Έχει περάσει ένας αιώνας από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, ωστόσο οι αναλογίες με τότε για την περιοχή των Βαλκανίων παραμένουν πολλές και ανησυχητικές. Τουλάχιστον για την υπόλοιπη Ευρώπη η χερσόνησος δεν είναι πια η πυριτιδαποθήκη, αλλά μόνο το φυτίλι...
“Η Ευρώπη είναι η πυριτιδαποθήκη” διορθώνει την παλιά, διάσημη ρήση μιλώντας στην Deutsche Welle ο γνωστός βαλκανολόγος αναλυτής Νόρμπερτ Μαπς - Νίντλικ. “Αλλα το Βαλκάνια είναι το φυτίλι. Το πιο επικίνδυνο είναι οι συγκρούσεις. Δεν μπορούν να απομονωθούν. Και ακριβώς επειδή σήμερα ο κόσμος είναι πιο ασταθής και δεν υπάρχει κάποια κυρίαρχη δύναμη, είναι πιο εύκολο για τις πλευρές που συγκρούονται να αναζητήσουν συμμαχίες στις μεγάλες δυνάμεις. Είναι όπως το 1914” τονίζει.
Είναι όντως τόσο δραματική η κατάσταση; Μια γρήγορη ματιά στις εξελίξεις των τελευταίων εβδομάδων στην περιοχή μάλλον επιβεβαιώνει την εικόνα. Πριν από λίγες μέρες εκατοντάδες υποστηρικτές του Νίκολα Γκρούεφσκι εισέβαλαν στο κοινοβούλιο της ΠΓΔΜ. Ήταν η κορύφωση της δραματικής πολιτικής κρίσης που αντιμετωπίζει η χώρα τους τελευταίους μήνες.
Οι διαδηλωτές επιτέθηκαν σε βουλευτές του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος και στους πολιτικούς εκπροσώπους της αλβανικής μειονότητας. Και όλα αυτά υπό τα απαθή βλέμματα των δυνάμεων ασφαλείας, που δεν απέτρεψαν την κατάληψη του κοινοβουλίου παρότι γνώριζαν εκ των προτέρων για την κινητοποίηση. Τη σημερινή κρίση πυροδότησε η διαδικασία εκλογής του νέου προέδρου του κοινοβουλίου, που ανέδειξε με οριακή πλειοψηφία τον αλβανόφωνο Ταλάτ Τζαφέρι.
Παρότι η κατάσταση ομαλοποιήθηκε σχετικά στα τέλη της εβδομάδας, τόσο ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Γκιόργκι Ιβανόφ όσο και ο απερχόμενος πρωθυπουργός Νίκολα Γκρούεφσκι και το κόμμα του (VMRO) αρνούνται να αναγνωρίσουν τον Τζαφέρι ως νόμιμα εκλεγμένο πρόεδρο της Βουλής. Και μάλλον θα επιλέξουν την ίδια ακριβώς τακτική και απέναντι στη νέα κυβέρνηση που εμφανίζονται έτοιμη να σχηματίσουν το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα και τα κόμματα της αλβανικής μειονότητας.
Όλα αυτά, φυσικά, υπενθύμισαν ακόμη και στους πιο καλόπιστους πόσο εύθραυστοι παραμένουν οι δημοκρατικοί θεσμοί στη μικρή χώρα των Βαλκανίων ανακαλώντας παράλληλα μνήμες από τις ένοπλες συγκρούσεις του 2001, όταν η χώρα έφτασε ένα βήμα πριν από τον εμφύλιο πόλεμο.
Θα μπορούσε κανείς να παρηγορηθεί αν οι εξελίξεις στην ΠΓΔΜ αποτελούσαν μεμονωμένο φαινόμενο. Δεν είναι έτσι. Λίγα χιλιόμετρα μακριά από την πόλη των Σκοπίων, στη Σόφια, αναλάμβανε αυτή την εβδομάδα τα καθήκοντά της μια κυβέρνηση που δεν παύει να οραματίζεται τη Μεγάλη Βουλγαρία, στην οποία φυσικά θα περιλαμβάνεται και η μικρή γειτονική της χώρα.
Η συμμαχία των Ενωμένων Πατριωτών αποκτά κεντρικό ρόλο στην κυβέρνηση της Βουλγαρίας με δύο από τους τρεις ηγέτες των εθνικιστικών κομμάτων που συμμετέχουν σε αυτήν να αναλαμβάνουν θέση αντιπροέδρου. Και το αξιοσημείωτο είναι ότι στη συμμαχία δεν μετέχουν μόνο οι γνωστοί ακραίοι εθνικιστές του VMRO, αλλά και νεοφασιστικά κόμματα όπως το Attack.
Η Τουρκία, που φυσικά αποτελεί ένα κεφάλαιο από μόνη της, δεν είναι επομένως μόνη στη διαρκή διολίσθησή της προς τον αυταρχισμό και των σωβινισμό. Η Βουλγαρία, η Αλβανία, η Σερβία, η Βοσνία - Ερζεγοβίνη, ακόμη και το δυτικό προτεκτοράτο στο Κόσοβο αντιμετωπίζουν σήμερα ανάλογες καταστάσεις, με οικονομικές και πολιτικές κρίσεις που γίνονται πιο δραματικές μέρα με την ημέρα.
