«Η κυβέρνηση του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης έχει καταφέρει να αντιστρέψει το αφήγημα περί μιας Τουρκίας - τμήματος της Δύσης και να το αντικαταστήσει με εκείνο της Τουρκίας άξιας απογόνου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας»
«Αυτό που ο Ερντογάν επιχειρεί να πετύχει είναι η εδραίωση του ίδιου ως του μεγαλύτερου ηγέτη που είχε ποτέ η χώρα, απονομιμοποιώντας στη συνείδηση των Τούρκων τις επιλογές του ιδρυτή του τουρκικού κράτους Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ»
«Δεν μπορώ να προβλέψω την αντίδραση του κουρδικού στοιχείου. Η επαφή που έχω με μέλη και ψηφοφόρους του HDP δεν μου επιτρέπει να είμαι βραχυπρόθεσμα αισιόδοξη. Ο φόβος και η αβεβαιότητα κυριαρχούν, αν και το κόμμα συνεχίζει τη λειτουργία και την -όσο είναι δυνατόν κοινοβουλευτική δραστηριότητά του»
Ο Ερντογάν παίζει το παιχνίδι του στο εσωτερικό προσπαθώντας να «αναπλάσει» την τουρκική ταυτότητα με αναφορές στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και στα «σύνορα της καρδιάς μας». Την ίδια ώρα η κεμαλική ελίτ είναι σε παρακμή και η πολιτική ηγεμονία της έχει αποδυναμωθεί. Όπως υπογραμμίζει στην «Αυγή» η Αιμιλία Βουλβούλη, καθηγήτρια μέχρι πρότινος στο πανεπιστήμιο Abdullah Gül της Καισάρειας, σκοπός του Τούρκου προέδρου είναι να εδραιωθεί στη συνείδηση των Τούρκων ως ο μεγαλύτερος ηγέτης που είχε ποτέ η χώρα απονομιμοποιώντας παράλληλα τις επιλογές του ιδρυτή του τουρκικού κράτους Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ και αμφισβητώντας τα σύνορα που χάραξε ο ίδιος.
Συνέντευξη στον ΝΙΚΟ ΚΥΡΙΑΚΙΔΗ
Το σύνταγμα του Ερντογάν πέρασε από την τουρκική εθνοσυνέλευση. Τι πραγματικά σηματοδοτεί η πολιτειακή αλλαγή που δρομολογεί αυτό το σύνταγμα; Ποιους απώτερους στόχους εξυπηρετεί πέρα από την προφανή εδραίωση του σημερινού προέδρου στην εξουσία;
Πρόκειται για απόπειρα συγκέντρωσης των εξουσιών σε ένα μόνον πρόσωπο με ταυτόχρονη αποδυνάμωση του κοινοβουλίου. Βέβαια, για να ισχύσει αυτή η αλλαγή, θα πρέπει να επικυρωθεί με δημοψήφισμα του οποίου η διεξαγωγή είμαι βέβαιη ότι θα εγείρει πολλά ζητήματα νομιμότητας εάν γίνει μέσα στο καθεστώς έκτακτης ανάγκης όπως αυτό ισχύει από τον Ιούλιο. Οι απώτεροι στόχοι είναι μεταξύ άλλων η αποδυνάμωση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας καθώς και η καλλιέργεια μιας κουλτούρας για τη δύναμη του ατόμου ως μονάδας (Ο Πρόεδρος), κάτι που δεν μας είναι άγνωστο ως αφήγημα στην εποχή του νεοφιλελευθερισμού (να θυμίσω τη ρήση της Θάτσερ ότι «δεν υπάρχει κοινωνία, μόνον άτομα»).
