούς να περιμένουν έως και επτά ώρες για είκοσι λίτρα πετρελαίου.
Η μόνη θετική ενέργεια της Μουσουλμανικής Αδελφότητας ήταν η σκληρή διαπραγμάτευση με το ΔΝΤ των όρων ενός δανείου που μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για επείγουσες περιπτώσεις. Ωστόσο, οι ροές από άλλες πηγές μετριάζονταν από τους συνεχείς ανασχηματισμούς που δεν επέτρεπαν στην οικονομία να σταθεροποιηθεί, οδηγώντας σε μαρασμό τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις που αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της Αιγύπτου. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, δεν θα πρέπει να κάνουν εντύπωση οι αποστροφές των Αιγύπτιων διαδηλωτών όταν τους ρωτούσα για την κατάσταση στη χώρα. Ορισμένοι μάλιστα αναπολούσαν τον Μουμπάρακ, άλλοι περίμεναν τον στρατό να (ξανα)αναλάβει δράση.
Ποιος ο ρόλος του στρατού σε αυτή την ιστορία; Σε όλες τις κρίσιμες καμπές της σύγχρονης Αιγυπτιακής ιστορίας, ο στρατός αναλάμβανε δράση για να εξομαλύνει την κατάσταση. Το 2011 ο κόσμος αρχικά ζητούσε τον στρατό στο πλάι των διαδηλωτών, όταν ο στρατός ανέλαβε την μεταβατική κυβέρνηση χειροκροτούσε και μετέπειτα αγανακτούσε για την αργοπορία προς τις εκλογές. Αυτή τη φορά ο στρατός αποδείχθηκε πολύ πιο έτοιμος να διώξει τον Μόρσι και να μεταφέρει την εξουσία σε κυβέρνηση τεχνοκρατών. Ωστόσο, εδώ θα πρέπει να κρατάμε μικρό καλάθι. Στην πραγματικότητα ο στρατός δεν ενδιαφέρεται για το ποιος θα κυβερνήσει τη χώρα, αλλά για το ποιος θα καθορίζει το στρατιωτικό μπάτζετ. Αυτό που πραγματικά καίει τους στρατηγούς είναι ο στρατιωτικός ισολογισμός να παραμείνει εκτός κοινοβουλευτικού ελέγχου, αντικείμενο εκμετάλλευσης και διαφθοράς από την στρατιωτική ηγεσία.
Υπό αυτές τις συνθήκες, μπορεί να έρθει η πραγματική Άνοιξη στην Αίγυπτο; Αυτό που πραγματικά χρειάζεται η χώρα είναι μια κυβέρνηση που θα μπορεί όχι μόνο να μετριάσει τις εξτρεμιστικές φωνές των φονταμενταλιστών, αλλά που θα μπορεί να δημιουργήσει ένα πραγματικά δημοκρατικό πλαίσιο και θα ελέγχει την στρατιωτική οικονομία και την ηγεσία της. Δυστυχώς, ο κατατεμαχισμός της Αιγυπτιακής κοινωνίας αυτές τις ώρες δεν αφήνει μεγάλα περιθώρια για αισιόδοξες προβλέψεις. Οποιαδήποτε νέα κυβέρνηση θα αναζητήσει τη βοήθεια του στρατού, καθώς δεν θα στηρίζεται σε ευρεία κοινωνική βάση που θα επιτρέπει γενναίες τομές. Για μία ακόμα φορά, μια επανάσταση για περισσότερη δημοκρατία μοιάζει μισοτελειωμένη.
___________
Ο Χρήστος Κουρτέλης είναι M.Sc (LSE) στις Διεθνείς Αναπτυξιακές Σπουδές, Υπ. Διδάκτωρ στο Κing's College του Λονδίνου.
