Είναι γνωστό τι συμβαίνει στα χρηματιστήρια: Όταν υπάρξει αναστάτωση ή αβεβαιότητα, αρχίζουν οι πωλήσεις, ενίοτε το ξεπούλημα. Οι τιμές πέφτουν, οι αξίες γκρεμίζονται. Και βέβαια, μέσα στον πανικό, κάποιοι σπεύδουν να αγοράσουν ό,τι γκρεμίζεται. Είναι η στιγμή της μεγάλης ευκαιρίας για αυτούς, η υπομονή τους επιβραβεύεται. Το παγκόσμιο σύστημα είναι πιο πολύπλοκο από αυτό το -φαινομενικά- απλοϊκό σχήμα, όμως η αναλογία μπορεί να έχει εφαρμογή στη σημερινή συγκυρία.
Στον χάρτη η Γροιλανδία δείχνει με την πρώτη ματιά σαν μια τεράστια λευκή μάζα που «αιωρείται» ανάμεσα στη Βόρεια Αμερική και στην Ευρώπη. Φαντάζει περισσότερο ως ένα μεγαλειώδες τεράστιο κομμάτι πάγου παρά ως μια περιοχή που σηματοδοτεί γεωπολιτική αξία. Στον σημερινό γεωπολιτικό χάρτη μετράει διαφορετικά. Είναι ένα «απόκτημα» μεγάλης σημασίας καθώς ο κόσμος αλλάζει εγκαταλείποντας τον πολιτισμό του πετρελαίου, σε μια σεισμική μετατόπιση που μοιραία γεννά και καλλιεργεί νέες πτυχές καπιταλιστικού ανταγωνισμού. Αυτή η παγωμένη γη είναι τώρα ένας καθρέφτης που αντανακλά ταυτόχρονα δύο είδωλα: τον σπασμωδικό εκφυλισμό της αμερικανικής ηγεμονίας και τη σιωπηλή ευκαιρία που προσφέρεται στην Κίνα να πάρει τη σκυτάλη.
Το οξύμωρο της αυτοακύρωσης
Επί οκτώ δεκαετίες μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο οι Ηνωμένες Πολιτείες έχτιζαν αυτό που έγινε γνωστό ως «φιλελεύθερη διεθνής τάξη». Ένα νεωτερικό ιδεολόγημα με δύο όψεις: μια ιδεαλιστική αφήγηση για μια τάξη πραγμάτων που στην πράξη δεν υφίσταντο κι ένα λειτουργικό οικοσύστημα συμμαχιών, θεσμών, κανόνων και διευθετήσεων που βασίζονταν τόσο στην αμερικανική ισχύ όσο και στην αντίληψη του κόσμου ως ενός ατελούς συνόλου που έχρηζε της υψηλής εποπτείας των ΗΠΑ. Φυσικά, ήταν ένα σύστημα με πάμπολλες αστοχίες, πολύ συχνά υποκριτικό, ενώ επιβαλλόταν άνισα. Βασιζόταν όμως σε μια θεμελιώδη υπόθεση. Ότι η αμερικανική ισχύς και ηγεμονία θα ασκούνταν εντός των προβλεπόμενων κανόνων, όχι πάνω από αυτούς, και ότι οι σύμμαχοι των ΗΠΑ θα αντιμετωπίζονταν ως ισότιμοι εταίροι, όχι ως έπαθλα ή «πελάτες».
Αυτή η θεμελιώδης υπόθεση τίθεται τώρα υπό αμφισβήτηση. Η εμμονή του Προέδρου Τραμπ για την «απόκτηση» της Γροιλανδίας -είτε με αγορά, είτε με πολιτικό εκβιασμό, είτε ακόμη και διά των όπλων- έχει σοκάρει τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Όχι λόγω του φόβου πιθανής απώλειας εδάφους στρατηγικής αξίας, αλλά λόγω αυτού που αποκαλύπτει η συγκεκριμένη συμπεριφορά και αντίληψη: Οι ΗΠΑ ήταν ντε φάκτο μια ιμπεριαλιστική δύναμη που κάλυπτε τα ίχνη και τις «ενοχές» της έχοντας απονομιμοποιήσει την αυτοκρατορική λογική. Η «υψηλή εποπτεία» της στον κόσμο ασκούνταν στο όνομα της δημοκρατίας, της ελεύθερης οικονομίας, της ελεύθερης ροής εμπορίου και κεφαλαίων και του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ήταν ένα γνωστό μοτίβο συμπεριφοράς που ο κόσμος είχε κατά κάποιον τρόπο συνηθίσει - ή αγαπούσε να μισεί. Τώρα φλερτάρει ανοιχτά με την ιστορικά ξεπερασμένη αυτοκρατορική λογική. Καθώς η Ουάσιγκτον αποσταθεροποιεί την τάξη πραγμάτων που η ίδια έχτισε, κάποιος άλλος -το Πεκίνο- εμφανίζεται ως ο ωφελούμενος. Και ενδεχομένως προβάλλοντας ως ο φυσικός αναπληρωτής του κενού που αφήνει η αμερικανική οπισθοδρόμηση.
Η άνοδος της Κίνας έχει δαιμονοποιηθεί από τη Δύση, θεωρώντας την ευθεία πρόκληση για τη φιλελεύθερη τάξη. Στην πραγματικότητα η στρατηγική του Πεκίνου είναι πιο διακριτική. Δεν θέλει να ανατρέψει το σύστημα ολοκληρωτικά, δεν θα είχε κανένα νόημα αυτό. Επιδιώκει να κληρονομήσει την κυριαρχία του απορρίπτοντας ίσως ορισμένους από τους περιορισμούς του.
Αφήνοντας το φρένο της αυτοσυγκράτησης
Η Αμερική δεν ήταν ποτέ ξένη στον παρεμβατισμό και στην επιβολή. Έχει ανατρέψει κυβερνήσεις, έχει επιβάλει κυρώσεις, έχει επέμβει στρατιωτικά σε όλες τις ηπείρους. Αυτό ταυτιζόταν και ανατροφοδοτούσε τον ρόλο της ως ηγεμονικής και ιμπεριαλιστικής υπερδύναμης, ειδικά κατά τον Ψυχρό Πόλεμο και τη λεγόμενη «νεοταξική» εποχή στη συνέχεια. Ωστόσο, είχε χαράξει μια σαφή γραμμή, τουλάχιστον ρητορικά, στο θέμα του απροκάλυπτου κατακτητικού ενστίκτου, που μάλιστα θα ήταν αδιανόητο να εκδηλωθεί εναντίον συμμάχων της. Αυτή η γραμμή είναι σήμερα θολή.
Οι απειλές του Τραμπ κατά της Γροιλανδίας, σε συνδυασμό με τον δασμολογικό πόλεμο εναντίον των συμμάχων του ΝΑΤΟ και τις περιστασιακές αναφορές του για προσάρτηση του Καναδά ή κατάληψη της Διώρυγας του Παναμά, έχουν αναστατώσει τους συμμάχους πολύ πιο βαθιά από οποιαδήποτε κινεζική ναυτική άσκηση στη Θάλασσα της Νότιας Κίνας. Το σοκ δεν έχει να κάνει με τις δυνατότητες της αμερικανικής ισχύος, αλλά με την ιδιαίτερα απρόβλεπτη φύση της τρέχουσας διοίκησης και την εγκατάλειψη του ηθικού λεξιλογίου που κάποτε χρησιμοποιούσε η Ουάσιγκτον για να διακριθεί από τους αυταρχικούς αντιπάλους της.
Στο παρελθόν, ακόμη και όταν οι ΗΠΑ επιδίωκαν με επιθετικό τρόπο να εξασφαλίσουν στρατηγικά συμφέροντά τους, το έκαναν διά της πλαγίας οδού. Είναι ενδεικτικό ότι και ένας άλλος Αμερικανός Πρόεδρος είχε προσπαθήσει παλαιότερα να αγοράσει τη Γροιλανδία, ωστόσο όταν πήρε αρνητική απάντηση, «πήρε» αυτά που ήθελε με διαφορετικό τρόπο. Ο Πρόεδρος Τρούμαν είχε προσφέρει σιωπηλά στη Δανία 100 εκατ. δολάρια σε χρυσό το 1946 προκειμένου να αγοράσουν οι ΗΠΑ το παγωμένο νησί, αλλά όταν η Κοπεγχάγη του είπε «όχι», απλά το δέχτηκε ως απάντηση. Εξασφάλισε διπλωματικά τα στρατιωτικά δικαιώματα που ήθελε, όχι με απειλές, υπογράφοντας συμφωνία για την ανάπτυξη ενός εκτεταμένου δικτύου βάσεων που πρακτικά μετέτρεψαν τη Γροιλανδία σε ένα προκεχωρημένο αμερικανικό φυλάκιο επιτήρησης στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου.
