Ανακοίνωσε τη Δευτέρα ότι δεν θα βάλει πάλι τον Δεκέμβριο υποψηφιότητα για την προεδρία του κόμματός της. Κι έγινε πρωτοσέλιδο σε όλο τον κόσμο. Γέμισαν σχόλια και αναλύσεις όλες οι ευρωπαϊκές εφημερίδες για τη “μετά Μέρκελ εποχή”, λες και η Χριστιανοδημοκράτισσα πολιτικός έσπευσε να ανακοινώσει εδώ και τώρα την παραίτησή της από την καγκελαρία. Προς τι τόση αναστάτωση;
Οι ερμηνείες είναι πολλές.
Η πρώτη έχει να κάνει με το... χρίσμα που της έδωσε ο Μπάρακ Ομπάμα ως “ηγέτιδα του ελεύθερου κόσμου”, στην τελευταία περιοδεία του ως Πρόεδρος των ΗΠΑ στην Ευρώπη. Διά της εις άτοπον απαγωγής, καθώς στις ΗΠΑ ανέτειλε το άστρο του Ντόναλντ Τραμπ, η Μέρκελ απέκτησε ένα φωτοστέφανο που δεν διεκδίκησε ποτέ. Ο δυνατός της ρόλος ήταν αυτός της διαμεσολάβησης και όχι της ηγεσίας. Ωστόσο, αυτό που της πιστώνεται είναι ότι δεν εξυπηρετούσε αποκλειστικά τα βραχυπρόθεσμα γερμανικά συμφέροντα, αλλά προσπαθούσε, έστω στο παρά πέντε, να αγωνιστεί για τη συνοχή της Ευρώπης, την οποία θεωρούσε εκ των ων ουκ άνευ για τη μακροημέρευση της γερμανικής σταθερότητας και ευημερίας. Όπως της πιστώνεται ότι στάθηκε αξιοπρεπώς απέναντι στους λεονταρισμούς όλων των ισχυρών ανδρών της εποχής της, από τον Πούτιν και τον Ερντογάν μέχρι τον Τραμπ, χωρίς ποτέ να κόψει τους διαύλους επικοινωνίας.
Ακινησία τότε και τώρα
Η δεύτερη ερμηνεία έχει να κάνει με την εκτίμηση πως η Μέρκελ δεν θα αντέξει μέχρι το 2021 στην ηγεσία της γερμανικής κυβέρνησης, οπότε και θεωρητικά λήγει η θητεία της. Είτε διότι θα της κάνει τον βίο αβίωτο ο διάδοχός της στην προεδρία της CDU, είτε διότι θα διαλυθεί ο μεγάλος συνασπισμός και θα γίνει από την ίδια Βουλή μια άλλη κυβέρνηση, αλλά χωρίς τη Μέρκελ, είτε διότι θα προκηρυχθούν πρόωρες εκλογές. Αυτό σημαίνει κατ’ αρχάς ότι μέχρι να ξεκαθαρίσει το πολιτικό τοπίο στη Γερμανία δεν πρόκειται να κινηθεί τίποτε στην Ευρώπη, εκτός από τη διαχείριση της... καθημερινότητας.
Ωστόσο, αυτό ισχύει εδώ και πολλά χρόνια. Από την αρχή της μακράς θητείας της Μέρκελ. Και μοιάζει να το έχουμε ξεχάσει. Υπάρχει έστω μία προωθητική πρωτοβουλία που πήρε η καγκελάριος για να αντιμετωπιστεί ένα πρόβλημα στην Ευρώπη πριν αυτό φτάσει στα πρόθυρα να την τινάξει στον αέρα; Η απάντηση είναι όχι. Άλλωστε, η αγαπημένη της έκφραση είναι “βήμα- βήμα”.
Ας πάρουμε την κρίση της Ευρωζώνης. Το 2010 πράγματι δεν υπήρχαν οι θεσμοί και τα εργαλεία για την αντιμετώπιση της ελληνικής χρεοκοπίας και του ντόμινο που θα προκαλούσε. Η Μέρκελ φρέναρε συστηματικά κάθε πρόταση - όχι υποχρεωτικά “σοφή”- να δημιουργηθούν, περιμένοντας να περάσουν οι εκλογές στη Βόρεια Ρηνανία Βεστφαλία, καθώς φοβόταν ότι κάθε επίδειξη τόλμης και αλληλεγγύης στην Ευρώπη θα της στοίχιζε τις εκλογές σε ένα κρατίδιο. Παρεμπιπτόντως τις έχασε. Αλλά παράλληλα χάθηκε και πολύτιμος χρόνος, τον οποίο οι Έλληνες, αλλά και οι Ιρλανδοί, οι Πορτογάλοι, οι Κύπριοι και οι Ισπανοί τον πλήρωσαν πολύ ακριβά.