Ποιες τάσεις έχουν επικρατήσει στη σημερινή τουρκική κοινωνία; Πόσο την έχει πείσει το αφήγημα του Ερντογάν για τα «σύνορα της καρδιάς μας», «τα αδέλφια μας απ’ τη Μοσούλη έως τα Σκόπια», την Τουρκία - αναδυόμενη οικονομική δύναμη, τη Δύση που «θέλει να μας διχάσει», την «αποτυχία» της κεμαλικής ευρωκεντρικής ελίτ; Είναι η πίστη στον ηγέτη ή ο φόβος που συντηρούν τη δημοφιλία του Ερντογάν;
Το αφήγημα του Ερντογάν για τα «σύνορα της καρδιάς μας» έχει διάφορες προεκτάσεις. Αρχικά αφορά την προσπάθεια διαμόρφωσης της νέας τουρκικής ταυτότητας με αναφορές στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, η οποία περιλάμβανε τα «σύνορα της καρδιάς» της Νέας Τουρκίας. Μιας Τουρκίας απογόνου της αυτοκρατορίας, με ισχυρό το ισλαμικό χαρακτηριστικό ως στοιχείο της νέας ταυτότητας των Τούρκων. Στη συνέχεια αυτό που ο Ερντογάν επιχειρεί να πετύχει είναι η εδραίωση του ίδιου ως του μεγαλύτερου ηγέτη που είχε ποτέ η χώρα, απονομιμοποιώντας στη συνείδηση των Τούρκων τις επιλογές του ιδρυτή του τουρκικού κράτους Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ.
Αυτό ξεκίνησε με την έμμεση αμφισβήτηση του κοσμικού χαρακτήρα του πολιτεύματος και συνεχίστηκε με την αμφισβήτηση των συνόρων που χάραξε ο Ατατούρκ. Όλα αυτά σχετίζονται με την αποτυχία της κεμαλικής ελίτ, η οποία, απομακρυσμένη από τα διακυβεύματα των «μαύρων Τούρκων» (έκφραση που περιγράφει τους κατοίκους της Ανατολίας χωρίς πανεπιστημιακή εκπαίδευση και πολιτικά ορθούς τρόπους), όχι μόνο επέτρεψε τον προσεταιρισμό τους από τον Ερντογάν, αλλά βλέπει τώρα και τη μειοψηφική -όπως ανέκαθεν ήταν- αφήγησή της να έχει αποδυναμωθεί σε επίπεδο ηγεμονίας.
Πάντως, θα πρέπει να πω ότι αυτή η ελίτ δεν είναι απαραίτητα ευρωκεντρική. Χαρακτηριστικό σχόλιο που άκουγα τον τελευταίο καιρό στην Τουρκία από ανθρώπους τους οποίους θα κατέτασσα σε αυτήν την κατηγορία ήταν πως η Δύση χαίρεται με αυτά που συμβαίνουν στην Τουρκία διότι επιθυμεί τη διάλυσή της... Η δημοφιλία του Ερντογάν συντηρείται επειδή κατάφερε να δώσει στους Τούρκους μία νέα «εθνική υπερηφάνεια», που δεν σχετίζεται με τη Δύση, και γιατί έδωσε χώρο και ευκαιρίες στους «μαύρους Τούρκους», αλλά και στη χαρισματική του προσωπικότητα. Ο φόβος βέβαια αυτή τη στιγμή, ιδιαίτερα μετά τα γεγονότα της 15ης Ιουλίου, είναι επίσης δεδομένος.
Πρόσφατα η Κομισιόν έκανε λόγο για «στροφή προς τα πίσω» όσον αφορά την εκπλήρωση των κριτηρίων ένταξης της Τουρκίας στο ευρωπαϊκό μπλοκ, ιδιαίτερα στους τομείς της ελευθερίας της έκφρασης και του κράτους δικαίου. Υπάρχει στ’ αλήθεια ευρωπαϊκή προοπτική για την Τουρκία; Πιστεύει πραγματικά σ’ αυτήν το σημερινό σύστημα εξουσίας στην Άγκυρα ή απλώς τη χρησιμοποιεί κατά περίσταση ως διαπραγματευτικό όπλο στα παζάρια του με την Ε.Ε.;
Θα πρέπει εδώ να πούμε πως η «ευρωπαϊκή προοπτική» και το όραμα της Δύσης ως ιδεολογικούς / πολιτικού χώρου αναφοράς για την Τουρκία έχει ξεκινήσει εδώ και πολλές δεκαετίες με τη μορφή μιας ρητορικής που συμπλήρωσε την αφήγηση του εθνικού μύθου του νεοσύστατου τουρκικού κράτους το 1923, συνεχίστηκε με την ένταξη της χώρας στο ΝΑΤΟ το 1952, καθώς και στις αρχές της δεκαετίας του 1960, οπότε έγινε συνδεδεμένο μέλος της τότε Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας.