Ο Τραμπ προφανώς απορρίπτει αυτό το μοντέλο. Οι απαιτήσεις του για εδαφική προσάρτηση διατυπώνονται με ανοιχτά προσωπικούς όρους, το θέμα της κυριαρχίας θεωρείται έλασσον, μάλλον ένα εμπόδιο που πρέπει να ξεπεραστεί παρά μια αρχή που πρέπει να γίνει σεβαστή. Αυτό, βέβαια, είναι ένα μήνυμα προς τους συμμάχους και όχι μόνο: Η αφοσίωση δεν σας προσφέρει προστασία από την πίεση. Αυτό το μήνυμα αντηχεί πολύ πιο πέρα από τη Γροιλανδία. Στην Οτάβα, στο Λονδίνο, στο Βερολίνο, στο Τόκιο οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής κάνουν σιωπηλά επανυπολογισμούς. Αν οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν διστάζουν να συμπεριφερθούν στη Δανία -ένα ιδρυτικό μέλος του ΝΑΤΟ- με μεθόδους εξαναγκασμού, τότε ποιος μπορεί να αισθάνεται ασφαλής;
Αντάρτικο στο Κογκρέσο;
Φαίνεται όμως πως όλα έχουν την οροφή και το τίμημά τους, ακόμη και οι αξιώσεις του Τραμπ. Ενδεχόμενη συνειδητοποίηση αυτών των ορίων εκ μέρους του και πολύ περισσότερο από τους πιο ψύχραιμους του κύκλου του ίσως έπαιξε ρόλο στην απρόσμενη αναδίπλωσή του το βράδυ της Τετάρτης όταν ανακοίνωσε ότι παίρνει πίσω τους δασμούς που είχε εξαγγείλει κατά Ευρωπαίων συμμάχων για τη σφήνα τους στο θέμα της Γροιλανδίας.
Δεν αποκλείεται όμως να τον ανησύχησε και το εσωτερικό μέτωπο πίσω στην Αμερική. Στο Κογκρέσο, ένα φυσικό ανάχωμα περιορισμού υπερβάσεων της προεδρικής εξουσίας, ο εκνευρισμός για τον κλονισμό της νατοϊκής συνοχής κορυφώνεται. Και όχι μόνο από τη δημοκρατική αντιπολίτευση αλλά και από μέρος των Ρεπουμπλικάνων. Για πρώτη φορά από την επάνοδο του μεγιστάνα στον Λευκό Οίκο Ρεπουμπλικάνοι βουλευτές και γερουσιαστές προειδοποίησαν για επικίνδυνη υπέρβαση εξουσιών και για απειλή στη συμμαχική συνοχή. Σύμφωνα με τους Financial Times, Δημοκρατικοί και Ρεπουμπλικάνοι νομοθέτες συγκλίνουν στο να βάλουν νομοθετικό φραγμό στις ορέξεις Τραμπ απαγορεύοντας στρατιωτική κατοχή ή προσάρτηση εδαφών χωρών του ΝΑΤΟ χωρίς την έγκριση του Κογκρέσου.
Μήπως όμως αυτές οι διορθωτικές κινήσεις καθυστέρησαν πολύ; Μήπως δεν μπορούν να «μαζέψουν» τη ζημιά που έγινε; Μήπως η προεδρία Τραμπ σπρώχνει πράγματι τους συμμάχους της Αμερικής μακριά από τη γοητεία της; Ως έναν βαθμό αυτό είναι αλήθεια.
Μετατόπιση και αναδιάταξη
Μια αναδιάταξη προσανατολισμού στο δυτικό στρατόπεδο, τουλάχιστον σε οικονομικό επίπεδο, φαίνεται πως έχει δρομολογηθεί. Η μετατόπιση είναι αργή, ανεπαίσθητη αλλά διακριτή. Αντιπροσωπευτικό παράδειγμα, ο Καναδάς. Η κυβέρνηση της Οτάβα, βαθιά ενοχλημένη από τη ρητορική και τους δασμούς του Τραμπ, διερευνά τον αναπροσανατολισμό του εξωτερικού της εμπορίου με τη διαδικασία του επείγοντος.
Ο Καναδός πρωθυπουργός Τζέιμς Κάρνεϊ στο ταξίδι του στο Πεκίνο την περασμένη εβδομάδα έκλεισε -φυσικά με τη συναίνεση των Κινέζων- το οδυνηρό κεφάλαιο του παγώματος των διμερών σχέσεων που ανάγεται στο 2018 και στη σύλληψη της Μενγκ Ουανζού, αντιπροέδρου του Διοικητικού Συμβουλίου και κόρη του ιδρυτή της κινεζικού γίγαντα της τεχνολογίας Huawei. Η σύλληψή της έγινε στο Βανκούβερ κατόπιν αιτήματος έκδοσης των ΗΠΑ με την κατηγορία της «απάτης» και «συνωμοσίας για διάπραξη απάτης» με σκοπό την παράκαμψη των αμερικανικών κυρώσεων κατά του Ιράν. Ο Κάρνεϊ εγκαινίασε μια νέα εποχή συνεργασίας με την Κίνα, αναγγέλλοντας την απαρχή μιας «στρατηγικής συνεργασίας» και χαλαρώνοντας τους αυστηρούς δασμούς του Καναδά στα κινεζικά ηλεκτρικά οχήματα τους οποίους είχε εφαρμόσει σε συνεργασία με τις ΗΠΑ. Είπε μάλιστα πως η συνεργασία αυτή θα προετοιμάσει καλά τη χώρα του για τη «νέα παγκόσμια τάξη», μια αναφορά που αντανακλά την κινεζική θέση ότι η αλλαγή σελίδας στο παγκόσμιο σύστημα πλησιάζει.
Από την άλλη η Ευρώπη, ολοένα και περισσότερο εκτεθειμένη στην αμερικανική δασμολογική εργαλειοποίηση, επιταχύνει συμφωνίες σε όλη την Ασία, στην Αφρική και στη Λατινική Αμερική. Ακόμη και η Βρετανία, ιστορικά ο στενότερος εταίρος της Ουάσιγκτον, στοιχηματίζει σε βαθύτερη σύμπλεξη με την Κίνα, εγκρίνοντας την τεράστια νέα κινεζική πρεσβεία στο Λονδίνο παρά τις έντονες αντιρρήσεις των ΗΠΑ.
Καμία από αυτές τις κινήσεις δεν υποδηλώνει ιδεολογική μεταστροφή της Δύσης προς την κοσμοθεωρία του Πεκίνου. Απλώς επιβεβαιώνουν την αναζήτηση αντιστάθμισης, μια ανάγκη που γεννά η αβεβαιότητα. Η Κίνα κατανοεί καλά αυτή τη δυναμική. Δεν χρειάζεται να κάνει το παραμικρό για να πείσει τους Δυτικούς ότι το Πεκίνο είναι η ενάρετη εναλλακτική. Απλώς αφήνει την Ουάσιγκτον να αποδείξει πόσο αναξιόπιστη είναι.
«Τώρα η λογική που επικρατεί στους πολιτικούς κύκλους του Πεκίνου είναι απλή: Η Κίνα δεν χρειάζεται να “ματώσει” για να επιδιώξει κέρδη στην παγκόσμια σκακιέρα, το μόνο που έχει να κάνει είναι να συνεχίσει την πορεία της καθώς οι ΗΠΑ θα χάνουν συμμάχους και αξιοπιστία από μόνες τους» σχολιάζει το CNN.
Το μέγιστο πλεονέκτημα
Ο κινεζικός έλεγχος της στρόφιγγας των εξαγωγών σπάνιων γαιών, τα εμπορικά πλεονάσματα και οι επενδυτικές ροές επιτυγχάνουν αυτό που κάποτε έκαναν οι κανονιοφόροι - μόνο πιο αθόρυβα
Η πιο ισχυρή μόχλευση του Πεκίνου δεν βασίζεται σε διακηρύξεις ή συνόδους κορυφής. Προέρχεται από τις αλυσίδες εφοδιασμού. Για πάνω από έξι δεκαετίες η Κίνα έχει εφαρμόσει μία από τις πιο σημαντικές βιομηχανικές στρατηγικές στη σύγχρονη Ιστορία: τη συστηματική εστίαση στις σπάνιες γαίες και στις δυνητικές εφαρμογές τους. Από την πρώιμη αναγνώριση της στρατηγικής αξίας τους από τον Ντενγκ Σιαοπίνγκ έως τη βούληση του τωρινού ηγέτη Σι Τζινπίνγκ για εμπορική κυριαρχία το Πεκίνο έχει μετατρέψει αυτά τα άγνωστα στους πολλούς ορυκτά σε γεωπολιτικά εργαλεία.
Οι σπάνιες γαίες δεν είναι απλώς δυσεύρετες στη φύση. «Σπανίζουν» επειδή είναι δύσκολη, εξαιρετικά ρυπογόνα και κοστοβόρα η επεξεργασία των ορυκτών τους. Η Κίνα αποδέχτηκε αυτά τα κόστη όταν οι άλλοι δεν το έκαναν. Το αποτέλεσμα είναι σχεδόν ένας μονοπωλιακός έλεγχος στην παραγωγή και διάθεση με μερίδιο περίπου 90% παγκοσμίως. Οι επιπτώσεις είναι καθοριστικές. Τα υλικά αυτά βρίσκονται στην καρδιά της σύγχρονης ενεργειακής μετάβασης: ηλεκτρικά οχήματα, ανεμογεννήτριες, προηγμένα οπλικά συστήματα, τσιπ τεχνητής νοημοσύνης, κβαντικοί υπολογιστές. Όταν το Πεκίνο περιορίζει τις εξαγωγές τους, δεν διαταράσσει απλώς τις αγορές, πλήττει τη βιομηχανική βάση ολόκληρου του προηγμένου κόσμου.
