Ο Ρώσος Πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν έκανε πέντε ταξίδια στη -γεμάτη από πετρέλαιο και φυσικό αέριο- Κεντρική Ασία το 2022, προσπαθώντας να επανεδραιώσει τον ρόλο της Ρωσίας ως τοπικού ηγεμόνα μετά την εισβολή στην Ουκρανία. Το μόνο που φάνηκε από τα ταξίδια αυτά είναι πόσο εύθραυστη έχει γίνει η θέση του στην περιοχή.
Στις αρχές του περασμένου Ιουλίου, σε συνάντηση κορυφής των χωρών της Κασπίας στο Τουρκμενιστάν, ήταν ο μόνος ηγέτης στον οποίο δεν προσφέρθηκε στο αεροδρόμιο το παραδοσιακό ψωμί και αλάτι. Και στις φωτογραφίες είναι φανερό ότι κανείς από τους άλλους ηγέτες στην πραγματικότητα δεν θέλει να σταθεί δίπλα του. Βέβαια, όλες αυτές οι χώρες, το Καζακστάν, το Ουζμπεκιστάν, το Κιργιστάν, το Τουρκμενιστάν και το Τατζικιστάν, που είναι όλες πρώην Σοβιετικές Δημοκρατίες και στις οποίες κατοικούν 72 εκατ. άνθρωποι, διστάζουν να τα βάλουν ανοιχτά με τη Ρωσία, γι’ αυτό και σφυρίζουν αδιάφορα για τον πόλεμο στην Ουκρανία. Καμία δεν ψήφισε υπέρ της καταδίκης της Ρωσίας στον ΟΗΕ και καμία δεν έχει καταδικάσει επίσημα. Καθεμία για τους λόγους της και όλες μαζί επειδή εξαρτώνται οικονομικά από αυτήν, σε βαθμό που είναι πολύ δύσκολο να απεμπλακούν έστω και μερικώς. Επίσης, τη φοβούνται. Και επίσης, για να φύγεις από έναν «προστάτη» (δείτε το και με την καλή και με την όχι πολύ καλή έννοια αυτό), χρειάζεσαι έναν άλλον. Θα μπορούσε να είναι η Κίνα. Δεν θα είναι, όμως. Θα είναι πιθανότατα η Τουρκία, η οποία αναδύεται ήδη ως ο ντε φάκτο πάτρονας της περιοχής, προωθώντας έναν ιδιότυπο «παν-τουρκισμό» και ταυτόχρονα επιδιώκοντας την «προαγωγή» του Καζακστάν και του Ουζμπεκιστάν, χώρες με τις οποίες τα πηγαίνει περίφημα, σε τοπικές υπερδυνάμεις.
Καζακστάν: O επιδέξιος ζογκλέρ
Η εξωτερική πολιτική του Καζακστάν και του Προέδρου του Κασίν Τζομάρτ Τοκάγιεφ είναι υπόδειγμα υψηλής διπλωματίας, η οποία φυσικά βοηθιέται κατά πολύ από το γεγονός ότι η χώρα έχει πάρα πολύ πετρέλαιο και φυσικό αέριο. Το οποίο πετρέλαιο και φυσικό αέριο πουλάει στη Ρωσία σε πάρα πολύ χαμηλές τιμές, την ίδια ώρα που βοηθάει τις ΗΠΑ στον «πόλεμο κατά της τρομοκρατίας» και ταυτόχρονα έχει εξαιρετικές σχέσεις με την Κίνα, η οποία επίσης αγοράζει καζάκικα πετρέλαια, πέραν του ότι κατέχει -μέσω της China National Petroleum Corporation- και τη μεγαλύτερη ανεξάρτητη εταιρεία πετρελαιοειδών στη χώρα, την πρώην Petrokazakhstan.