Από το 1987, όταν η Τουρκία αιτήθηκε την πλήρη ένταξή της στην ΕΟΚ, η σχέση αυτή έχει περάσει από διάφορες φάσεις με ορόσημο τις αρχές της περασμένης δεκαετίας, οπότε άρχισε η εφαρμογή των Κριτηρίων της Κοπεγχάγης ως προαπαιτουμένων για την πλήρη ένταξή της στην Ε.Ε. Ενδεικτικύ της βούλησης της Άγκυρας για ένταξη ήταν η ίδρυση του υπουργείου Ευρωπαϊκών Υποθέσεων το 2011.
Ωστόσο, αυτή η βούληση φαίνεται να έχει εξασθενήσει τα τελευταία χρόνια τόσο από την πλευρά της κυβέρνησης, η οποία έχει στραφεί στα ανατολικά της Τουρκίας ως προνομιακό χώρο ηγεμονίας της, φιλοδοξώντας να παίξει εκεί ηγετικό ρόλο, όσο και από την πλευρά των πολιτών, οι οποίοι αφενός έχουν απογοητευτεί από τα εμπόδια που θέτουν οι Βρυξέλλες, αφετέρου αντιλαμβάνονται πως η οικονομική κρίση καθιστά τη συγκυρία ακατάλληλη για ένταξη στην Ε.Ε., τουλάχιστον αυτή τη χρονική περίοδο.
Επιπλέον η κυβέρνηση του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΚΔΑ) έχει έως ένα βαθμό καταφέρει να αντιστρέψει το αφήγημα μιας Τουρκίας - τμήματος της Δύσης και να το αντικαταστήσει με εκείνο της Τουρκίας «άξιας απογόνου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας». Μίας αυτοκρατορίας που, σύμφωνα με το νέο αυτό αφήγημα, έχει να επιδείξει επιτεύγματα και μεγαλείο για τα οποία οι Τούρκοι θα πρέπει να είναι υπερήφανοι.
Σε ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας αυτό το αφήγημα έχει απήχηση και ιδιαίτερα στους ψηφοφόρους του κυβερνώντος κόμματος, αλλά και στους ψηφοφόρους του εθνικιστικού χώρου, οι οποίοι βρίσκονταν μέχρι πρότινος στο περιθώριο της δημόσιας ζωής. Στα χρόνια της διακυβέρνησης του ΚΔΑ έχουν βγει κι αυτοί στο προσκήνιο και αισθάνονται μία νέου τύπου εθνική υπερηφάνεια ως απόγονοι των σπουδαίων σουλτάνων και της κληρονομιάς τους.
Μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα του Ιουλίου η κουρδική μειονότητα βρέθηκε στο στόχαστρο, η στάση της κυβέρνησης απέναντί της σκλήρυνε. Η εισαγγελία του Ντιγιάρμπακιρ ζήτησε ποινή κάθειρξης 142 ετών (!) εις βάρος του Σελαχατίν Ντεμιρτάς. Πώς θα αντιδράσει σε όλη αυτήν την πίεση το κουρδικό στοιχείο; Υπάρχει Plan B είτε απ’ τη μια είτε απ’ την άλλη πλευρά;
Δεν μπορώ να προβλέψω την αντίδραση του κουρδικού στοιχείου. Η επαφή που έχω με μέλη και ψηφοφόρους του HDP δεν μου επιτρέπει να είμαι βραχυπρόθεσμα αισιόδοξη. Ο φόβος και η αβεβαιότητα κυριαρχούν, αν και το κόμμα συνεχίζει τη λειτουργία και την -όσο είναι δυνατόν κοινοβουλευτική δραστηριότητά του. Θεωρώ πως η απόπειρα του πραξικοπήματος επέσπευσε τόσο πολύ τις εξελίξεις στο επίπεδο των διώξεων ώστε, έως ένα βαθμό, η αντιπολίτευση πιάστηκε στον ύπνο.
Η κήρυξη της κατάστασης έκτακτης ανάγκης, που σημαίνει πλήρη περιστολή των δημοκρατικών διαδικασιών και του κράτους δικαίου, δεν αφήνει πολλά περιθώρια αντίδρασης. Βέβαια ο ιστορικός χρόνος είναι πολύ πυκνός. Αυτά που συμβαίνουν στη χώρα αυτήν ενδέχεται να ανατραπούν από τη μία στιγμή στην άλλη. Επιπλέον φρονώ πως αυτός ο άκρατος αυταρχισμός δεν μπορεί να μακροημερεύσει.
