Για την Τουρκία, που δεν πρέπει να θεωρείται ούτε "οικονομικό" ούτε "κοινωνικό" μοντέλο, μας μίλησε η Τουρκάλα καθηγήτρια Οζλέμ Οναράν. Η Ο. Οναράν, που μέχρι το 2004 δίδασκε στο Πολυτεχνείο της Κωνσταντινούπολης, μας μίλησε για τις νεοφιλελεύθερες πολιτικές που εφαρμόζει η κυβέρνηση Ερντογάν, για την τουρκική φούσκα και για την -άλλοτε σιωπηλή- μορφωμένη γενιά που εξεγείρεται μετατρέποντας την "οργή σε ελπίδα".
Σήμερα διδάσκει στο πανεπιστήμιο του Γκρίνουιτς του Λονδίνου, αντικείμενό της είναι το Εργατικό Δυναμικό και οι Πολιτικές Οικονομικής Ανάπτυξης και πιστεύει ότι οι κινητοποιήσεις των τελευταίων ετών "έχουν μεταμορφώσει τα κοινωνικά μας γονίδια μια για πάντα".
Συνέντευξη στην Αναστασία ΓΙΑΜΑΛΗ
* O Ερντογάν προωθεί πλήρη νεοφιλελεύθερη ατζέντα με ιδιωτικοποιήσεις, «ανάπτυξη», κ.λπ. Έπιασε "ταβάνι" αυτό; Γι' αυτό ο κόσμος εξεγείρεται;
Nαι, απολύτως. Η προφανής αδικία και η βαρβαρότητα της αστυνομίας στο πάρκο Γκεζί ήταν η τελευταία σταγόνα σε ένα μεγάλο ποτήρι, στο οποίο συσσωρευόταν η δυσαρέσκεια ενάντια σε μια αυταρχική κυβέρνηση. Οι κοινωνικές πολιτικές της κυβέρνησης Ερντογάν πιέζουν και οδηγούν προς μια συντηρητική ισλαμική ζωή, η οποία απειλεί κυρίως τις γυναίκες και τη νεολαία, ποινικοποιεί και φυλακίζει τις αντιπολιτευόμενες ομάδες - από υπέρμαχους του κοσμικού κράτους και Κούρδους μέχρι σοσιαλιστές και συνδικαλιστές. Η ίδια κυβέρνηση προωθεί νεοφιλελεύθερες πολιτικές που εμπορευματοποιούν ολοένα και περισσότερο τις δημόσιες υπηρεσίες, δημιούργησε μέχρι και χώρους ενοικίασης για μεγάλες εταιρείες και διάβρωσε το βιοτικό επίπεδο και την ασφάλεια σημαντικού μέρους του κόσμου της εργασίας. Η 27ηΜαΐου και οι κινητοποιήσεις που ακολούθησαν θα σημάνουν μια ιστορική στιγμή για τη συλλογική μνήμη των κινημάτων στην Τουρκία. Αυτή ήταν η εξέγερση της νέας γενιάς, που έχει ανατραφεί από το συντηρητικό νεοφιλελεύθερο αυταρχικό καθεστώς του ΑΚΡ (Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης) εδώ και μια δεκαετία.
* Το κατεστημένο παρουσίαζε την Τουρκία ως μοντέλο, όχι μόνο για τον μουσουλμανικό κόσμο, αλλά και ως οικονομικό μοντέλο για την Ευρώπη της κρίσης. Αποτελεί πράγματι μοντέλο η Τουρκία;
Μπορεί ο αυταρχισμός να συνιστά μοντέλο; Σε καμία περίπτωση σταθερό, όπως έδειξαν τα πρόσφατα γεγονότα. Μπορεί η νεοφιλελεύθερη κερδοσκοπία και η χρηματοδοτούμενη ανάπτυξη να αποτελεί μοντέλο κοινωνικής συνοχής και περιφερειακής σύγκλισης; Όχι, όπως αποδεικνύει η σύγχρονη ιστορία της Τουρκίας, που χαρακτηρίζεται από συχνούς κύκλους άνθισης και κρίσεων το 1994, το 2001 και το 2009. Στην πρόσφατη παγκόσμια κρίση, η Τουρκία είχε μία από τις πιο σοβαρές υφέσεις το 2009 - βαθύτερη από ό,τι σε άλλες μεγάλες αναδυόμενες οικονομίες. Πράγματι, το μοντέλο ανάπτυξης της Τουρκίας, εξαρτημένο σε μεγάλο βαθμό από τη φθηνή εργασία, τις κερδοσκοπικές εισροές κεφαλαίου και ένα υψηλό εμπορικό έλλειμμα, θα περνούσε κρίση, αργά ή γρήγορα, ακόμη και χωρίς την παγκόσμια ύφεση.
