Των Joseph Stiglitz και Adam Hersh*
Ενώ οι διαπραγματευτές και οι υπουργοί από τις Ηνωμένες Πολιτείες και άλλες 11 χώρες του Ειρηνικού Ωκεανού συναντώνται στην Ατλάντα σε μια προσπάθεια να οριστικοποιήσουν τις λεπτομέρειες της νέας Διατλαντικής Συμφωνίας (TPP), βρισκόμαστε μπροστά στην ανάγκη μιας νηφάλιας ανάλυσης. Η μεγαλύτερη περιφερειακή εμπορική και επενδυτική συμφωνία στην Ιστορία δεν είναι αυτό που φαίνεται.
Ακούει κανείς πολλά για τη σημασία της TPP για το "ελεύθερο εμπόριο". Στην πραγματικότητα, πρόκειται για μια συμφωνία διαχείρισης των εμπορικών και επενδυτικών σχέσεων των συμμετεχόντων σε αυτή για λογαριασμό των πιο ισχυρών επιχειρηματικών λόμπι της κάθε χώρας. Μην κάνετε το λάθος: Είναι προφανές από τα βασικότερα ζητήματα τα οποία εκκρεμούν και επί των οποίων οι διαπραγματευτές συνεχίζουν να κάνουν παζάρια, ότι η TPP δεν αφορά το "ελεύθερο" εμπόριο.
Η Νέα Ζηλανδία έχει απειλήσει να αποχωρήσει από τη συμφωνία για τον τρόπο με τον οποίο ο Καναδάς και οι ΗΠΑ χειρίζονται το εμπόριο στα γαλακτοκομικά προϊόντα. Η Αυστραλία δεν είναι ικανοποιημένη με το πώς οι ΗΠΑ και το Μεξικό διαχειρίζονται το εμπόριο ζάχαρης. Και οι ΗΠΑ δεν ικανοποιούνται με το πώς η Ιαπωνία χειρίζεται το εμπόριο στο ρύζι. Οι βιομηχανίες των χωρών αυτών υποστηρίζονται από σημαντικές ομάδες ψηφοφόρων στις χώρες τους. Και αποτελούν μόνο την κορυφή του παγόβουνου όσον αφορά στο πώς η TPP θα προωθήσει μια ατζέντα που στην πραγματικότητα εναντιώνεται στο ελεύθερο εμπόριο.
Ανταγωνισμός και χειραγώγηση
Για αρχή, σκεφτείτε τι θα έκανε η συμφωνία για να επεκτείνει τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας για τις μεγάλες φαρμακοβιομηχανίες, όπως μάθαμε μέσω των διαρροών του κειμένου που βρίσκεται υπό διαπραγμάτευση. Η οικονομική έρευνα αναδεικνύει ξεκάθαρα το ότι τα επιχειρήματα που επιστρατεύουν οι υποστηρικτές των εν λόγω δικαιωμάτων είναι τουλάχιστον αδύναμα. Στην πραγματικότητα, υπάρχουν αποδείξεις για το αντίθετο: Όταν το Ανώτατο Δικαστήριο (σ.μ. των ΗΠΑ) ακύρωσε το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας της Myriad σχετικά με το γονίδιο BRCA, προέκυψε έκρηξη της καινοτομίας, που είχε ως αποτέλεσμα καλύτερα τεστ με χαμηλότερο κόστος. Πράγματι, σχετικές διατάξεις της TPP (αν ίσχυαν τότε) θα συγκρατούσαν τον ελεύθερο ανταγωνισμό και θα αύξαναν τις τιμές για τους καταναλωτές στις ΗΠΑ και σε όλο τον κόσμο - ανάθεμα το ελεύθερο εμπόριο!
Η TPP θα διαχειρίζεται το εμπόριο φαρμακευτικών προϊόντων μέσα από μια ποικιλία φαινομενικά απόκρυφων αλλαγών των κανονισμών σε θέματα όπως η «σύνδεση των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας», η «αποκλειστικότητα δεδομένων» και τα «βιολογικά προϊόντα». Το αποτέλεσμα θα είναι ότι οι φαρμακευτικές εταιρείες θα μπορούν όντως να έχουν τη δυνατότητα να παρατείνουν -μερικές φορές σχεδόν επ' αόριστον- τα μονοπώλιά τους για πατενταρισμένα φάρμακα, να κρατήσουν φθηνότερα γενόσημα στην αγορά και να μπλοκάρουν "βιοϊσοδύναμους" ανταγωνιστές τους από την εισαγωγή νέων φαρμάκων για χρόνια. Με αυτόν τον τρόπο, η TPP θα χειραγωγεί τις εμπορικές συναλλαγές για τη φαρμακευτική βιομηχανία αν οι ΗΠΑ ακολουθήσουν τον δρόμο της.
