Του Κεμάλ Ντερβίς
Στις αρχές του 2014, η Ευρωζώνη έμοιαζε να είναι σε κατάσταση ανάκαμψης - αδύναμης και ασταθούς, αλλά πραγματικής. Τον Απρίλιο το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο εκτίμησε πως η συνολική ανάπτυξη του ΑΕΠ θα έφτανε το 1,2% αυτή τη χρονιά, με αργή υποχώρηση της ανεργίας, πρόβλεψη υψηλότερη από την προηγούμενη του 1% ανάπτυξη. Με την απειλή των μη βιώσιμα υψηλών τόκων στις χώρες της περιφέρειας της Ευρωζώνης να έχουν εξαφανιστεί, το μονοπάτι προς μια μετριοπαθή ανάκαμψη ήταν υποτίθεται ανοιχτό, ώστε να ακολουθήσει μια acceleration της ανάπτυξης το 2015.
Αν και είναι σημαντικό να μην υπερβάλλουμε κοιτώντας τους δείκτες των τετραμήνων, πρόσφατα στοιχεία, όπως και κάποια διορθωμένα στοιχεία για το πρώτο τετράμηνο, είναι εξόχως απογοητευτικά. Η απαισιοδοξία της τελευταίας διετίας έχει επιστρέψει - και δίκαια.
Η Ιταλία είναι σε μόνιμη ύφεση, και απέχει πολύ από το να δείξει σημάδια αναζωογόνησης, όπως πολύ ήλπιζαν. Η ανάπτυξη της Γαλλίας είναι κοντά στο μηδέν. Ακόμη και το ΑΕΠ της Γερμανίας σημείωσε μείωση το τετράμηνο στο πρώτο μισό του χρόνου. Η Φινλανδία, θερμός υποστηρικτής των πολιτικών λιτότητας, σημείωσε αρνητικό αποτέλεσμα για το πρώτο μισό του έτους.
Tα ονομαστικά επιτόκια για το χρέος στις χώρες της περιφέρειας έχουν παραμείνει εξαιρετικά χαμηλά, ακόμη και αν λάβουμε υπόψη τις εκτιμήσεις πολύ χαμηλού πληθωρισμού (ή ακόμη αποπληθωρισμού), τα πραγματικά επιτόκια είναι χαμηλά. Η Ευρωζώνη αυτή τη στιγμή δεν αντιμετωπίζει μόνο μια χρηματοπιστωτική κρίση, αλλά μια κρίση στασιμότητας. Οι εντάσεις με τη Ρωσία ίσως κάνουν την ανάκαμψη δυσκολότερη, και είναι απίθανο η Ευρωζώνη να πιάσει το 1% ανάπτυξη το 2014 χωρίς μεγάλες αλλαγές στην πολιτική που εφαρμόζει.
Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα έχει ανακοινώσει πως θα προσφέρει νέα στήριξη μέσω νομισματικής πολιτικής και έχει αποφασίσει να χρησιμοποιήσει όλα τα μέσα άμεσης ποσοτικής χαλάρωσης (ακόμη δεν αγοράζει κρατικά ομόλογα). Αλλά είναι μάλλον ασαφές το κατά πόσο όσοι φτάσουν τελικά στην πηγή θα πιουν και νερό.
Αν η ανάπτυξη και η απασχόληση παραμείνουν αξιοθρήνητες, θα είναι δύσκολο να αναζωπυρωθεί η ζήτηση, και οι ιδίως οι ιδιωτικές επενδύσεις, ανεξάρτητα από το πόσο χαμηλά είναι τα επιτόκια, ή πόσους πόρους έχουν οι τράπεζες για δανεισμό. Το μήνυμα του προέδρου της ΕΚΤ, Μάριο Ντράγκι, σε ομιλία του τον περασμένο μήνα στο Τζάκσον Χολ, στο Γουαϊόμινγκ, όπως και στη συνέντευξη Τύπου του Σεπτεμβρίου ήταν μια σαφής έκκληση για περισσότερη δημοσιονομική στήριξη για την τόνωση της πραγματικής ζήτησης.
Το βασικό οικονομικό πρόβλημα είναι σαφές: υπάρχει μια σχεδόν απελπισμένη ανάγκη για περισσότερα δημοσιονομικά περιθώρια στην Ευρωζώνη ώστε να ενισχυθεί η συνολική ζήτηση, συμπεριλαμβανομένων περισσότερων επενδύσεων στη Γερμανία. Αλλά υπάρχει και μία επίμονη ανάγκη για βαθιές δομικές μεταρρυθμίσεις από πλευράς προσφοράς, ώστε τα δημοσιονομικά κίνητρα να μεταφραστούν σε βιώσιμη μακροπρόθεσμη ανάπτυξη, όχι απλά σε προσωρινές εκτοξεύσεις και περαιτέρω αυξήσεις του λόγου του χρέους των χωρών.
