Οι λέξεις «Ιστορία» και «μέλλον» ακούγονται όλο και πιο συχνά το τελευταίο διάστημα από τα στόματα ανθρώπων που εξ ορισμού ανήκουν στο παρελθόν. Ο Ρεζά Παχλαβί, εξόριστος γιος του τελευταίου Σάχη του Ιράν, απευθύνει τώρα εκκλήσεις προς τους Ιρανούς να βγουν στους δρόμους, να φωνάξουν συνθήματα, να «καρφώσουν άλλο ένα καρφί στο φέρετρο του καθεστώτος». Μιλά για τη στιγμή της κατάρρευσης, για την επιλογή πλευράς στην Ιστορία, για μια αλλαγή που -κατά τον ίδιο- πλησιάζει.
Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι πολύ πιο ωμή από τις ανακοινώσεις και τα βίντεό του στα κοινωνικά δίκτυα. Η κρίση στο Ιράν αποτυπώνεται πια με διαδηλώσεις που έχουν εξαπλωθεί σε 31 επαρχίες της χώρας, με συσκότιση στο Διαδίκτυο, νεκρούς διαδηλωτές, εκατοντάδες τραυματίες και περισσότερες από 2.000 συλλήψεις. Με γενικές απεργίες, κλειστά καταστήματα, γκρεμισμένα αγάλματα συμβόλων του καθεστώτος και πλήθη που συγκεντρώνονται παρά τον φόβο της άγριας καταστολής.
Η χώρα βιώνει τη μεγαλύτερη κοινωνική αναταραχή των τελευταίων ετών, όχι επειδή κάποιος την προκάλεσε από το εξωτερικό, όπως επιμένει να υποστηρίζει το θεοκρατικό καθεστώς, αλλά επειδή η καθημερινή ζωή έχει γίνει πλέον αβίωτη. Μια πραγματικότητα που αποτυπώνεται με τρομακτικές αυξήσεις στις τιμές των τροφίμων και φαρμάκων, ένα νόμισμα σε ελεύθερη πτώση, μια οικονομία που καταρρέει και μια εξουσία που δηλώνει ανήμπορη να βελτιώσει τα πράγματα.
Σε αυτό το σκηνικό, ο Παχλαβί επιχειρεί να εμφανιστεί όχι απλώς ως φωνή συμπαράστασης, αλλά ως πολιτικός πόλος. Ως εν δυνάμει ηγεσία ενός κινήματος που παραμένει χωρίς κέντρο. Και εδώ αρχίζει να ξεδιπλώνεται ένα πολύ πιο σύνθετο αλλά και επικίνδυνο γεωπολιτικό παιχνίδι.
Νέα πολεμικά σενάρια
Παράλληλα με την κοινωνική έκρηξη, επανέρχονται ανοιχτά τα σενάρια νέων επιθέσεων κατά του Ιράν από Ισραήλ και ΗΠΑ. Διεθνή Μέσα και αναλυτές συζητούν πλέον χωρίς περιστροφές για το ενδεχόμενο αεροπορικών επιδρομών που θα έχουν στόχο και πάλι το πυρηνικό ή το πυραυλικό πρόγραμμα της χώρας αποσκοπώντας όμως πραγματικά στην περαιτέρω αποδυνάμωση του καθεστώτος σε μια στιγμή εσωτερικής αστάθειας.
Η εικόνα είναι επικίνδυνα οικεία. Ένα καθεστώς που πιέζεται από τα κάτω και ταυτόχρονα απειλείται από τα έξω. Μια κοινωνία που ασφυκτιά οικονομικά και πολιτικά. Και μια διεθνής κοινότητα, αν μπορούμε ακόμα να μιλάμε για κάτι τέτοιο, που, αντί να αναζητά δημοκρατικές διεξόδους, επιστρέφει στη λογική της αποδυνάμωσης μέσω χάους.
Σε αυτό το παγκόσμιο τοπίο οπισθοδρόμησης, το παράδειγμα της Βενεζουέλας είναι αποκαλυπτικό. Μια χώρα που -μέσα από οικονομική κατάρρευση, διεθνείς κυρώσεις και γεωπολιτικά παζάρια- μετατρέπεται ξανά σε ένα είδος σύγχρονης αποικίας. Όχι με στρατούς κατοχής, αλλά με απαγωγές, πραξικοπήματα και την επιβολή ελέγχων πάνω στους πόρους, την οικονομία και το πολιτικό της μέλλον.
Γιατί, λοιπόν, να μοιάζει αδιανόητο ότι κάτι αντίστοιχο θα μπορούσε να συμβεί και στο Ιράν; Γιατί να σοκάρει η σκέψη ότι μέσα σε συνθήκες κοινωνικής έκρηξης και ενδεχόμενης πολεμικής κλιμάκωσης, η επιστροφή της μοναρχίας θα μπορούσε να παρουσιαστεί ως «σταθεροποίηση»; Όταν ο κόσμος συνηθίζει να αποδέχεται την επανεμφάνιση της αποικιοκρατίας τόσο αβασάνιστα, γιατί να μην αποδεχτεί και την παλινόρθωση του Σάχη;
Στη μηχανή του χρόνου
Η επιστροφή της μοναρχίας δεν πλασάρεται άλλωστε ως ιστορικό πισωγύρισμα, αλλά ως πραγματισμός. Όχι ως ακύρωση αγώνων δεκαετιών, αλλά ως «αναπόφευκτη επιλογή» σε ένα τοπίο χάους, κυρώσεων και απειλών πολέμου. Αυτή είναι ίσως η πιο σκοτεινή πλευρά της εποχής: ότι η απελπισία και ο φόβος μετατρέπουν τα φαντάσματα σε σωτήρες.
Ο Παχλαβί ρωτά τις δυνάμεις ασφαλείας «σε ποια πλευρά της Ιστορίας θα σταθούν». Όμως, το πραγματικό ερώτημα αφορά το ποια Ιστορία γράφεται όταν οι κοινωνικές εξεγέρσεις περνούν στη σκιά γεωπολιτικών παιχνιδιών; Μια Ιστορία χειραφέτησης ή μια ακόμα αναδίπλωση στο πιο σκοτεινό παρελθόν της χώρας;
Οι άνθρωποι που βγαίνουν στους δρόμους του Ιράν δεν διαδηλώνουν για βασιλιάδες, για πολέμους ή για ενεργειακές ισορροπίες. Διαδηλώνουν γιατί δεν μπορούν να ζήσουν. Σε έναν κόσμο που συνηθίζει να βαφτίζει την οπισθοδρόμηση «ρεαλισμό», η επιστροφή της μοναρχίας στο Ιράν, μέσα ή δίπλα σε έναν νέο πόλεμο, δεν θα ήταν ανωμαλία. Θα ήταν απλώς μία ακόμα υπενθύμιση ότι η Ιστορία συχνά επαναλαμβάνεται σαν φάρσα.
