Από τη χρηματοπιστωτική κρίση, στην "κρίση χρέους" κι από εκεί στην ευρωκρίση. Στον φόβο, την αβεβαιότητα, την οργή, τη μισαλλοδοξία, την Ακροδεξιά. Η απουσία κοινού τόπου για το μέλλον του ευρωπαϊκού εγχειρήματος σε ένα μωσαϊκό εθνοτήτων με ασύγχρονο βήμα κοινωνικής και οικονομικής ωρίμανσης είναι η αιτία που τροφοδοτεί την κρίση; Ή μήπως η καπιταλιστική κρίση είναι εκείνη που συντηρεί την ευρωκρίση διαβρώνοντας βαθιά και επιθετικά τον κοινωνικό ιστό της Ευρώπης ενισχύοντας τις τάσεις εθνικής αναδίπλωσης και μεταβάλλοντας άρδην τις πολιτικές προτιμήσεις και ταυτότητες;
Και γιατί πρέπει να φοβόμαστε την κρίση; Από κοινωνιολογικής πλευράς δεν είναι παρά μια στιγμή επιτάχυνσης της αέναης διαδικασίας κοινωνικής εξέλιξης, πράγμα που συνεπάγεται αποσύνθεση και ανασύνθεση. Αυτό βέβαια στον βαθμό που συγκρούσεις και αντιπαραθέσεις δεν θέτουν υπό δοκιμασία την ικανότητα των πολιτικών συστημάτων, εθνικών και ευρωπαϊκών, να ανταποκριθούν στις ανάγκες και τις απαιτήσεις των πολιτών.
Η τελευταία έρευνα του γερμανικού Ιδρύματος Bertelsmann, που υπογράφουν η καθηγήτρια Ευρωπαϊκής Πολιτικής του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης Catherine de Vries και η επικεφαλής του τμήματος σφυγμομετρήσεων του ινστιτούτου Isabell Hoffmann, παράλληλα με τα ερωτήματα που έθεσε στους 15.000 πολίτες εννέα χωρών της Ε.Ε. (Αυστρία, Γαλλία, Πολωνία, Ουγγαρία, Γερμανία, Ολλανδία, Βρετανία, Ισπανία, Ιταλία), θέτει μια διαπίστωση ως αφετηρία προβληματισμού:
"Πώς μπορεί μια Ένωση 28 κρατών με πληθυσμό πάνω από μισό δισεκατομμύριο να μεταρρυθμιστεί για να ξεπεράσει τις μελλοντικές οικονομικές κρίσεις και πολιτικές προκλήσεις; Η απάντηση μπορεί να είναι εξαιρετικά δύσκολη όχι μόνο επειδή οι τρέχουσες μεταρρυθμιστικές προτάσεις διαφέρουν τόσο πολύ μεταξύ τους, αλλά περισσότερο επειδή έχουμε έλλειψη γνώσης για το ποιες από αυτές προκρίνουν οι εθνικές ελίτ και οι πολίτες".
Ανησυχία
Το βασικό συμπέρασμα της έρευνας είναι ενδεικτικό του κλίματος ανησυχίας που κυριαρχεί σήμερα στην Ευρώπη: Ο φόβος της παγκοσμιοποίησης είναι ο σημαντικότερος παράγοντας που σπρώχνει τους Ευρωπαίους στην αγκαλιά των λαϊκίστικων κομμάτων της Δεξιάς και της Ακροδεξιάς και η αόρατη δύναμη πίσω από τις απαιτήσεις τους για πολιτική αλλαγή μακριά από τη mainstream πολιτική. Η πίστη σε παραδοσιακές αξίες παίζει μόνον ένα μικρό ρόλο σ' αυτή τη μεγάλη μετατόπιση. Αντίθετα, ο φόβος αποτελεί το δομικό στοιχείο των πολιτικών απαντήσεων που το κοινό θα ήθελε να του προσφέρει το πολιτικό σύστημα και το κίνητρο της προτίμησής του προς συγκεκριμένους πολιτικούς χώρους.
Όσοι φοβούνται την παγκοσμιοποίηση είναι πιθανότερο να ψηφίσουν ακροδεξιά πολιτικά σχήματα, να ταχθούν υπέρ της εξόδου από την Ε.Ε. ή να είναι επιφυλακτικότεροι απέναντι στους πολιτικούς και τους ξένους. Οι παραδοσιακές αξίες υπεισέρχονται μόνον στις θέσεις εκείνες που υιοθετούν οι Ευρωπαίοι πολίτες σε ζητήματα όπως ο γάμος των ομοφυλοφίλων ή η κλιματική αλλαγή. Ακόμα όμως και μέσα σε αυτή την ομάδα των "παραδοσιακών", μόνον μια μικρή μειοψηφία αντιτίθεται σε πρωτοβουλίες για τη διευθέτηση αυτών των ζητημάτων και βεβαίως δεν μπορεί να θεωρηθεί ως η πλέον σημαντική.
Όσο πιο χαμηλό είναι το επίπεδο της εκπαίδευσης και του εισοδήματος και όσο μεγαλύτερη είναι η ηλικία κάποιου, τόσο πιθανότερο είναι να βλέπει την παγκοσμιοποίηση ως απειλή. Επιπλέον το βασικό κίνητρο εκείνων που προσελκύονται από τα λαϊκιστικά κόμματα είναι ο φόβος της παγκοσμιοποίησης. Είναι χαρακτηριστικό πως το 78% των υποστηρικτών του ακροδεξιάς, ξενοφοβικής και αντιευρωπαϊκής Εναλλακτικής για τη Γερμανία (AfD) και το 76% των υποστηρικτών του Εθνικού Μετώπου της Λεπέν στη Γαλλία δηλώνουν φόβο για την παγκοσμιοποίηση. Η Γαλλία μάλιστα είναι η μόνη χώρα όπου η πλειονότητα των ερωτηθέντων, το 51%, δήλωσε ότι αγωνιά για την οικονομική του κατάσταση. Αμέσως μετά ακολουθεί η Ιταλία με 45%.
Πάντως, σε απόλυτα ποσοστά, οι Ευρωπαίοι δείχνουν διχασμένοι απέναντι στην παγκοσμιοποίηση: Όσοι τη βλέπουν ως ευκαιρία αντιπροσωπεύουν το 55% έναντι του 45% εκείνων που τη θεωρούν απειλή. Είναι χαρακτηριστικό πως σε δύο χώρες οι οποίες βρίσκονται προ της πιθανότητας να εκλέξουν ακροδεξιούς προέδρους η πλειονότητα των ερωτηθέντων αντιμετωπίζει την παγκοσμιοποίηση ως απειλή: 55% των Αυστριακών, 54% των Γάλλων. Είναι μάλιστα οι μόνες μεταξύ των εννέα ευρωπαϊκών χωρών της έρευνας όπου η πλειονότητα έχει αυτήν την άποψη. Αντίθετα, μόλις το 36% των Βρετανών, το χαμηλότερο ποσοστό ανάμεσα στις εννέα χώρες, δηλώνει ότι φοβάται την παγκοσμιοποίηση. Οι Βρετανοί είναι επίσης οι πολίτες ευρωπαϊκής χώρας με τις λιγότερες ανησυχίες για την οικονομική κατάστασή τους μόνο το 26% εκφράζει τέτοια ανησυχία, παρά το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος του Ιουνίου υπέρ της εξόδου της χώρας τους από την Ευρωπαϊκή Ένωση.
