Οι ιστορικές συμπτώσεις μεταφέρουν ένα φορτίο συμβολισμών. Κατά κάποιο τρόπο αποτελούν «σημείο συνάντησης» του χθες με το σήμερα, του τότε με το τώρα. Προσφέρουν μια καλή ευκαιρία για ανασκόπηση, ενίοτε και αναθεώρηση, των πεπραγμένων της Ιστορίας αλλά και παραλληλισμών με τα όσα «κομίζει» το παρόν.
Οι εκλογές στην Ισπανία την Κυριακή ήταν ένα ορόσημο. Όχι μόνον γιατί σήμαναν τον πολιτικό θάνατο της «μεταπολίτευσης» του '75 αλλά και γιατί αυτός ο «θάνατος» συνέπεσε, σχεδόν με απόλυτη ακρίβεια, με τα 40 χρόνια απ' τον θάνατο του δικτάτορα Φράνκο (20 Νοεμβρίου 1975), γεγονός που άνοιξε τον δρόμο για την αποκατάσταση της δημοκρατίας στη χώρα.
Σαράντα χρόνια μετά, νέες ιστορικές αναγκαιότητες και νέες συλλογικότητες κλείνουν οριστικά τον κεφάλαιο της μετά - Φράνκο εποχής στην Ισπανία και φωτίζουν τη βαριά σκιά της. Απ' τα πιο χαρακτηριστικά σημάδια του κύκλου που κλείνει είναι και το γεγονός ότι στη γενέτειρα του δικτάτορα, το Φερόλ της Γαλικίας στη βορειοδυτική Ισπανία, ο τοπικός δήμος κυβερνάται σήμερα από μια αριστερή συμμαχία που υποστηρίζεται από το Podemos! Σε μια πόλη βαθιά θρησκευόμενη, με μακρά στρατιωτική παράδοση, έναν τόπο που αποτελούσε κάποτε την συμβολική κοιτίδα του φρανκισμού, αυτό ισοδυναμεί με επανάσταση...
"Θεόσταλτος αρχιτέκτονας"
Ο Φράνκο είχε μια τακτική: προσπαθούσε να διαχωρίσει μόνιμα την πολιτική από την καθημερινή ζωή των Ισπανών. Ήταν μια πρακτική ψυχολογικής πίεσης για να προστατεύσει και να νομιμοποιήσει το καθεστώς του εμφανίζοντάς το υπεράνω ιδεολογιών. Συνήθιζε να λέει: «πάρτε παράδειγμα εμένα, μην ανακατεύεστε με την πολιτική». Οξυδερκής, διορατικός και ευπροσάρμοστος, δεν εμπλεκόταν άμεσα ο ίδιος στην άσκηση της πολιτικής. Άφηνε την υλοποίηση της στους εκλεκτούς του, κρατώντας για τον εαυτό του τον ρόλο του επόπτη ή του διαιτητή στις όποιες πολιτικές διαμάχες ξεσπούσαν. Σε μεγάλο βαθμό, η κατακραυγή για τις αποτυχημένες ή αντιδημοφιλείς πολιτικές του χρεώνονταν σε μεμονωμένους υπουργούς του, όχι στον ίδιο. Αυτή η τακτική, της δήθεν αποστασιοποίησης από την πολιτική και τις έριδές της, του επέτρεψε να κρατήσει ένα δικτατορικό καθεστώς στη ζωή για 35 χρόνια. Ήταν κι άλλα πολλά βέβαια που τον βοήθησαν, όπως ο καλά οργανωμένος μηχανισμός προπαγάνδας που στηριζόταν στη συνδρομή της Καθολικής Εκκλησίας.
Ο Φράνκο που "τον έστειλε ο Θεός", «ο σωτήρας της δυτικής χριστιανικής παράδοσης", ο Φράνκο "ο μεγαλύτερος στρατηγικός νους του αιώνα" που "δεν κάνει λάθος ποτέ", ο Φράνκο "ο αρχιτέκτονας του οικονομικού θαύματος"... Οι θρύλοι αφθονούσαν στη διάρκεια της ζωής του. Τους διέδιδαν παπάδες και καρδινάλιοι και τα κινηματογραφικά επίκαιρα που προβάλλονταν υποχρεωτικά στα σινεμά της εποχής. Ορισμένοι εξακολουθούν και σήμερα να έχουν θέση στη λαϊκή φαντασία, ένας απ' αυτούς θεωρεί τον Φράνκο "σωτήρα των Εβραίων", επειδή ένα κυβερνητικό προπαγανδιστικό φυλλάδιο του 1947 έγραψε πως η Ισπανία προσέφερε στους Εβραίους τη δυνατότητα να εγκατασταθούν εκεί μετά τον πόλεμο.