Παρομοίως, σκεφτείτε πως οι ΗΠΑ προσδοκούν να χρησιμοποιήσουν την TPP για να χειρίζονται το εμπόριο της βιομηχανίας καπνού. Για δεκαετίες, οι εταιρείες παραγωγής καπνικών προϊόντων με έδρα τις Ηνωμένες Πολιτείες έχουν κάνει χρήση των μηχανισμών εκδίκασης διαφορών για τους μη εγχώριους επενδυτές -που προέκυψαν από συμφωνίες όπως η TPP- απέναντι στη νομοθεσία που στοχεύει στον περιορισμό της μάστιγας του καπνίσματος ενάντια στη δημόσια Υγεία. Κάτω από αυτά τα συστήματα επίλυσης διαφορών μεταξύ των επενδυτών και του κράτους (ISDS), οι ξένοι επενδυτές αποκτούν δικαιώματα να μηνύουν τις εθνικές κυβερνήσεις, στη βάση δεσμευτικών διαδικασιών διαιτησίας μεταξύ ιδιωτών, για κανονισμούς που θεωρούν ότι μειώνουν την αναμενόμενη κερδοφορία των επενδύσεών τους.
Πρώτα οι επενδυτές...
Διεθνή εταιρικά συμφέροντα υποστηρίζουν τα ISDS ως αναγκαία για την προστασία των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας, σε περιπτώσεις όπου το κράτος δικαίου και τα αξιόπιστα δικαστήρια απουσιάζουν. Αλλά αυτό το επιχείρημα είναι ανόητο. Οι ΗΠΑ επιδιώκουν να ισχύσει ο ίδιος μηχανισμός και στη μεγαλειώδη συμφωνία τους με την Ευρωπαϊκή Ένωση, τη Διατλαντική Εμπορική Συμφωνία - TTIP, παρά το γεγονός ότι υπάρχει ελάχιστη αμφιβολία για την ποιότητα των νομικών και δικαστικών συστημάτων της Ευρώπης.
Για την ακρίβεια, οι επενδυτές -όποιο μέρος κι αν αυτοί θεωρούν πατρίδα τους- δικαιούνται προστασίας έναντι της απαλλοτρίωσης των επενδύσεών τους ή από κανονιστικές διατάξεις που εισάγουν διακρίσεις. Αλλά τα ISDS πηγαίνουν πολύ πιο πέρα: η υποχρέωση αποζημίωσης των επενδυτών για τις απώλειες από τα αναμενόμενα κέρδη τους μπορεί να εφαρμοστεί ακόμη και όταν η νομοθεσία δεν εισάγει διακρίσεις και όταν υπάρχουν κέρδη από την πρόκληση βλάβης επί του δημόσιου συμφέροντος.
Η Philip Morris International βρίσκεται σήμερα σε δικαστική διαμάχη για ανάλογες περιπτώσεις με την Αυστραλία και την Ουρουγουάη (που δεν είναι μέλος της TPP) σχετικά με το αν θα φέρουν τα πακέτα τσιγάρων προειδοποιητικές ετικέτες. Ο Καναδάς, υπό την απειλή μιας παρόμοιας μήνυσης, υπαναχώρησε από την εισαγωγή μιας εξίσου αποτελεσματικής προειδοποιητικής ετικέτας λίγα χρόνια πριν.
Πάντα κερδισμένοι
Λαμβάνοντας υπόψη το πέπλο της μυστικότητας που περιβάλλει τις διαπραγματεύσεις για την TPP, δεν είναι σαφές εάν ο καπνός θα εξαιρεθεί από ορισμένες πτυχές των ISDS. Είτε έτσι είτε αλλιώς, το γενικότερο ζήτημα παραμένει: Οι διατάξεις αυτές καθιστούν δύσκολο για τις κυβερνήσεις να διεξάγουν τις βασικές λειτουργίες τους, δηλαδή την προστασία της Υγείας και της ασφάλειας των πολιτών τους, την εξασφάλιση της οικονομικής σταθερότητας και την προστασία του περιβάλλοντος.
Φανταστείτε τι θα συνέβαινε αν οι διατάξεις αυτές είχαν τεθεί σε ισχύ όταν ανακαλύφθηκαν οι θανατηφόρες συνέπειες του αμίαντου. Αντί να κλείνουν τις κατασκευαστικές και να τις υποχρεώνουν να αποζημιώνουν εκείνους που είχαν θιγεί, υπό τα ISDS οι κυβερνήσεις θα έπρεπε να πληρώνουν τους κατασκευαστές για να μη σκοτώνουν τους πολίτες τους. Οι φορολογούμενοι θα πλήττονταν δύο φορές, πρώτα πληρώνοντας για τις επιπτώσεις στην υγεία τους από τον αμίαντο, και στη συνέχεια αποζημιώνοντας τους κατασκευαστές για τα χαμένα κέρδη τους, όταν η κυβέρνηση θα παρενέβαινε για να επιβάλει κανόνες σε ένα επικίνδυνο προϊόν.
Δεν πρέπει να εκπλήσσει κανέναν ότι οι διεθνείς συμφωνίες της Αμερικής ενισχύουν το χειραγωγούμενο παρά το ελεύθερο εμπόριο. Αυτό συμβαίνει όταν η χάραξη πολιτικής είναι κλειστή για τους ενδιαφερόμενους εκτός του επιχειρηματικού κόσμου - για να μην αναφερθούμε στους εκλεγμένους αντιπροσώπους του λαού στο Κογκρέσο.
* Δημοσιεύτηκε στις 2.10.2015 στο www.project-syndicate.org
Μετάφραση: ΜΙΝΑ ΚΩΣΤΟΠΟΥΛΟΥ