Το Καζακστάν είναι ένας τεράστιος αγωγός από τον οποίο φεύγει το πετρέλαιο προς κάθε κατεύθυνση. Κι αυτό είναι για το ίδιο ζήτημα ζωής και θανάτου, καθώς, στριμωγμένο ανάμεσα στη Ρωσία και στην Κίνα όπως είναι, η εξωτερική του πολιτική έχει διαχρονικά έναν και μοναδικό γνώμονα: να παραμείνει σε ένα κομμάτι και χωρίς πολλά προβλήματα από τους πανίσχυρους γείτονές του. Το ίδιο διατείνεται ότι είναι «εγγυητής της ασφάλειας» στην Κεντρική Ασία, ένας όχι και τόσο εύκολος στόχος δεδομένων των συνθηκών, και ένας στόχος τον οποίο επιδιώκει σε συνεργασία με την Τουρκία, ως μέλη και οι δύο του Οργανισμού Τουρκικών Χωρών, στον οποίο μετέχουν επίσης το Αζερμπαϊτζάν, το Ουζμπεκιστάν και το Κιργιστάν. Η συνεργασία μεταξύ των δύο χωρών σε όλα τα επίπεδα είναι αγαστή και η Τουρκία συνεισφέρει περίπου το 2% του ΑΕΠ της χώρας σε εισαγωγές της. Επίσης, παίρνει πετρέλαιο και φυσικό αέριο. Οι δύο χώρες θέλουν να φτιάξουν από κοινού διυλιστήρια πετρελαίου στη Μαύρη Θάλασσα, η Τουρκία υποστήριξε ενθουσιωδώς την ένταξη του Καζακστάν στον Διεθνή Οργανισμό Εμπορίου και το Καζακστάν την πρόθεση της Τουρκίας να μπει στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Το Καζακστάν θέλει πάρα πολύ να απεμπλακεί από τη ρωσική εξάρτηση και επιρροή, όμως αυτά είναι πράγματα που δεν λέγονται δυνατά, ειδικά τώρα. Έτσι, δεν προκαλεί καμία έκπληξη το γεγονός ότι έχει κρατήσει μια αμφίθυμη στάση στο ζήτημα του πολέμου της Ουκρανίας. Αρνήθηκε να στείλει στρατό για να βοηθήσει τη Ρωσία, όμως αρνήθηκε και να καταδικάσει ανοιχτά τη ρωσική επιθετικότητα. Ο Τοκάγιεφ ήταν ο τελευταίος ξένος ηγέτης που επισκέφτηκε τη Μόσχα λίγο πριν την εισβολή και θεωρείται ότι προσπάθησε να διαμεσολαβήσει ώστε να αποφευχθεί ο πόλεμος. Είναι επίσης ο μοναδικός από τους ηγέτες της περιοχής που μιλάει στο τηλέφωνο με τον Ζελένσκι.
Ο λαός του Καζακστάν, από την άλλη, όπως δείχνουν οι δημοσκοπήσεις, δεν είναι απλώς εναντίον της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, αλλά φοβάται κιόλας ότι μετά έρχεται η σειρά του. Εδώ και καιρό γίνονται συγκρίσεις στη Ρωσία ανάμεσα στη ρωσόφωνη περιοχή του Ντονμπάς και στο Βόρειο Καζακστάν, όπου επίσης κατοικούν ρωσόφωνοι. Υπήρξαν κάποιες έμμεσες απειλές για εισβολή από σκληροπυρηνικά στοιχεία στη Ρωσία. Το Καζακστάν ως απάντηση μετέφερε μεγάλο μέρος του στρατού του στα σύνορα με τη Ρωσία. Διεθνείς διπλωματικοί κύκλοι, όμως, εκτιμούν ότι η Μόσχα θα αφήσει ήσυχη τη χώρα, κυρίως προκειμένου να μην θυμώσει τους Κινέζους, αλλά κι επειδή τα έχει βρει μπαστούνια στην Ουκρανία.
Ουζμπεκιστάν: Ναι μεν, αλλά…
Για το Ουζμπεκιστάν ο πόλεμος Ρωσίας-Ουκρανίας ήταν ένα τεράστιο πλήγμα, καθώς μόλις πρόσφατα κατάφερε να φτιάξει κάπως τις σχέσεις του με τη Ρωσία, οι οποίες ήταν διαχρονικά τεταμένες. Ο πρώτος Ουζμπέκος Πρόεδρος μετά την ανεξαρτησία της χώρας το 1991, ο Ισλάμ Καρίμοφ, φοβόταν, και όχι άδικα, ότι η Ρωσία θα επιχειρήσει με πλάγιους τρόπους να ανακτήσει τη χαμένη της επιρροή στην Κεντρική Ασία. Οι δύο χώρες διατήρησαν ανοιχτούς διαύλους εμπορίου και επικοινωνίας, αλλά στην πραγματικότητα οι σχέσεις τους ήταν πάντα περίπλοκες, με μεγάλες περιόδους «παγωμάρας». Επιπλέον, το Ουζμπεκιστάν αρνήθηκε να γίνει μέλος τόσο της Ευρασιατικής Οικονομικής Ένωσης όσο και του Συλλογικού Οργανισμού Ασφαλείας (Collective Security Treaty Organization - CSTO), καθώς και τα δύο βρίσκονται υπό τη σκέπη της Μόσχας.