Ο Βρετανός ιστορικός Πολ Πρέστον του London School of Economics, συγγραφέας της μνημειώδους βιογραφίας "Φράνκο", θεωρούμενος σήμερα αυθεντία όσον αφορά τη φρανκική περίοδο, επισημαίνει ότι το βασικό κίνητρο του Φράνκο ήταν το άγριο μίσος που έτρεφε για τα αυτονομιστικά κινήματα, τη μασονία και τον κομμουνισμό, τρία "πράγματα" απ' τα οποία ήθελε να απαλλάξει διά παντός την Ισπανία.
Ειδικά το τρίτο, ήταν η αιτία που η Δύση δέχθηκε να νομιμοποιήσει τη δικτατορία του στα τέλη της δεκαετίας του '40, όταν κορυφωνόταν η ψυχροπολεμική αντιπαράθεση. Από κράτος-παρίας που αποκλείστηκε από τον νεοσυσταθέντα ΟΗΕ επειδή ο ηγέτης του χαρακτηρίζονταν "ο τελευταίος επιζών φασίστας δικτάτορας", η Ισπανία του Φράνκο μετατράπηκε γρήγορα σ' έναν από τους ακρογωνιαίους λίθους του παγκόσμιου αντικομμουνιστικού μετώπου. Η «επανένταξή» της στη διεθνή κοινότητα προχώρησε και επισημοποιήθηκε το 1953, όταν η Μαδρίτη υπέγραψε δεκαετή συμφωνία στρατιωτικής συνεργασίας με τις ΗΠΑ.
Δεύτερη "μεταπολίτευση"
Σήμερα, στη γενέτειρά του Φράνκο, το Φερόλ, έχουν αλλάξει πολλά πράγματα. Στις περιφερειακές εκλογές του Μαΐου, οι νέοι άνθρωποι της πόλης διοχέτευσαν την οργή τους για τα διψήφια ποσοστά ανεργίας, την πανταχού παρούσα διαφθορά και την απουσία ενός ελπιδοφόρου οράματος για το μέλλον, στη λαϊκή πλατφόρμα Ferrol en Comun που υποστηρίχθηκε από το Podemos. Αυτή η απόφαση σηματοδοτεί την οριστική ρήξη με το φρανκικό παρελθόν, τη ρήξη με τον τρόπο που το καθεστώς αντιμετώπιζε τη συμμετοχή στα κοινά και που έριχνε βαριά τη σκιά του στη χώρα επί 40 χρόνια.
Ο νέος δήμαρχος του Φερόλ, ο Χόργκε Σουάρεθ, γεννημένος τη χρονιά που πέθανε ο Φράνκο, καλεί τους Ισπανούς να κάνουν το επόμενο μεγάλο βήμα. «Νομίζω ότι μια δεύτερη 'μεταπολίτευση' είναι αναγκαία. Υπάρχει μια κραυγή στον κόσμο να αφήσουμε πίσω μας την πρώτη 'μεταπολίτευση'. Ήταν ειρηνική, αλλά ελαττωματική, διότι η δημοκρατία δεν αποκαταστάθηκε πλήρως. Τώρα χρειαζόμαστε νόμους που να ανταποκρίνονται στις ανάγκες των πολιτών και όχι σε τραπεζικούς λογαριασμούς ή στόχους για τη μείωση του ελλείμματος» λέει στη "Guardian".
Καθώς ο χρόνος περνά, το "σύμφωνο της λήθης", η σιωπηλή συμφωνία που συνοψιζόταν στη φράση "κοιτάμε μπροστά και δεν σκαλίζουμε το παρελθόν" -η οποία έτυχε του απόλυτου "σεβασμού" των δύο πόλων του ισπανικού δικομματισμού κατά τη 40χρονη "μεταπολίτευση"- αρχίζει πλέον να φθίνει.
Τον Σεπτέμβριο, δικαστήριο στο Φερόλ δέχθηκε -για πρώτη φορά- να εξετάσει την προσφυγή συγγενών πεσόντων του ισπανικού εμφυλίου που ζητούν να απομακρυνθούν οι σοροί των οικείων τους από την "Κοιλάδα των Πεσόντων", το μνημείο όπου είναι θαμμένοι οι 33.000 νεκροί του πολέμου δίπλα στον τάφο του Φράνκο. Εφέτος, η Βασιλική Ακαδημία Ιστορίας χαρακτήρισε επίσημα τον Φράνκο "δικτάτορα", ενώ στη Βαρκελώνη το δημοτικό συμβούλιο προσφέρθηκε να βοηθήσει όσους δημότες θέλουν να καταθέσουν στην Αργεντινή όπου ένας δικαστής, επικαλούμενος την αρχή της οικουμενικής δικαιοσύνης, αποφάσισε να διερευνήσει τα εγκλήματα της φρανκικής δικτατορίας.
Ψάχνοντας την αλήθεια
Ο 34χρονος Ραούλ Κουΐρος είναι καλλιτεχνικός διευθυντής του "Θεάτρου της Μνήμης" (www.teatroxlamemoria.org), καλλιτεχνικής "κολλεκτίβας" επαγγελματιών ηθοποιών που χρησιμοποιεί τη θεατρική σκηνή για να αφηγηθεί την ιστορία της Ισπανίας στη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου και μετέπειτα, στη δικτατορία του Φράνκο. Στην Ισπανία δεν υπήρξαν ποτέ προσπάθειες να δημιουργηθεί μια επιτροπή αλήθειας για το φρανκικό καθεστώς, όπως έγινε με τις δικτατορίες στη Χιλή και την Αργεντινή, υπογραμμίζει ο Ραούλ. Για τον ίδιο, η αλλαγή στον τρόπο που οι Ισπανοί βλέπουν σήμερα το ιστορικό παρελθόν της πατρίδας τους οφείλεται σε σημαντικό βαθμό στο κίνημα των Αγανακτισμένων, που ρίζωσε στις πλατείες των ισπανικών πόλεων στις αρχές αυτής της δεκαετίας και στη συνέχεια "πέρασε" στην πολιτική και τα μέσα ενημέρωσης και επηρέασε την ιστορική μνήμη. "Ενώ οι προηγούμενες γενιές έβλεπαν τη 'μεταπολίτευση' ως την αναγκαία θυσία της δικαιοσύνης στον βωμό της προστασίας της ειρήνης, η νέα γενιά, που δεν έχει ζήσει τον Φράνκο, δεν έχει τίποτα να φοβηθεί και τίποτα να χάσει", λέει ο Κουΐρος.
Η πιο δυνατή, μέχρι στιγμής, φωνή που έχει ζητήσει από τους Ισπανούς να κοιτάξουν κατάματα το παρελθόν, είναι αυτή των Podemos. Ο Πάμπλο Ιγκλέσιας έχει καταγγείλει πολλές φορές αυτό που ο ίδιος χαρακτηρίζει ως "η Κάστα", τίποτε άλλο από το καθεστώς διαπλοκής της 'μεταπολίτευσης'. Το Podemos έχει αναλάβει πολλές πρωτοβουλίες ιστορικής μνήμης στέλνοντας ξεκάθαρο μήνυμα: Έχει έρθει η ώρα να κοιτάξουμε με ειλικρίνεια το παρελθόν της Ισπανίας και να έρθουμε σε ρήξη με την εποχή της 'μεταπολίτευσης', που μας φόρτωσε μ' ένα βαθιά διεφθαρμένο σύστημα, ένα σύστημα που απέφευγε συστηματικά τη λογοδοσία και πριμοδότησε τον 'παρεοκρατικό καπιταλισμό'. Σαράντα χρόνια μετά τον θάνατο του Φράνκο, οι Ισπανοί συμφωνούν σήμερα με τον Ιγκλέσιας όταν λέει πως "είναι περίεργο, αλλά φαίνεται ότι η ισπανική Ιστορία εξελίσσεται σε 'τεμάχια' των 40 χρόνων το καθένα"...