Η ανάκαμψη από το 2009 είναι όσο εύθραυστη ήταν και πριν. Το μερίδιο της βιομηχανίας στο ΑΕΠ της Τουρκίας μειώνεται συνεχώς και εξαρτάται όλο και περισσότερο από τις εισαγωγές ενδιάμεσων και κεφαλαιακών αγαθών. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως πρόκειται για διαδικασία ανάπτυξης που δεν προσφέρει απασχόληση, με τα ποσοστά ανεργίας στους νέους να φτάνουν το 22%. Αυτό δεν είναι ούτε κοινωνικά ούτε οικονομικά σταθερό. Το AKP περήφανα ανακοίνωνε πρόσφατα πως κατέβαλε την τελευταία δόση του χρέους στο ΔΝΤ. Όμως την τελευταία δεκαετία η Τουρκία αύξανε τον δανεισμό της από τις διεθνείς αγορές και κυρίως το εξωτερικό χρέος του ιδιωτικού τομέα έχει φτάσει σε απρόβλεπτα επίπεδα. Είναι εύθραυστο μοντέλο. Όταν οι ιδιώτες οφειλέτες πτωχεύσουν, αυτές οι ιδιωτικές απώλειες συνήθως κοινωνικοποιούνται. Η περιφέρεια της Ευρώπης είναι μόνο ένα πρόσφατο παράδειγμα που μπορεί να προστεθεί σε μια σειρά περασμένων κρίσεων στη Λατινική Αμερική και την Ανατολική Ασία. H επόμενη φούσκα στην Τουρκία δεν τίθεται θέμα για το "αν" θα συμβεί αλλά για το "πότε" θα συμβεί, και οι διεθνείς χρηματοπιστωτικοί επενδυτές θα είναι εκείνοι που θα το αποφασίσουν.
* Βάσει των πληροφοριών που έχουμε, τον τόνο των διαδηλώσεων δεν τον δίνουν οι φτωχοί και οι εργαζόμενοι, αλλά το αίτημα για περισσότερη δημοκρατία και κοινωνικές ελευθερίες. Είναι δυνατόν αυτά τα δύο να συνδυαστούν;
Έχουν ήδη συνδυαστεί. Η Συνομοσπονδία των Δημοσίων Υπαλλήλων προγραμμάτισε απεργία για την αλλαγή της εργατικής νομοθεσίας για τις 4 και 5 Ιουνίου προκειμένου να στηρίξει την κινητοποίηση. Εκείνο που προκάλεσε δυσαρέσκεια, που έφτασε στο σημείο της εξέγερσης, είναι επίσης η αυξανόμενη ανασφάλεια και η φτωχοποίηση των εργαζομένων στην Τουρκία. Το AKP έχει ξεκινήσει αναδιανομή προς τα φτωχότερα στρώματα, τόσο μέσω μιας λογικής ευνοιοκρατίας με μεταβιβάσεις τροφίμων και καυσίμων όσο και με θεσμικές "φιλόπτωχες" αλλαγές, π.χ. στην υγεία. Ωστόσο, πηγή αυτής της αναδιανομής εισοδήματος ήταν οι εργάτες και οι υπάλληλοι γραφείων και όχι οι φόροι από τους πλούσιους. Αυτή η αναδιανομή βοηθάει να αυξηθούν τα κέρδη των μεγάλων καπιταλιστών χωρίς να πληγώνονται περαιτέρω οι φτωχότεροι. Αυτό εξηγεί και ως ένα βαθμό τη μαζική εκλογική υποστήριξη του κόμματος.
Την τελευταία δεκαετία η ανασφάλεια αυξήθηκε για όλα τα στρώματα των εργαζομένων, εκτός των φτωχότερων. Στη διάρκεια της δεκαετούς διακυβέρνησης του ΑΚΡ, ο αριθμός των εργαζομένων που δουλεύουν για εταιρείες που έχουν τη βάση τους στο εξωτερικό έχει υπερτριπλασιαστεί ξεπερνώντας το 1,5 εκατομμύριο. Σχεδόν 1.000 εργαζόμενοι έχουν πεθάνει σε εργατικά δυστυχήματα. Ο δρ Αχμέτ Τέλιογλου, γιατρός σε μεγάλο εργοστάσιο στην Κωνσταντινούπολη, ο οποίος απολύθηκε πρόσφατα διότι διατύπωσε ενστάσεις για τους σοβαρούς κινδύνους για την υγεία από τις πρακτικές που εφάρμοζε το εργοστάσιο, είπε ότι «όποιος είναι λίγο πάνω από το όριο της φτώχειας ή κερδίζει λίγο πάνω από τον κατώτατο μισθό, κάθε εργαζόμενος, δηλαδή, που έχει κάτι να χάσει, νιώθει ολοένα πιο ανασφαλής στη σημερινή Τουρκία ".
* Σύμφωνα με τους διαδηλωτές, η κυβέρνηση φυτεύει εμπορικά σε όλη τη χώρα, το ίδιο επιχείρησε να κάνει και στο πάρκο Γκεζί. Εκτιμούν πως τα εμπορικά θα σημάνουν το τέλος του μικρού μαγαζάτορα και του υπαίθριου εμπορίου. Βαίνουμε προς μια νέα προλεταριοποίηση;
Οι χαμένοι από αυτές τις πολιτικές είναι πολλοί. Ο εξευγενισμός και η εμπορευματοποίηση δημιουργούν δυναμική για νέες συμμαχίες μεταξύ των διαφόρων τμημάτων της κοινωνίας, που κυμαίνονται από τους εξαρθρωμένους Ρομά και τους Κούρδους πλανόδιους πωλητές μέχρι τους οργανωμένους εργαζόμενους και τους μικρομαγαζάτορες. Κάποιοι από τους τελευταίους ίσως να ψήφισαν το ΑΚΡ, όμως οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές, καθώς και η απόλυτη αλαζονεία και η βαρβαρότητα με την οποία αντιμετώπισε την οποιαδήποτε λαϊκή δυσαρέσκεια μπορεί να σημάνει την αρχή της διάβρωσης της μαζικής υποστήριξης που είχε μέχρι τώρα.
* Τα τελευταία δύο χρόνια έχουμε δει κινήματα και εξεγέρσεις παντού, από τη Wall Street μέχρι την Tυνησία, με πιο πρόσφατες τις κινητοποιήσεις στη Σουηδία και τώρα στην Τουρκία. Έχουν τίποτα κοινό, εκτός από την αστυνομική βαρβαρότητα;
Πολλά κοινά. Εξεγείρονται ενάντια στο δημοκρατικό έλλειμμα, στο έλλειμμα εκπροσώπησης, στην αυξανόμενη ανισότητα, την ανεργία, την ανασφάλεια, την εμπορευματοποίηση της παροχής βασικών αναγκών και ενάντια στις πολλές εκφάνσεις της κρίσης - ενεργειακή, κλιματική, οικολογική, διατροφική. Νέοι άντρες και γυναίκες, όχι οργανωμένοι αριστεροί, είναι στην πρώτη γραμμή όλων των κινητοποιήσεων. Δεν μας εκπλήσσει αυτό, διότι λαμβάνει χώρα σε μια περίοδο υψηλής ανεργίας και επισφάλειας για τους νέους. Είναι μια γενιά που νιώθει ανασφάλεια για το μέλλον, που, αν εργάζεται, το κάνει με συμβάσεις ορισμένου χρόνου ή σε καθεστώς ημιαπασχόλησης, χωρίς επιλογή, σε θέσεις που δεν ταιριάζουν στο υψηλό μορφωτικό της επίπεδο ούτε στις φιλοδοξίες της. Αυτές οι κινητοποιήσεις έδωσαν φωνή στη δυσαρέσκεια μιας μέχρι πρότινος σιωπηλής πλειοψηφίας σε όλο τον κόσμο, μετέτρεψαν την απελπισία αρχικά σε οργή και μετά σε ελπίδα. Η αλληλεγγύη ήταν φυσικό επακόλουθο. Προκάλεσαν ένα ντόμινο, πρώτα τοπικά, και μετά -νομίζω πρέπει να το πούμε- παγκόσμια.
Η Τουρκία έχει μακρά παράδοση εξεγέρσεων, αλλά νιώθω πως οι πρόσφατες εικόνες από την Ελλάδα, την Ισπανία, την Αίγυπτο είναι πιο ζωντανές στη μνήμη των Τούρκων διαδηλωτών. Οι καταλήψεις και οι διαδηλώσεις είναι, νομίζω, η νέα "μόδα", με την καλή έννοια. Το να ξεπερνάς τον φόβο και να εξεγείρεσαι είναι κάτι για το οποίο πρέπει να είσαι περήφανος, είναι ένα ενωτικό συναίσθημα. Όποια κι αν είναι η συνέχεια, όλες αυτές οι κινητοποιήσεις έχουν μεταμορφώσει τα κοινωνικά μας γονίδια μια για πάντα.