Ολα αυτά δεν σημαίνουν ότι το Ουζμπεκιστάν δεν εξαρτάται από τη Ρωσία και μάλιστα πάρα πολύ. Αρχικά, πολλά εκατομμύρια Ουζμπέκοι εργάζονται στη Ρωσία και στέλνουν χρήματα στις οικογένειές τους. Όλοι αυτοί έπαθαν καθίζηση με την πτώση που σημείωσε το ρούβλι, επηρεάζοντας σημαντικά την οικονομία της χώρας. Ήταν γνωστό από πέρυσι τον Μάρτιο, εξάλλου, ότι η Κεντρική Ασία θα «χτυπηθεί πολύ σκληρά αν πέσει το ρούβλι», όπως είχε πει η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Ανοικοδόμησης και Ανάπτυξης. Επίσης, οι ρωσικές Lukoil και Gazprom είναι οι βασικές εταιρείες που διαχειρίζονται τις πετρελαιοπηγές του Ουζμπεκιστάν και με τις κυρώσεις ήδη υπάρχουν ελλείψεις σε εξοπλισμό.
Φυσικά, η Κίνα δεν θα μπορούσε να λείπει από το έργο, καθώς την τελευταία δεκαετία ξιφουλκεί με τη Ρωσία για τον οικονομικό έλεγχο της χώρας. Και τώρα βλέπει την ευκαιρία να τον αποκτήσει, αλλά έχει τα δικά της προβλήματα, κυρίως με την Covid.
Το Ουζμπεκιστάν, προκειμένου να παρακάμψει τα προβλήματα που του δημιουργούν οι δυτικές κυρώσεις προς τη Ρωσία και τη διακοπή των εμπορικών του οδών προς την Ευρώπη, στράφηκε στην πάντα πρόθυμη Τουρκία με την ελπίδα να δημιουργήσει νέες διόδους. Ο Ερντογάν πήγε στο Ουζμπεκιστάν λίγο μετά την έναρξη του πολέμου και οι δύο χώρες υπέγραψαν νέες συμφωνίες στρατιωτικής συνεργασίας.
Το Ουζμπεκιστάν έχει ακόμη κάτι να φοβάται. Παρότι έχει εξαιρετικές σχέσεις με τους Ταλιμπάν, η αστάθεια στο γειτονικό Αφγανιστάν είναι πάντα μια πηγή ανησυχίας. Η κυβέρνηση της χώρας έχει πολύ συχνά στραφεί στη Ρωσία για βοήθεια όποτε η κατάσταση στο Αφγανιστάν αποτελούσε απειλή για την ασφάλειά της. Τώρα που οι Ρώσοι είναι απασχολημένοι με την Ουκρανία είναι αμφίβολο εάν θα μπορέσουν να βοηθήσουν τους Ουζμπέκους αν γίνει κάτι δυσάρεστο στα νότια σύνορά τους. Προφανής εναλλακτική ήταν η Κίνα, αλλά μάλλον σοφά οι Ουζμπέκοι αποφάσισαν να μην χρειαστεί να τους εμπλέξουν στα προβλήματά τους και στράφηκαν στην «αδελφή» Τουρκία. Το Ουζμπεκιστάν ήταν κι αυτό ανάμεσα στις χώρες που απείχαν της ψηφοφορίας για την καταδίκη της Ρωσίας και ο Πρόεδρος Μιρζιγιόγεφ μιλάει συχνά με τον Πούτιν. Όμως στις 17 Μαρτίου του 2022 ο τότε υπουργός Εξωτερικών της χώρας Αμντουλαζίζ Καμίλοφ είπε ότι το Ουζμπεκιστάν δεν αναγνωρίζει την ανεξαρτησία του Ντονιέτσκ και του Λουχάνσκ και πως «αναγνωρίζει την ανεξαρτησία και την εδαφική ακεραιότητα της Ουκρανίας». Αυτό η Ρωσία θα τους το φυλάει για καιρό...
