Πολλά μπορούν να ειπωθούν για τους λόγους που ο Τραμπ θέλει εδώ και τώρα τη Γροιλανδία: Η στρατηγική θέση της ανάμεσα σε δύο ηπείρους και στο μέσον ενός ωκεανού είναι περίοπτη. Στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου ήταν ένα προκεχωρημένο φυλάκιο του ΝΑΤΟ επιφορτισμένο να «τσεκάρει» για εισερχόμενα υποβρύχια και πυραύλους προς τη Βόρεια Αμερική. Σήμερα είναι κόμβος για τα τηλεπικοινωνιακά καλώδια που διασχίζουν τον Ατλαντικό, μία κρίσιμης σημασίας υποδομή για το ιντερνετικό οικοσύστημα. Την ίδια ώρα, οι πάγοι λιώνουν και νέοι οδοί ναυσιπλοΐας σχηματίζονται που μπορούν να συντομεύσουν τις ρότες των εμπορικών πλοίων μειώνοντας σημαντικά τα κόστη για τις εμπορευματικές μεταφορές. Περισσότερο απ’ όλα, όμως, η Γροιλανδία είναι ένα χρυσωρυχείο ορυκτών πόρων. Ορισμένοι απ’ αυτούς, όπως οι σπάνιες γαίες, αποτελούν τη βάση της ενεργειακής μετάβασης. Με τους πάγους να λιώνουν, ο θησαυρός έρχεται στο φως και γίνεται ευκολότερα προσβάσιμος. Αλλά όλα αυτά είναι λίγο πολύ γνωστά.
Η εμμονή του Ντόναλντ Τραμπ με τη Γροιλανδία δεν είναι απλώς ακόμα μία εκδήλωση της ανορθόδοξης οπτικής του. Είναι μια δοκιμασία αντοχής για το διεθνές σύστημα που ταυτόχρονα αποκαλύπτει τον βαθμό διάβρωσης της αντίληψης θεμελιωδών εννοιών όπως αυτές της κυριαρχίας, της εδαφικής ακεραιότητας, του Διεθνούς Δικαίου, των συμμαχιών.
Επιφανειακά, η ρητορική του Τραμπ για την ανάγκη «απόκτησης» της Γροιλανδίας ακούγεται παράδοξη, ακόμη και παράλογη. Η Γροιλανδία είναι μια αυτόνομη περιοχή της Δανίας, χώρας-μέλους του ΝΑΤΟ και μακροχρόνιου πιστού συμμάχου των ΗΠΑ.
«Αναδιατυπώνοντας» την πραγματικότητα
Προφανώς, οι Γροιλανδοί δεν επιθυμούν να γίνουν Αμερικανοί, οι ηγέτες τους ξεκαθαρίζουν ότι η γη τους δεν πωλείται, ενώ στο Διεθνές Δίκαιο δεν υπάρχει καμία πρόβλεψη για «νόμιμη» κατάληψη εδαφών. Κι όμως, ο Λευκός Οίκος έχει αρνηθεί να αποκλείσει οποιαδήποτε επιλογή, συμπεριλαμβανομένης της στρατιωτικής. Αυτή η «ασάφεια» έχει ήδη θυμώσει τη Γαλλία και τη Γερμανία, με τον Μακρόν να καταγγέλλει «τη νέα αποικιοκρατία και τον νέο ιμπεριαλισμό» των ΗΠΑ και τον Γερμανό ομόλογό του Φρανκ Στάινμαϊερ να καλεί τη διεθνή κοινότητα να μην επιτρέψει να μετατραπεί η παγκόσμια τάξη σε ένα σύστημα στο οποίο «οι ασυνείδητοι παίρνουν ό,τι θέλουν».