Η αντίθεση με την αμερικανική στρατηγική είναι έντονη. Ενώ η Κίνα εκπαιδεύει εκατοντάδες ειδικούς και φυλάει την τεχνολογία επεξεργασίας ως μυστικό εθνικής ασφάλειας, οι ΗΠΑ και η Ευρώπη έχουν αφήσει την τεχνογνωσία τους να ατροφήσει. Ακαδημαϊκοί κλάδοι που σχετίζονται με αυτή έχουν εξαφανιστεί. Οι αλυσίδες εφοδιασμού που θεωρούνταν δεδομένες εμφανίζονται τώρα ως στρατηγικά τρωτά σημεία. Αυτή η ασυμμετρία επιτρέπει στην Κίνα να προβάλλει την επιρροή της χωρίς χρήση... πυρίτιδας, εξοικονομώντας τη μόνο για τα φαντασμαγορικά πυροτεχνήματά της. Ο έλεγχος της στρόφιγγας των εξαγωγών σπάνιων γαιών, τα εμπορικά πλεονάσματα και οι επενδυτικές ροές επιτυγχάνουν αυτό που κάποτε έκαναν οι κανονιοφόροι - μόνο πιο αθόρυβα.
Το εμπορικό πλεόνασμα-ρεκόρ της Κίνας για το 2025, ύψους 1,19 τρισ. Δολαρίων, που ανακοινώθηκε την περασμένη εβδομάδα -σε μια είδηση που πέρασε στα «ψιλά» των δυτικών ΜΜΕ- είναι αποτέλεσμα πολιτικής. Ένα αδύναμο νόμισμα, μαζικές βιομηχανικές επιδοτήσεις και ο αδιάκοπος εξαγωγικός προσανατολισμός έχουν επιτρέψει στα κινεζικά αγαθά να κατακλύσουν τις αγορές από τη Νοτιοανατολική Ασία έως την Ευρώπη. Για τις χώρες που έχουν αποξενωθεί από τους δασμούς της Ουάσιγκτον τα άλλοτε υποτιμημένα «κινέζικα» προσφέρουν ανακούφιση. Για τις δυτικές κυβερνήσεις που αναζητούν εναλλακτικές λύσεις στην αμερικανική πίεση οι κινεζικές αγορές προσφέρουν ευκαιρίες.
Για τους παρατηρητές, η Κίνα δεν επιδιώκει να ανασυστήσει τη «φιλελεύθερη τάξη». Θέλει να αντικαταστήσει την αμερικανική πρωτοκαθεδρία. Για πολλές χώρες, και εντός της Δύσης πλέον, αυτή η «ανασύσταση» του κόσμου έχει στοιχεία που την κάνουν ελκυστική. Υπόσχεται σταθερότητα χωρίς «υποδείξεις» ή «συστάσεις» -πολύ περισσότερο χωρίς απειλές και πιέσεις- οικονομική ανάπτυξη, συνεργασία δίχως παρεμβάσεις.
Η τραγωδία για την Ουάσιγκτον είναι ότι επιταχύνει αυτή τη μετάβαση. Μετατρέποντας τους δασμούς σε όπλα, τις συμμαχίες σε συνάλλαγμα και την επιβολή σε διαπραγματευτικό χαρτί, οι Ηνωμένες Πολιτείες απλώς ανοίγουν δρόμο στο Πεκίνο.
Αν η άνοδος της Κίνας ήταν μια κούρσα ταχύτητας, η στρατηγική της είναι σίγουρα ένας μαραθώνιος υπομονής. Κάθε λάθος βήμα της Αμερικής, κάθε νέα απειλή του Τραμπ κάνουν την εναλλακτική του Πεκίνου να φαντάζει οικεία και προβλέψιμη. Το ερώτημα δεν είναι πια αν η Κίνα μπορεί να εκμεταλλευτεί τον «αυτοτραυματισμό» της Αμερικής, το κάνει ήδη. Το ερώτημα είναι αν οι πέριξ της Ουάσιγκτον αντιλαμβάνονται ότι η πρωτοκαθεδρία δεν επιβάλλεται, συντηρείται και διατηρείται. Γιατί αν χαθεί, είναι σχεδόν αδύνατο να ανακτηθεί.