Μπαίνει στη σκηνή η Τουρκία
Ακόμη κι αν το Καζακστάν και το Ουζμπεκιστάν καταφέρουν σε ένα βαθμό να αναλάβουν αυτόν τον ηγετικό ρόλο που λείπει από την περιοχή, το ερώτημα παραμένει: Πόσο μακριά θα φτάσει ο Πούτιν προκειμένου να μην απολέσει τον έλεγχο της περιοχής; Το δεύτερο ερώτημα είναι πιο δύσκολο να απαντηθεί, καθώς έχει να κάνει με έναν εντελώς απρόβλεπτο παίκτη: Τι θα κάνει η Κίνα όταν ξεμπερδέψει με την Covid;
Η ρωσική επέμβαση στα εσωτερικά του Καζακστάν το 2022 έγινε στο πλαίσιο του CSTO, το οποίο παραπαίει και πλέον έχει μόνο έξι μέλη, από εννέα που είχε κάποτε, τα δύο από τα οποία τρώγονται μεταξύ τους. Το Τατζικιστάν και το Κιργιστάν, πέραν του ότι είναι εντελώς ασήμαντοι παίκτες ακόμη και σε τοπικό επίπεδο, έχουν και συνοριακές διαφορές, για τις οποίες κατά καιρούς πέφτουν τουφεκιές και πέρυσι που αυτές κλιμακώθηκαν, περίπου 100 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους και το Κιργιστάν απείλησε να εισβάλει στο Τατζικιστάν. Η πιθανότητα, πάντως, να μπορέσει η Κίνα να κεφαλαιοποιήσει στη φθίνουσα επιρροή της Μόσχας δεν είναι πολύ μεγάλη. Οι τεράστιες οικονομικές επενδύσεις που έχει κάνει στην περιοχή δεν απέδωσαν τα αναμενόμενα και το γενικό συναίσθημα των κατοίκων των χωρών της Κεντρικής Ασίας είναι εναντίον της κινεζικής οικονομικής επεκτατικότητας. Ούτε τους Ρώσους θέλουν ούτε τους Κινέζους.
Ποιος μένει; Η Τουρκία. Η οποία έχει ήδη «εισβάλει» στην περιοχή, προωθώντας την «παν-τουρκική» ατζέντα της σε όλα τα επίπεδα: ενεργειακό, οικονομικό, πολιτιστικό και κυρίως πατριωτικό. Η επανακατάληψη του Ναγκόρνο Καραμπάχ από το Αζερμπαϊτζάν ήταν θείο δώρο για την Τουρκία, η οποία μπορεί πλέον να παρακάμψει το Ιράν και να το απομονώσει από την Κεντρική Ασία, αποκτώντας η ίδια άμεση πρόσβαση σε αυτήν. Αυτό που κάνει η Τουρκία είναι αυτό που κάνει πάντα: εκμεταλλεύεται το κενό που δημιουργείται από την αδυναμία της Ρωσίας και της Κίνας να ελέγξουν απόλυτα την κατάσταση. Μακροπρόθεσμα το κέρδος γι’ αυτήν θα είναι ενεργειακές συμφωνίες που θα την καταστήσουν παντοδύναμη σε μια εποχή που όλο το παιχνίδι παίζεται στην ενέργεια, συμφωνίες που έχει αρχίσει ήδη να κλείνει. Επίσης, η Τουρκία προσπαθεί να συνάψει συμφωνίες για προμήθεια οπλικών συστημάτων στο Ουζμπεκιστάν και στο Καζακστάν, αλλά και να μπει στον τομέα των κατασκευών έργων υποδομής σε όλες τις «τουρκικές» χώρες.
Από την πλευρά τους, το Ουζμπεκιστάν και το Καζακστάν χρησιμοποιούν την Άγκυρα ως αντίβαρο στη Μόσχα και στο Πεκίνο και ίσως επιδιώξουν μια πιο αυτόνομη στάση στο μέλλον, κάτι όχι πολύ εύκολο, καθώς οι ισορροπίες στην περιοχή είναι πολύ ευαίσθητες και ανά πάσα στιγμή μπορεί να προκύψουν αναφλέξεις, που θα κληθούν να αντιμετωπίσουν και επί του παρόντος δεν δύνανται.
Το αν και πόσο θα καταφέρει η Άγκυρα να προωθήσει τον παν-τουρκισμό στην περιοχή απομένει να φανεί. Αυτό που φαίνεται σχεδόν βέβαιο είναι ότι όλο και περισσότερο τα πετρέλαια και το φυσικό αέριο της περιοχής θα διοχετεύονται μέσω της Τουρκίας και του Αζερμπαϊτζάν, καθιστώντας την πρώτη έναν ενεργειακό κόμβο ανάμεσα στην Ασία και στην Ευρώπη. Και έναν από τους μεγαλύτερους παραγωγούς και προμηθευτές οπλικών συστημάτων αλλά και τεχνογνωσίας σε μια σχεδόν παρθένα περιοχή, ώριμη και πανέτοιμη προς κάθε είδους εκμετάλλευση.
Πώς θα αντιδράσει σε αυτό η Ρωσία, με δεδομένο ότι η Τουρκία είναι μέλος του ΝΑΤΟ και μια χώρα-μέλος του ΝΑΤΟ διεισδύει στην «κοιλιά» της; Η πλοκή πυκνώνει...