Το ποιες είναι οι "καλύτερες" δομικές μεταρρυθμίσεις τίθεται υπό συζήτηση. Αλλά στις περισσότερες χώρες, συμπεριλαμβάνουν έναν συνδυασμό, φορολογίας, αγοράς εργασίας, τομέα παροχής υπηρεσιών και εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων, όπως επίσης μεταρρυθμίσεις στην αυτοδιοίκηση, ιδίως στη Γαλλία.
Αυτές οι μεταρρυθμίσεις θα έπρεπε να στοχεύσουν στην επίτευξη ενός πλήρως ανανεωμένου κοινωνικού συμβολαίου που να αντανακλά τις πραγματικότητες της δημογραφίας του 21ου αιώνα και της παγκόσμιας αγοράς, παραμένοντας όμως ευαίσθητο στις δεσμεύσεις των Ευρωπαίων για διανεμητική δικαιοσύνη και πολιτική ισότητα και ασφαλίζοντας τους πολίτες από τα σοκ. Είναι εύκολο να ζητάμε μεταρρυθμίσεις χωρίς να προσδιορίζουμε το περιεχόμενό τους ή χωρίς να λαμβάνουμε υπόψη το κοινωνικό, ιστορικό και πολιτικό πλαίσιο.
Την ίδια στιγμή, δεν θα είναι δυνατό να σχεδιαστεί αυτό το νέο κοινωνικό συμβόλαιο τμηματικά, σε επίπεδο χώρας. Η Ευρώπη συνδέεται - όχι μόνο από αμιγώς χρηματοπιστωτική και οικονομική άποψη, αλλά και ψυχολογικά. Θα πρέπει να εξέπληξε πολλούς πως ήταν γερμανικό και όχι γαλλικό το δικαστήριο που απαγόρευσε την Uber, την εφαρμογή για κινητά τηλέφωνα που έφερε επανάσταση στον κλάδο των ταξί.
Αν το νέο κοινωνικό συμβόλαιο δεν μπορεί να σφυρηλατηθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο, τότε θα πρέπει να εφαρμόζεται στην Ευρωζώνη ώστε να διευκολύνει τις απαραίτητες δομικές μεταρρυθμίσεις. Αλλιώς, με δεδομένο πως η πολιτική και τα οικονομικά της μεταρρύθμισης της Ευρωζώνης είναι άρρηκτα συνδεδεμένα, η δημοσιονομική επέκταση θα μπορούσε να αποδειχθεί τόσο αναποτελεσματική όσο οι νομισματικές προσπάθειες για την τόνωση της ανάπτυξης.
Ο υπουργός Οικονομικών της Ιταλίας, Πιέρ Κάρλο Παντοάν, δικαίως πιέζει για μια μεταρρύθμιση στην Ευρωζώνη που θα διευκολύνει την άμεση σύγκριση των εθνικών μεταρρυθμίσεων. Αλλά πέρα από μια τέτοια μεταρρύθμιση, η θέληση να ξεπεραστεί η παγίδα της στασιμότητας πρέπει να είναι περισσότερο από ένα άθροισμα των εθνικών "λογαριασμών". Η Γερμανία πρέπει να καθησυχάζεται από τα όσα συμβαίνουν στη Γαλλία και την Ιταλία, αντίθετα οι Ευρωπαίοι του Νότου πρέπει να αποκτήσουν εμπιστοσύνη πως οι προσπάθειές τους θα κερδίσουν πρόσθετο έδαφος από την αύξηση των επενδύσεων στην περιοχή, κυρίως στη Γερμανία.
Ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο δεν θα εμφανιστεί από το πουθενά. Τώρα είναι η ώρα η νέα Κομισιόν να προτείνει -και το Συμβούλιο και το Ευρωκοινοβούλιο να υιοθετήσει- μια πολιτική συμφωνία ώστε να νομιμοποιήσει και να διατηρήσει τις μεταρρυθμίσεις που είναι απαραίτητες για να λυθούν τα οικονομικά προβλήματα της Ευρώπης.
* Ο Κ. Ντερβίς είναι πρώην υπουργός Οικονομικών της Τουρκίας και πρώην διοικητής Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών
