Του Κον Χάλιναν
Για ποιο λόγο η Τουρκία κατέρριψε το ρωσικό πολεμικό αεροσκάφος; Όχι βέβαια επειδή το SU-24 αποτελούσε απειλή. Ούτε επειδή οι Τούρκοι φάνηκαν νευρικοί. Πριν από τρία χρόνια ο πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν δήλωνε εμφατικά ότι μια "σύντομη παραβίαση του εναέριου χώρου δεν μπορεί να σταθεί αφορμή για επίθεση". Και φυσικά υπάρχουν αμφιβολίες για το κατά πόσον το ρωσικό αεροπλάνο πέρασε καν στον τουρκικό εναέριο χώρο.
Στην πραγματικότητα το περιστατικό της 24ης Νοεμβρίου μοιάζει όλο και περισσότερο ύποπτο και δεν χρειάζεται κανείς να είναι παρανοϊκός Ρώσος για να σκεφτεί ότι η κατάρριψη ενδεχομένως να ήταν ενέδρα. Όπως δήλωσε ο στρατηγός εν αποστρατεία Τομ Μακίνερι στο δίκτυο Fox, "το αεροσκάφος δεν έκανε ελιγμούς για να επιτεθεί στην τουρκική επικράτεια". Αποκάλεσε μάλιστα την τουρκική ενέργεια "υπερβολικά επιθετική" και "προμελετημένη".
Γιατί επομένως καταρρίφθηκε το αεροπλάνο; Ίσως επειδή, πρώτη φορά τα τελευταία τέσσερα χρόνια, μια σειρά σημαντικοί παράγοντες πλησιάζουν διστακτικά προς μια διευθέτηση του καταστροφικού συριακού εμφυλίου και ισχυρές δυνάμεις παρεμβαίνουν για να υπονομεύσουν τη διαδικασία. Αν οι Ρώσοι δεν είχαν κρατήσει την ψυχραιμία τους, αρκετές πυρηνικές δυνάμεις θα μπορούσαν να έχουν βρεθεί αντιμέτωπες σε μια τρομακτική αναμέτρηση και κάθε ελπίδα για τερματισμό του πολέμου θα εξανεμιζόταν.
Ας εξετάσουμε όμως τους παράγοντες που εμπλέκονται σήμερα στο συριακό δράμα. Οι Ρώσοι και οι Ιρανοί υποστηρίζουν τον Σύρο πρόεδρο Μπασάρ Αλ Άσαντ και πολεμούν ένα δίκτυο εξτρεμιστικών οργανώσεων που εκτείνονται από την Αλ Κάιντα έως το Ισλαμικό Κράτος. Κάθε χώρα έχει όμως τις δικές της απόψεις για το πώς πρέπει να μοιάζει η μεταπολεμική Συρία. Οι Ρώσοι θέλουν ένα ισχυρό, κοσμικό κράτος με μεγάλο στρατό. Οι Ιρανοί δεν βλέπουν με καλό μάτι οτιδήποτε "κοσμικό" και προτιμούν τις πολιτοφυλακές αντί του στρατού.
Η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία, το Κατάρ και οι περισσότερες μοναρχίες του Κόλπου προσπαθούν να ανατρέψουν το καθεστώς Άσαντ και είναι οι μεγαλύτεροι υποστηρικτές των οργανώσεων που πολεμούν η Ρωσία, το Ιράν και η Χεζμπολάχ του Λιβάνου. Ενώ όμως η Τουρκία και το Κατάρ θέλουν να αντικαταστήσουν τον Άσαντ με τη συριακή Μουσουλμανική Αδελφότητα, η Σαουδική Αραβία ενδεχομένως να μισεί την Αδελφότητα περισσότερο και από τον Άσαντ. Και ενώ οι μοναρχίες δεν ανησυχούν ιδιαίτερα για τους Κούρδους, η Τουρκία τους βομβαρδίζει καθώς αποτελούν έναν από τους βασικούς λόγους της τουρκικής εμπλοκής στη Συρία.
Οι ΗΠΑ, η Γαλλία και η Βρετανία επιδιώκουν επίσης την ανατροπή του Άσαντ, αλλά επικεντρώνουν προς το παρόν τις προσπάθειές τους στην καταπολέμηση του Ισλαμικού Κράτους χρησιμοποιώντας τους Κούρδους ως βασικούς συμμάχους τους -ιδίως το συριακό Κουρδικό Δημοκρατικό Κόμμα, ένα παρακλάδι του τουρκικού ΡΚΚ το οποίο η Ουάσιγκτον θεωρεί "τρομοκρατική οργάνωση".
Είναι οι ίδιοι Κούρδοι που βομβαρδίζονται από την Τουρκία και αποτελούν επίσης σύμμαχο των Ρώσων. Στην πραγματικότητα η Τουρκία ενδεχομένως να ανακαλύψει σύντομα ότι μία από τις συνέπειες της κατάρριψης του βομβαρδιστικού SU-24 είναι και η ξαφνική εμφάνιση νέων ρωσικών όπλων στα χέρια των Κούρδων, ορισμένα από τα οποία θα στρέφονται εναντίον των Τούρκων στρατιωτών.
Ο συριακός πόλεμος απαιτεί σίγουρα μια αναστολή της ορθολογικής σκέψης. Για παράδειγμα οι Αμερικανοί είναι δυσαρεστημένοι που οι Ρώσοι βομβαρδίζουν τον συριακό αντικαθεστωτικό Στρατό της Κατάκτησης, μια συμμαχία ανταρτών που κυριαρχείται από το Μέτωπο Αλ Νούσρα, το παρακλάδι της Αλ Κάιντα στη Συρία. Και μιλάμε για την ίδια Αλ Κάιντα που έριξε τους Δίδυμους Πύργους και που οι ΗΠΑ βομβαρδίζουν σήμερα στην Υεμένη, τη Σομαλία και το Αφγανιστάν.
Κινήσεις προς τη διευθέτηση
Παρόλο αυτό τον παραλογισμό, υπάρχουν αρκετές εξελίξεις που ωθούν τις δύο πλευρές προς μια ειρηνική διευθέτηση που δεν θα περιλαμβάνει αλλαγή καθεστώτος στη Συρία. Και αυτός είναι ο λόγος για τον οποίοι οι Τούρκοι και οι μοναρχίες του Κόλπου ανησυχούν, καθώς επίσης και η βασική αιτία για την οποία η Άγκυρα κατέρριψε το ρωσικό αεροσκάφος.
Η πρώτη εξέλιξη ήταν το προσφυγικό κύμα. Υπάρχουν σήμερα 2 εκατομμύρια Σύροι στην Τουρκία, πάνω από ένα εκατομμύριο στην Ιορδανία και τον Λίβανο και 900.000 στην Ευρώπη. Από τα 23 εκατομμύρια του συριακού πληθυσμού, τα 11 έχουν εκτοπιστεί εξαιτίας του πολέμου και οι Ευρωπαίοι ανησυχούν ότι πολλοί από αυτούς θα καταλήξουν στις χώρες τους.
Επομένως οι Ευρωπαίοι έβαλαν διακριτικά στο ράφι την απαίτησή τους για παραίτηση του Άσαντ και περιμένουν από τους Αμερικανούς να κάνουν το ίδιο. Το ζήτημα δεν έχει φυσικά επιλυθεί, ωστόσο φαίνεται να υπάρχει μια ευρύτερη συνεννόηση για το γεγονός ότι ο Άσαντ θα παραμείνει τουλάχιστον επικεφαλής μιας μεταβατικής κυβέρνησης.
Σε αυτή την φάση οι Ρώσοι και οι Ιρανοί επιμένουν στη διεξαγωγή εκλογών στις οποίες ο Άσαντ θα είναι υποψήφιος, καθώς ανησυχούν για οτιδήποτε μοιάζει με "αλλαγή καθεστώτος". Ο ρόλος του Άσαντ θα παραμείνει ακανθώδες ζήτημα, αλλά δεν θα αποτελέσει ανυπέρβλητο εμπόδιο.
Η Τουρκία και η Σαουδική Αραβία επιμένουν ότι ο Άσαντ πρέπει να φύγει, όμως κανείς τους δεν έχει πλέον την πρωτοβουλία των κινήσεων. Παρότι το ΝΑΤΟ υποστήριξε την Τουρκία στο περιστατικό της κατάρριψης του ρωσικού αεροσκάφους, πολλοί αξιωματούχοι της Συμμαχίας θεωρούν τον Ερντογάν ανεξέλεγκτο. Και η Σαουδική Αραβία -η οικονομία της οποίας χτυπήθηκε σκληρά από την πτώση της τιμής του πετρελαίου- ανησυχεί κυρίως για τον πόλεμο στην Υεμένη, που εξελίσσεται σε ένα ιδιαίτερα δαπανηρό αδιέξοδο για την ίδια.
