Πριν ο Ντόναλντ Τραμπ εμφανιστεί ως μεσσιανική φιγούρα με άμφια στα social media, σε μια εικόνα δημιουργημένη από την τεχνητή νοημοσύνη- την οποία μετά την κατακραυγή απέσυρε υποστηρίζοντας ότι δεν ήθελε να εμφανιστεί ως Χριστός αλλά ως… γιατρός- ο μεγιστάνας είχε «γίνει»... Πάπας σ' ένα άλλο παρόμοιο μιμίδι.
Πριν από αυτό, είχε εμφανιστεί ως Ρόκι Μπαλμπόα, ο ήρωας του «Ρόκι», μελανιασμένος από τις γροθιές αλλά θριαμβευτής. Έπειτα έγινε ήρωας του «Αποκάλυψη Τώρα», της εμβληματικής ταινίας του Κόπολα για τον πόλεμο στο Βιετνάμ, ατενίζοντας μέσα από την ομίχλη της ζούγκλας. Όμως η τελευταία ΑΙ μεταμόρφωσή του σε Ιησού, ήταν εκείνη που φαίνεται πως άγγιξε τα όρια πυροδοτώντας αντιδράσεις ακόμη και μεταξύ των συμμάχων του.
Φαινομενικά, αυτές οι ψηφιακές αναπαραστάσεις δεν δείχνουν να είναι κάτι περισσότερο από υποπροϊόντα της διαδικτυακής βιομηχανίας παραγωγής περιεχομένου: Κιτς, παράδοξο, υπερβολή, φαιδρότητα μερικές φορές, οπωσδήποτε περιεχόμενο μιας χρήσης. Αλλά το να απορρίπτουμε συλλήβδην αυτό το περιεχόμενο ως απλό τρολάρισμα ισοδυναμεί με παρερμηνεία μιας βαθύτερης εξέλιξης στην πολιτική επικοινωνία, λένε οι ειδικοί. Μια απρόσμενη μετατόπιση υπό την οποία το θέαμα, η τεχνολογία και η ιδεολογία συγχωνεύονται δημιουργώντας μια ισχυρή πλατφόρμα νοηματοδότησης. Με άλλα λόγια, αυτό που επιφανειακά μοιάζει να είναι μια ανοησία και μόνο, στη πραγματικότητα γίνεται ολοένα και περισσότερο μια στρατηγική.
Η νέα γλώσσα της εξουσίας
«Τα μιμίδια είναι στην πραγματικότητα μέθοδοι οπτικής επικοινωνίας», εξηγεί στο CNN ο δημοσιογράφος τεχνολογίας Taylor Lorenz, συγγραφέας του βιβλίου Extremely Online: The Untold Story of Fame, Influence, and Power on the Internet. «Επιτρέπουν στους ανθρώπους να εισάγουν ιδέες στον πολιτισμικό διάλογο χωρίς να χρειάζεται να εκφράσουν απροκάλυπτα συγκεκριμένες ιδέες ή απόψεις», συμπληρώνει ο δημοσιογράφος.
Αυτή η προσέγγιση βοηθά ως ένα βαθμό στην εξήγηση του ακατάσχετου πολλαπλασιασμού των εικόνων του Τραμπ που παράγονται από τεχνητή νοημοσύνη σε όλες τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης. Συχνά σουρεαλιστικές, υπερβολικές στα όρια το γκροτέσκ, σκόπιμα επιθετικές ή προσβλητικές, λειτουργούν λιγότερο σαν παραδοσιακή προπαγάνδα και περισσότερο σαν “πολιτισμική συντομογραφία”. Παρακάμπτουν την ορθολογική συζήτηση που είναι ταυτόσημη του πολιτικού διαλόγου και αγγίζουν άμεσα το συναίσθημα, την ταυτότητα, την αίσθηση του ανήκειν.
Με αυτή την έννοια, η ψηφιακή περσόνα του Τραμπ είναι ιδιαίτερα “εύπλαστη”. Δεν είναι πλέον απλώς μια πολιτική φιγούρα αλλά ένας συμβολικός καμβάς: Ο πολεμιστής, ο βασιλιάς, ο σωτήρας, ο εκδικητής. Κάθε εικόνα επικοινωνεί μια διαφορετική πτυχή της ευρύτερης πολιτικής αφήγησής του την οποία οι υποστηρικτές του μπορούν να αποκωδικοποιήσουν, να ερμηνεύσουν, να προσμίξουν και να ενισχύσουν.
Από τα ριάλιτι στους αλγόριθμους
Το ένστικτο του Τραμπ για το θέαμα που μπορούν να προσφέρουν τα μέσα ενημέρωσης είναι καλά ανεπτυγμένο από τα χρόνια που ήταν ακόμη αστέρας των ριάλιτι. Η άνοδος των εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης έχει διευρύνει δραματικά τις δυνατότητες αυτές.