Ο Τραμπ «αναδιατυπώνει» την πραγματικότητα με μια παρελκυστική αφήγηση περί ρωσικών και κινεζικών πλοίων που «περικυκλώνουν» τη Γροιλανδία. Δεν υπάρχουν στοιχεία που να τεκμηριώνουν αυτούς τους ισχυρισμούς, ειδικά σε ό,τι αφορά την «πυκνότητα» της στρατιωτικής παρουσίας Ρωσίας-Κίνας στην περιοχή. Αλλά οι αφηγήσεις αυτές μαρτυρούν τη βαθύτερη ανησυχία που διακατέχει το στρατιωτικο-πολιτικό κατεστημένο των ΗΠΑ: Η Αρκτική γίνεται ένα διαφιλονικούμενο θέατρο ανταγωνισμού και τα σχετικά πλεονεκτήματα της Αμερικής εκεί δεν μπορούν να θεωρηθούν δεδομένα.
Όπως εξήγησε o Τραμπ στη μακροσκελή συνέντευξή του στους New York Times, τον καθοδηγεί μόνο «η δική του ηθική» και προφανώς σε αυτή περιλαμβάνεται και η απόρριψη των κανόνων που διέπουν τη μεθοδολογία με την οποία τα κράτη επιδιώκουν στρατηγικό πλεονέκτημα. Διαχρονικά οι ΗΠΑ προσεταιρίζονταν περιοχές ζωτικών συμφερόντων τους μέσω διπλωματικών συμφωνιών, οικονομικής διείσδυσης και φυσικά μέσω σύναψης και διαχείρισης συμμαχιών. Η προσέγγιση του Τραμπ είναι ανοιχτά καταναγκαστική και σκόπιμα αποσταθεροποιητική.
Η πιο ακραία επιλογή για τη Γροιλανδία -η στρατιωτική κατάληψη- είναι η πλέον ενδεικτική αυτής της προσέγγισης. Οι περισσότεροι στρατιωτικοί αναλυτές συμφωνούν ότι μια αμερικανική επιχείρηση κατάληψης θα συναντήσει ελάχιστη αντίσταση. Το νησί δεν διαθέτει μόνιμο στρατό, οι δυνάμεις της Δανίας είναι αραιά διασκορπισμένες σε μια τεράστια έκταση και οι ΗΠΑ διατηρούν μόνιμη στρατιωτική παρουσία εκεί. Με Αεροπορία και Ναυτικό θα μπορούσαν να αποκτήσουν γρήγορα τον έλεγχο, πιθανώς και χωρίς αιματοχυσία, εφόσον ενεργήσουν αστραπιαία.
Καταστροφικές συνέπειες
Αλλά η ευκολία αυτή θα είχε καταστροφικές συνέπειες. Αμερικανική επίθεση στη Γροιλανδία θα ήταν ταυτόχρονα και επίθεση κατά της Δανίας, ενός συμμάχου του ΝΑΤΟ. Πώς θα μπορούσε να επιβιώσει στη συνέχεια η συμμαχία όταν το πιο ισχυρό μέλος της θα είχε παραβιάσει ό,τι πιο «ιερό» υπερασπίζεται αυτή η συμμαχία, την αρχή της συλλογικής άμυνας, με άλλα λόγια τον συνεκτικό ιστό της; Πολύ απλά, το ΝΑΤΟ θα αυτοκαταργούνταν.
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η στρατιωτική δράση παραμένει απίθανη, όχι επειδή είναι ανέφικτη, αλλά επειδή είναι στρατηγικά αυτοκαταστροφική. Το Κογκρέσο σχεδόν σίγουρα θα αντιστεκόταν προσφεύγοντας στον Νόμο περί Πολεμικών Εξουσιών βάζοντας φρένο στον Τραμπ. Οι επαΐοντες κατανοούν ότι κανένα πλεονέκτημα στην Αρκτική δεν θα μπορούσε να αντισταθμίσει την κατάρρευση του συστήματος συμμαχιών της Αμερικής. Η απειλή, ωστόσο, δεν έχει αποσυρθεί. Για μια κυβέρνηση που έχει ήδη αποδείξει ότι είναι έτοιμη να χρησιμοποιήσει βία μονομερώς και απρόβλεπτα η απειλή λειτουργεί ως μοχλός πίεσης.