Η δεύτερη εξέλιξη είναι η ρωσική επέμβαση, που φαίνεται να αλλάζει τα πράγματα στα πεδία των μαχών, τουλάχιστον στον Βορρά, όπου οι δυνάμεις του Άσαντ πιέζονταν αφόρητα από τον Στρατό της Κατάκτησης. Οι ρωσικοί βομβαρδισμοί έπληξαν επίσης τους Τουρκμένους αντάρτες στη μεθοριακή ζώνη την οποία η Τουρκία χρησιμοποιούσε για να εφοδιάζει και να εξοπλίζει τους Σύρους αντικαθεστωτικούς.
Η εμφάνιση της Ρωσίας σκότωσε ουσιαστικά τις προσπάθειες της Τουρκίας να δημιουργήσει μια "ζώνη απαγόρευσης πτήσεων" στα σύνορά της με τη Συρία, μια πρόταση που δεν ενθουσίαζε ποτέ τις ΗΠΑ. Οι βασικοί σύμμαχοι της Ουάσιγκτον, οι Κούρδοι, αντιτίθενται σθεναρά σε αυτήν επειδή πιστεύουν ότι αποτελεί μέρος των προσπαθειών της Άγκυρας να αποτρέψει τη δημιουργία μιας αυτόνομης περιοχής των ίδιων στη Συρία.
Η ίδια περιοχή αποτελεί επίσης το επίκεντρο της επικερδούς επιχείρησης λαθρεμπορίου πετρελαίου που επιβλέπεται από τον γιο του Ερντογάν, Μπιλάλ. Οι Ρώσοι εξέθεσαν τους Τούρκους με το να δώσουν στη δημοσιότητα δορυφορικές φωτογραφίες που δείχνουν κομβόι φορτηγών με μήκος χιλιομέτρων που να μεταφέρουν πετρέλαιο από τις περιοχές που ελέγχει το Ισλαμικό Κράτος προς την Τουρκία.
Ο Ερντογάν δεν πήρε την αντίδραση που επιδίωκε από το ΝΑΤΟ μετά την κατάρριψη του SU-24. Παρότι η Συμμαχία υποστήριξε την τουρκική "κυριαρχία", ζήτησε επίσης την ειρηνική επίλυση της κρίσης και την αποκλιμάκωση της έντασης. Σε μια περίοδο που η Ευρώπη έχει ανάγκη μια λύση στην προσφυγική κρίση -και θέλει να συγκεντρώσει τα πυρά της στην οργάνωση που σκότωσε 130 ανθρώπους στο Παρίσι- το ΝΑΤΟ δεν μπορεί να είναι ικανοποιημένο με την προσπάθεια της Άγκυρας να το σύρει σε αντιπαράθεση με τη Ρωσία.
Κάποια στιγμή γύρω στην Πρωτοχρονιά οι χώρες που εμπλέκονται στη συριακή κρίση θα συναντηθούν στη Γενεύη. Πολλές από αυτές θα προσπαθήσουν να εκτροχιάσουν τη διαδικασία, όμως μπορούμε να ελπίζουμε ότι υπάρχει αρκετή λογική -και απελπισία- ώστε να φτάσουμε σε πολιτική λύση.
Δεν θα είναι εύκολο. Οι Τούρκοι θα αντιταχθούν στην παρουσία των Κούρδων, οι Ρώσοι και οι Ιρανοί στην παρουσία του Στρατού της Κατάκτησης και οι Σαουδάραβες θα επιμείνουν στην απομάκρυνση του Άσαντ. Πρόκειται για λεπτές ισορροπίες. Και δεν είναι δύσκολο να υπονομεύσεις ένα ειρηνευτικό σχέδιο στη Μέση Ανατολή.
Τα προβλήματα όμως είναι τόσο μεγάλα, ώστε κάθε αποτυχία να ισοδυναμεί με καταστροφή. Και αυτό ίσως αποδειχτεί η συγκολλητική ουσία που θα ενώσει τις πλευρές οι οποίες επιδιώκουν μια εκεχειρία, την επιβολή εμπάργκο στους εξοπλισμούς, ένα νέο σύνταγμα και τη διεξαγωγή εκλογών υπό διεθνή επίβλεψη.