Ενώ κάποτε τα πολιτικά μηνύματα απαιτούσαν συντονισμό, προϋπολογισμούς και θεσμική υποστήριξη, σήμερα μπορούν να αυτοματοποιηθούν μέσω του crowdsourcing. Ένας πολιτικός οπαδός με ελάχιστες τεχνικές δεξιότητες μπορεί να δημιουργήσει και να διαδώσει σουρεαλιστικές, ή σκόπιμα υπερ-μη ρεαλιστικές, εικόνες πολιτικού περιεχομένου μέσα σε λίγα λεπτά.
Το αποτέλεσμα είναι ένα αποκεντρωμένο οικοσύστημα προπαγάνδας. Ορισμένες από αυτές τις "αναπαραστάσεις" προέρχονται από ανώνυμους λογαριασμούς. Άλλες κοινοποιούνται από influencers ή ακόμα και από άτομα με επίσημους ρόλους θολώνοντας τη γραμμή μεταξύ του ενθουσιασμού της βάσης και της θεσμικής υποστήριξης.
Ένα από πιο διαδεδομένα μιμίδια του τελευταίου καιρού έδειχνε τον Τραμπ ως πατέρα του αμερικανικού έθνους, καθισμένο σε ένα γραφείο να υπογράφει βλοσυρός αυτό που φαινόταν να είναι το αμερικανικό σύνταγμα, πλαισιωμένος από τους ιστορικούς πατέρες των ΗΠΑ, Τζορτζ Ουάσινγκτον, Τόμας Τζέφερσον, Τζον Άνταμς κλπ. Τα λάθη στην όλη “σύνθεση” ήταν εξόφθαλμα: Ο πρόεδρος φορούσε κοστούμι και γραβάτα, οι άλλοι πίσω του ήταν ντυμένοι με τα τυπικά ρούχα του 18ου αιώνα. Η γραφίδα στο φτερό με το οποίο υπέγραφε ο πρόεδρος ήταν στη πραγματικότητα… ένα στυλό. Ωστόσο ο συμβολισμός είναι αδιαμφισβήτητος. Ο Τραμπ εμφανίζονταν ως ο αρχιτέκτονας της νέας αμερικανικής τάξης!
Η ακρίβεια των λεπτομερειών σε αυτό το επικοινωνιακό παιχνίδι δεν έχει καμία σημασία.
Το πλεονέκτημα της ασάφειας
Τα παραδοσιακά πολιτικά μηνύματα στοχεύουν στην πειθώ. Τα μιμίδια, αντίθετα, στοχεύουν στην απήχηση. Αυτή η μορφή επικοινωνίας ευδοκιμεί σε αυτό που οι αναλυτές συχνά αποκαλούν echo chambers (θαλάμους αντήχησης), δηλαδή διαδικτυακά περιβάλλοντα όπου οι χρήστες εκτίθενται κυρίως σε απόψεις που ενισχύουν τις υπάρχουσες πεποιθήσεις τους. Σε τέτοιους χώρους, τα μιμίδια λειτουργούν τόσο ως δείκτες ταυτότητας όσο και ως τεστ αφοσίωσης. Η κοινοποίησή τους σηματοδοτεί την αίσθηση του ανήκειν. Η απόρριψή τους μπορεί να προκαλέσει καχυποψία.
Ένα από τα πιο ισχυρά χαρακτηριστικά της κουλτούρας των memes είναι η ασάφεια, λένε οι ειδικοί. Η εικόνα του Τραμπ ως Ιησού δημιουργεί πραγματικά σύγχυση. Πρέπει κάποιος να την πάρει στα σοβαρά; Είναι σάτιρα; Είναι προσβλητική; Η απάντηση εξαρτάται από τον θεατή. Αυτή η “ευελιξία” είναι ακριβώς αυτό που την καθιστά αποτελεσματική.
Για τους υποστηρικτές του Τραμπ, η συγκεκριμένη εικόνα μπορεί να ερμηνευτεί απλά ως ενός είδους ειρωνική έκφραση θαυμασμού. Για τους επικριτές του, επιβεβαιώνει τους φόβους τους για αυταρχική διάθεση, ή ακόμη και για αιρετικό προσανατολισμό. Στον ίδιο τον Τραμπ, προσφέρει την άνεση της εύλογη άρνησης. Δηλαδή μπορεί να επωφεληθεί από την προσοχή και τον συναισθηματικό αντίκτυπο της ανάρτησης χωρίς όμως να υποστηρίξει ρητά το μήνυμά της.
Η ασάφεια περιπλέκει επίσης τις προσπάθειες λογοδοσίας. Όταν προκύπτει κριτική, οι υπερασπιστές του προέδρου μπορούν να την απορρίψουν εύκολα ως υπερβολική αντίδραση - «είναι απλώς ένα αστείο» λένε - ενώ παράλληλα αποκομίζουν τα πολιτικά οφέλη.