Έτσι η προτιμώμενη εναλλακτική, σύμφωνα με τον υπουργό Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο, είναι η αγορά. Η ιδέα έχει ιστορικό προηγούμενο: Οι ΗΠΑ αγόρασαν την Αλάσκα από τη Ρωσία, τις Παρθένους Νήσους -πάλι- από τη Δανία και άλλες εκτάσεις της αμερικανικής ηπείρου από ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες. Αλλά η Ιστορία δεν είναι καλός οδηγός εδώ. Οι αγορές εδαφών ανήκουν σε μια εποχή πριν από την ανάδυση των εθνικών κρατών, πριν από την ιδέα της εθνικής αυτοδιάθεσης και κυριαρχίας, τις νομικές νόρμες που καθιερώθηκαν μετά το 1945.
Επιλογές και τεχνάσματα
Η Γροιλανδία δεν είναι «ιδιοκτησία» της Δανίας για να πουληθεί στις ΗΠΑ. Οποιαδήποτε μεταβίβαση κυριαρχίας θα απαιτούσε τη συναίνεση του λαού του νησιού με δημοψήφισμα, την έγκριση τόσο του τοπικού Κοινοβουλίου όσο και του δανικού, και ενδεχομένως πιθανή συναίνεση από την Ε.Ε. Τα πολιτικά εμπόδια είναι τεράστια και το οικονομικό κόστος που εκτιμάται από δεκάδες δισεκατομμύρια έως πάνω από ένα τρισεκατομμύριο δολάρια θα ήταν δύσκολο να συμβιβαστεί με το ιδεολόγημα «Πρώτα η Αμερική».
Το πιο σημαντικό είναι ότι οι ίδιοι οι Γροιλανδοί αντιτίθενται στην ιδέα. Ενώ η πλειονότητα τάσσεται υπέρ της ανεξαρτησίας από τη Δανία, απορρίπτει συντριπτικά και την ενσωμάτωση στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο πολιτικός ορίζοντας για τους Γροιλανδούς εκτείνεται πολύ πιο πέρα από τη διάρκεια ζωής οποιασδήποτε κυβέρνησης των ΗΠΑ. Αυτό καθιστά πιο πιθανή την πιο ύπουλη επιλογή: την επιρροή. Αντί να «καταλάβουν» τη Γροιλανδία διά της ευθείας οδού, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσαν να επιδιώξουν να αναδιαμορφώσουν το πολιτικό μέλλον της. Μια στενή προσέγγιση του κινήματος ανεξαρτησίας υποστηριζόμενη από οικονομικά κίνητρα, εμπλοκή των μυστικών υπηρεσιών και υποσχέσεις συνεργασίας θα μπορούσε να απομακρύνει το νησί από την Κοπεγχάγη και να το κατευθύνει προς την Ουάσιγκτον.
Μια τέτοια στρατηγική θα βάδιζε στα χνάρια των σχέσεων που έχουν συνάψει οι ΗΠΑ με νησιωτικά κράτη του Ειρηνικού όπως το Παλάου και η Μικρονησία, τα οποία διατηρούν τα κυριαρχικά δικαιώματά τους αλλά έχουν παραχωρήσει κατ’ αποκλειστικότητα την άμυνά τους στην Ουάσιγκτον. Για τις ΗΠΑ ένα τέτοιο μοντέλο θα ήταν προτιμότερο. Στη Γροιλανδία θα προσέφερε οικονομική υποστήριξη και εγγυήσεις ασφαλείας αλλά με τίμημα τη στρατηγική εξάρτησή της.
Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο οι ΗΠΑ ήταν ο κύριος αρχιτέκτονας και εγγυητής ενός συστήματος που αντιμετώπιζε ζητήματα όπως αυτό των βλέψεων του Τραμπ στη Γροιλανδία ως λυμένα - ασχέτως του τι συνέβαινε στη πράξη. Τώρα το τέχνασμα του μεγιστάνα υποδηλώνει ότι η Ουάσιγκτον μπορεί να είναι πρόθυμη να ανοίξει εκ νέου αυτό το ταραχώδες και άκρως επικίνδυνο κεφάλαιο της Ιστορίας. Ο πραγματικός κίνδυνος δεν έχει να κάνει με το αν Τραμπ θα «πάρει» τη Γροιλανδία, είναι ότι προσπαθώντας να το κάνει δείχνει πως η Αμερική θέλει να γκρεμίσει ό,τι έχτισε.