Βασικό ρόλο σε όλα αυτά -η κοινή παράμετρος τελικά- μοιάζει να παίζει η κρίση που αντιμετωπίζει η ίδια η Ε.Ε. Πριν από λίγα χρόνια οι πόρτες της Ευρώπης έδειχναν διάπλατα ανοιχτές και η είσοδος φαινόταν ικανή να λύσει όλα τα προβλήματα. Σήμερα, όχι μόνο το ευρωπαϊκό όραμα έχει για τα καλά ξεφτίσει, αλλά και οι πόρτες παραμένουν ερμητικά κλειστές.
Με την ανάληψη των καθηκόντων του ως προέδρου της Κομισιόν το 2014 ο Ζαν Κλοντ Γιούνκερ ανακοίνωσε ότι η Ε.Ε. δεν επρόκειτο να δεχτεί νέα μέλη στη διάρκεια της πενταετής θητείας του. Και όλα αυτά τη στιγμή που η Σερβία και το Μαυροβούνιο είχαν μόλις αρχίσει ενταξιακές διαπραγματεύσεις, με την Αλβανία, τη Βοσνία - Ερζεγοβίνη και την ΠΓΔΜ να περιμένουν υπομονετικά στη σειρά.
Φυσικά όλο αυτό το διάστημα η Ευρώπη δεν ξέχασε τα Βαλκάνια. Δεν είχε άλλωστε το περιθώριο. Έτσι, με την επανεκλογή του στην προεδρία του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, ο Ντόναλντ Τουσκ φρόντισε να υπενθυμίσει πριν από λίγους μήνες ότι η περιοχή παραμένει “ζωτικής σημασίας για την Ευρώπη”. Ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον είχε όμως η αιτία που αναζήτησε για την πρόσφατη αναζωπύρωση των συγκρούσεων και των εθνικισμών στην περιοχή.
“Οι εντάσεις και οι διαιρέσεις είναι ανεξέλεγκτες, εν μέρει εξαιτίας νοσηρών εξωτερικών παρεμβάσεων που αποσταθεροποιούν αρκετές χώρες εδώ και καιρό” τόνισε. Δεν υπάρχουν αμφιβολίες για το ποιον “φωτογράφιζε”. Η επιδίωξη της Ρωσίας για πρόσβαση στα “θερμά νερά” της Μεσογείου και η προσπάθεια της Δύσης να την αποτρέψει είναι άλλωστε μια ιστορία τόσο παλιά όσο και ο πόλεμος της Κριμαίας.
Νοσηρές εξωτερικές παρεμβάσεις λοιπόν; Ιδιαίτερο ενδιαφέρον εδώ παρουσιάζει η περίπτωση του Μαυροβουνίου. Πριν από λίγες μέρες η τοπική κυβέρνηση κατηγορούσε τη Μόσχα ότι ήταν πίσω από μια μάλλον κωμικοτραγική απόπειρα πραξικοπήματος που κατέληξε σε περιορισμένο αριθμό συλλήψεων. Τελικά οι δικαστικές αρχές απέσυραν διακριτικά την κατηγορία όταν διαπιστώθηκε ότι οι συνωμότες ήταν απλώς οπαδοί του πανσλαβισμού που προσπαθούσαν να εμφανιστούν πλησιέστερα στο Κρεμλίνο από όσο τελικά ήταν.
Ωστόσο -και εδώ είναι το ενδιαφέρον- επέτρεψε πριν από λίγες μέρες στο ΝΑΤΟ να διευρύνει τη στρατιωτική του συμμαχία με το αναμφίβολα λιγότερα χρήσιμο μέλος του: το μικροσκοπικό Μαυροβούνιο. Αλλά για τη Δύση ήταν μια κίνηση συμβολικής σημασίας. “Στέλνει πάνω απ’ όλα ένα πολιτικό μήνυμα, όχι μόνο στη Ρωσία, ότι το ΝΑΤΟ διατηρεί τις πόρτες του ανοιχτές και αρνείται να αποδεχτεί το ρωσικό βέτο σχετικά με το δικαίωμά του να επιλέγει ελεύθερα τους συμμάχους του” υπογραμμίζει ο Καρλ - Χαιντς Καμπ, αναλυτής της γερμανικής Ομοσπονδιακής Ακαδημίας για την Πολιτική Ασφάλειας.
Κάπως έτσι, λοιπόν, όπως ακριβώς και πριν από 100 χρόνια, τα Βαλκάνια γίνονται πάλι το πεδίο ενός άγριου ανταγωνισμού των μεγάλων δυνάμεων. Και το πιο ανησυχητικό δεν είναι αυτό. “Δυσλειτουργία στα Βαλκάνια: Μπορεί να επιβιώσει το μεταγιουγκοσλαβικό μοντέλο;” είναι ο τίτλος πρόσφατου άρθρου που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό “Foreign Affairs”.
Ο έμπειρος Βρετανός διπλωμάτης Τίμοθι Λες παραθέτει μάλιστα τους σχετικούς χάρτες με τις αναγκαίες αλλαγές των συνόρων. Όπως όμως γνωρίζουμε πολύ καλά ακόμη και από την πρόσφατη βαλκανική ιστορία, όλα ξεκινούν με σχέδια στο χαρτί για να καταλήξουν σε ποτάμια αίματος.