Ας πάρουμε τις περσινές προτάσεις Μακρόν για τη μεταρρύθμιση της Ευρωζώνης. Ανεξαρτήτως από το πώς τις αποτιμά κανείς, η Μέρκελ τις έβαλε στον πάγο, κυρίως επειδή είχε μπροστά της τις ομοσπονδιακές εκλογές. Από τις οποίες βγήκε πρώτη, αλλά σαφώς αποδυναμωμένη.
Ας πάρουμε το καυτό ζήτημα της κλιματικής αλλαγής. Η Μέρκελ πλασαρίστηκε ως η καγκελάριος- “προστάτιδα” του κλίματος, πλην όμως, όταν χρειάστηκε να επιδείξει ηγεσία κόντρα στα συμφέροντα της γερμανικής αυτοκινητοβιομηχανίας -και, για να είμαστε δίκαιοι, κόντρα στα συμφέροντα των εργαζόμενων στα ορυχεία-, το απέφυγε.
Ας πάρουμε, τέλος, την κρίση του προσφυγικού. Επί χρόνια η Μέρκελ - όπως και οι υπόλοιποι ισχυροί Ευρωπαίοι ηγέτες - έβλεπε... ατάραχη τον πόλεμο της Συρίας να μαίνεται, τη χρηματοδότηση του ΟΗΕ στα προσφυγικά στρατόπεδα στις γειτονικές της χώρες να μειώνεται, τις εμπορικές πιέσεις και την εκμετάλλευση στην Αφρική να ωθούν τους κατοίκους στην εξαθλίωση και τη μεγάλη έξοδο. Προς τιμήν της όταν η πίεση έφτασε στα σύνορα της Γερμανίας - και μόνο τότε- στάθηκε από τη σωστή πλευρά της Ιστορίας. Κι είναι πράγματι θλιβερό ότι πλήρωσε αυτή τη γενναία απόφαση.
Η αποκάλυψη της αδυναμίας
Όσοι, λοιπόν, θεωρούν πως από την περασμένη Δευτέρα έχει αλλάξει κάτι δραματικά στην Ευρώπη εξαιτίας της παραδοχής της αδυναμίας της από τη Μέρκελ μάλλον ωραιοποιούν την προτεραία κατάσταση. Η αδυναμία τής Μέρκελ διαφάνηκε πολύ πριν από την περασμένη Δευτέρα. Όταν δεν κατάφερε να σχηματίσει τον κυβερνητικό συνασπισμό της αρεσκείας της, με τους Πράσινους και τους Φιλελεύθερους. Όταν δεν κατάφερε να βάλει χαλινάρι στον πρόεδρο του αδελφού κόμματος των Χριστιανοκοινωνιστών της Βαυαρίας, που τορπίλιζε με τις ακροδεξιές του κορώνες τη συνοχή του κυβερνητικού συνασπισμού για να κερδίσει τις εκλογές στη Βαυαρία - που τις έχασε. Όταν δεν μπόρεσε να εκλέξει τον εκλεκτό της ως επικεφαλής της κοινοβουλευτικής της ομάδας.
Το ερώτημα της διαδοχής
Το μόνο ουσιαστικό ερώτημα για τη “μετά Μέρκελ εποχή” είναι ποιος θα τη σφραγίσει. Κι αυτό θα κάνει πολύ καιρό να απαντηθεί - και εξαρτάται από πολλούς παράγοντες. Θα πρέπει πρώτα να δούμε ποιος θα είναι ο διάδοχός της. Ο ατλαντιστής, νεοφιλελεύθερος, συντηρητικός Φρίντριχ Μερτς, αγαπημένος των γηραιών ανδρών της CDU και του χρηματοπιστωτικού συστήματος, που έχει τις ευλογίες του Σόιμπλε; Η εκλεκτή της Μέρκελ Άνεγκρετ Κραμπ Κάρενμπαουερ; Ο νεαρός φιλόδοξος και βαθιά συντηρητικός Γενς Σπαν;
Σήμερα το μότο της CDU είναι “die mitte” - “το κέντρο”. Από την εκλογή του νέου προέδρου θα κριθεί εάν το κόμμα θα παραμείνει εκεί ή θα στραφεί προς τα δεξιά. Και ανάλογα με τις εξελίξεις στη CDU θα τοποθετηθούν και τα υπόλοιπα κόμματα πιο δεξιά ή πιο αριστερά στον πολιτικό χάρτη. Θεωρητικά, όλα τα γερμανικά κόμματα και τα στελέχη τους - του ακροδεξιού AfD εξαιρουμένου- ορκίζονται στο όνομα της ενωμένης Ευρώπης, το καθένα με τον τρόπο του. Αλλά κάποια είναι πιο ανοιχτά π.χ. στις προτάσεις Μακρόν και κάποια φλερτάρουν πιο πολύ με την ιδέα της γερμανικής Ευρώπης απ’ ό,τι της ευρωπαϊκής Γερμανίας. Κι επειδή χωρίς τη Γερμανία τίποτε δεν μπορεί να αλλάξει στην Ευρώπη, το επόμενο διάστημα η ακινησία θα είναι ακόμη μεγαλύτερη.
