Η εικόνα είναι ενδεικτική των μετατοπίσεων που συντελούνται στο διεθνές σύστημα: για πρώτη φορά. Ο Καναδάς συμμετέχει σε σύνοδο της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Κοινότητας (EPC), ενός σχήματος που δημιουργήθηκε το 2022 με πρωτοβουλία του Γάλλου προέδρου, για να φέρει κοντά κράτη εντός και εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης. Και από αυτή την άποψη, η παρουσία του πρωθυπουργού Μαρκ Κάρνει στη φετινή συνάντηση του Ερεβάν δεν αποτελεί απλώς μια λεπτομέρεια αλλά ένδειξη μιας ευρύτερης αναδιάταξης.
Η προσέγγιση έρχεται σε μια περίοδο έντονης αβεβαιότητας στις σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η πολιτική του Ντόναλντ Τραμπ έχει ωθήσει και τον Καναδά να επαναπροσδιορίσει τις εξαρτήσεις του. Ο ίδιος ο Κάρνεϊ έχει δηλώσει ότι επιδιώκει τη δημιουργία νέων εμπορικών και διπλωματικών δικτύων, μετά τη συρρίκνωση της πρόσβασης στην αμερικανική αγορά.
Να μην ξεχνάμε άλλωστε πως στην παρέμβασή του στη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών το Σεπτέμβριο υιοθέτησε έναν ασυνήθιστα αιχμηρό τόνο, προειδοποιώντας ότι «η αποδόμηση των πολυμερών θεσμών και η μετατροπή της οικονομίας σε εργαλείο πίεσης μεταξύ συμμάχων υπονομεύει την ίδια τη βάση της διεθνούς συνεργασίας» -μια σαφής αιχμή προς την Ουάσιγκτον.
Το ενδιαφέρον δεν είναι μόνο καναδικό. Η ίδια η Ευρώπη δείχνει να επαναξιολογεί το εύρος και τη λειτουργία του ευρωατλαντισμού. Η απομάκρυνση πάνω από 5.000 Αμερικανών στρατιωτών από τη Γερμανία, μια απόφαση που επηρεάζει άμεσα τη δομή του NATO, επαναφέρει ερωτήματα για τη συνοχή της δυτικής ασφάλειας. Ταυτόχρονα, η παρατεταμένη ένταση στη Μέση Ανατολή και ο πόλεμος με το Ιράν επιβαρύνουν οικονομικά τις δυτικές οικονομίες, ενισχύοντας την αίσθηση ότι οι παραδοσιακοί άξονες σταθερότητας μετακινούνται.
Η επιλογή του Ερεβάν, η Μόσχα και το μήνυμα της Ε.Ε.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η επιλογή του Ερεβάν ως τόπου διεξαγωγής της συνόδου δεν είναι τυχαία. Η Αρμενία επιχειρεί τα τελευταία χρόνια μια προσεκτική αλλά σαφή απομάκρυνση από τη ρωσική σφαίρα επιρροής. Ο πρωθυπουργός της Νικόλ Πασινιάν έχει υιοθετήσει μια στρατηγική «διαφοροποίησης», που στην πράξη σημαίνει σταδιακή προσέγγιση με την Ευρώπη.
Η χώρα έχει ήδη υπογράψει συμφωνία εταιρικής σχέσης με την Ευρωπαϊκή Ένωση και έχει νομοθετήσει την πρόθεσή της να υποβάλει αίτηση ένταξης. Παράλληλα, έχει «παγώσει» τη συμμετοχή της στον Οργανισμό Συλλογικής Ασφάλειας, τη στρατιωτική συμμαχία υπό τη Ρωσία, ενώ παραμένει τυπικά μέλος της Ευρασιατικής Οικονομικής Ένωσης. Η Μόσχα, από την πλευρά της, έχει καταστήσει σαφές ότι θεωρεί ασύμβατη μια τέτοια διπλή πορεία. Ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν δήλωσε πρόσφατα ότι η συμμετοχή ταυτόχρονα σε ευρωπαϊκές και ρωσικές δομές «είναι εκ των πραγμάτων αδύνατη».
Η ευρωπαϊκή παρουσία στο Ερεβάν λειτουργεί έτσι και ως πολιτικό μήνυμα. Στηρίζει μια χώρα που επιδιώκει να απομακρυνθεί από τη ρωσική επιρροή, αλλά ταυτόχρονα δοκιμάζει τα όρια της ίδιας της ευρωπαϊκής πολιτικής διεύρυνσης. Η EPC, άλλωστε, συγκροτήθηκε ως ένα ευέλικτο σχήμα που επιτρέπει συνεργασία χωρίς την πλήρη ένταξη στην ΕΕ -μια «ενδιάμεση ζώνη» για κράτη που βρίσκονται σε αναμονή ή σε μετάβαση.
Σε αυτό το πλαίσιο, η παρουσία του Καναδά αποκτά πρόσθετο συμβολισμό. Δεν πρόκειται για μια υποψήφια προς ένταξη χώρα, ούτε για μια περιφερειακή δύναμη που αναζητά ευρωπαϊκή προοπτική. Είναι μια παραδοσιακή δυτική σύμμαχος που, υπό την πίεση των εξελίξεων, αναζητά εναλλακτικά δίκτυα συνεργασίας εντός του ίδιου γεωπολιτικού χώρου.
Η διεύρυνση αυτή του «ευρωατλαντικού» πλαισίου προς τον Βορρά υποδηλώνει μια πιο ρευστή και λιγότερο αυτονόητη αρχιτεκτονική συμμαχιών. Οι γραμμές που χώριζαν μέχρι πρόσφατα τα στρατόπεδα γίνονται πιο ασαφείς, ενώ νέα σχήματα επιχειρούν να καλύψουν τα κενά που αφήνει η αμερικανική αναδίπλωση.
Το ερώτημα που προκύπτει δεν αφορά μόνο τη γεωγραφία των συμμαχιών, αλλά και τη συνοχή τους. Όσο ο ευρωατλαντισμός επεκτείνεται και επαναπροσδιορίζεται, τόσο τίθεται υπό δοκιμασία η ίδια η έννοια της «Δύσης» ως ενιαίου πολιτικού και στρατηγικού χώρου. Και η παρουσία του Καναδά στο Ερεβάν λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι αυτή η έννοια δεν είναι πλέον δεδομένη αλλά υπό διαμόρφωση.