Η δύναμη της ανταμοιβής
Οι αλγόριθμοι των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ανταμείβουν πάνω απ' όλα την αλληλεπίδραση. Το περιεχόμενο που προκαλεί έντονες αντιδράσεις - ειρωνεία, οργή, δυσπιστία- είναι πιο πιθανό να αναπαραχθεί, να διαδοθεί και έτσι να μεγεθυνθεί ο μηνυματικός αντίκτυπός του.
Τα memes του Τραμπ που δημιουργούνται από την τεχνητή νοημοσύνη είναι προσαρμοσμένα σε αυτό το περιβάλλον. Η έμπνευση και ο παραλογισμός τους τα καθιστούν ιδιαίτερα κοινοποιήσιμα, ενώ τα πολιτικά υπονοούμενα τους διασφαλίζουν ότι παραμένουν δημοφιλή. Υπό αυτή την έννοια, η στρατηγική ευθυγραμμίζεται απόλυτα με τα κίνητρα των ίδιων των πλατφορμών. Κάθε εικόνα που γίνεται viral επεκτείνει την ψηφιακή εμβέλεια του Τραμπ, συχνά με ελάχιστο έως μηδενικό κόστος.
Επιπλέον, ο τεράστιος όγκος περιεχομένου δημιουργεί ένα είδος κορεσμού. Οι επικριτές μπορεί να δυσκολεύονται να ανταποκριθούν σε κάθε νέα εικόνα, ενώ οι υποστηρικτές μπορούν να παράγουν συνεχώς νέο υλικό. Ο ρυθμός παραγωγής γίνεται τελικά μια μορφή εξουσίας! Ενώ ο Τραμπ αποτελεί ένα ιδιαίτερο περιπτωσιολογικό παράδειγμα αυτής της νέας μορφής επικοινωνιακής τακτικής, οι ευρύτερες επιπτώσεις της διάδοσης της εκτείνονται πολύ πιο πέρα από ένα μόνο πρόσωπο.
Η όσμοση της τεχνητής νοημοσύνης με την κουλτούρα των memes αντιπροσωπεύει μια θεμελιώδη μετατόπιση στον τρόπο με τον οποίο κατασκευάζονται και διαδίδονται οι πολιτικές αφηγήσεις. Τα πολιτικά μηνύματα γίνονται βατά ακόμη και στους άσχετους, επαχύνεται η ταχύτητα μετάδοσης τους και γίνεται δυσδιάκριτη η διαφορά μεταξύ πραγματικότητας και μυθοπλασίας.
Οι μελλοντικές πολιτικές εκστρατείες σε όλο το ιδεολογικό φάσμα είναι πιθανό να υιοθετήσουν παρόμοιες τακτικές. Το ερώτημα δεν είναι αν οι εικόνες που δημιουργούνται από την τεχνητή νοημοσύνη θα παίξουν ρόλο στην πολιτική αλλά πώς θα αναδιαμορφώσουν τα όρια του πολιτικού διαλόγου, σημειώνουν οι ειδικοί.
Η βαθύτερη μετατόπιση
Στον πυρήνα της, η πρακτική των μιμιδίων δεν αφορά την πολιτική ή την πειθώ, αφορά την προσέλκυση και την απόσπαση της προσοχής. Σε ένα κατακερματισμένο τοπίο πληροφόρησης, η προσέλκυση της προσοχής απαιτεί συνεχή καινοτομία, έμπνευση, “νεωτερικότητα”. Τα μιμίδια που δημιουργούνται από την τεχνητή νοημοσύνη προσφέρουν έναν τρόπο για να επιτευχθεί αυτό γρήγορα, ευέλικτα και συναισθηματικά αποτελεσματικά.
Τα memes με τον Τραμπ όπως και όλα τα πολιτικά memes, αντανακλούν την μετατόπιση από την ιδέα της κεντρικής μετάδοσης μηνυμάτων σε εκείνη της συμμετοχικής κουλτούρας. Σήμερα, οι πολιτικοί οπαδοί δεν είναι απλά καταναλωτές πολιτικού περιεχομένου, είναι ταυτόχρονα παραγωγοί του και αναμεταδότες του.
Για τον Τραμπ, αυτή η δυναμική είναι ιδιαίτερα πλεονεκτική. Το εμπορικό σήμα της πολιτικής περσόνας του, προκλητικό, πολωτικό και αμφίσημο, μεταφράζεται άψογα στη γλώσσα των μιμιδίων. Κάθε εικόνα ενισχύει την παρουσία του, τον κρατά στη συζήτηση και ενισχύει την αίσθηση ενός κοινού παράγοντα πολιτικής ταυτότητας και δράσης μεταξύ των οπαδών του.
