Της Πόλυς Κρημνιώτη
«Η μαζικότερη και η δυναμικότερη εμφάνιση των γυναικών στην Αντίσταση γίνεται ακριβώς στην πιο αιματηρή φάση της Κατοχής» λέει η Τασούλα Βερβενιώτη, ιστορικός συγγραφέας του βιβλίου «Η γυναίκα της Αντίστασης» που πρωτοκυκλοφόρησε το 1994 (εκδ.Οδυσσέας). Σήμερα επανέρχεται σε νέα εμπλουτισμένη έκδοση (εκδ. Κουκκίδα) και αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα γιατί «την ώρα που η χώρα είναι βυθισμένη σε μια βαθιά, πολυεπίπεδη κρίση, η κοινωνία στρέφει το ενδιαφέρον στο παρελθόν και μέσα από τη γνώση της Ιστορίας προσπαθεί να κατανοήσει τι είναι αυτό που συμβαίνει σήμερα. Να δει πού βρίσκεται και πού θα πάει. Η κοινωνία μας τούτες τις ώρες χρειάζεται ένα αφήγημα για το παρελθόν της που θα τη βοηθήσει να οραματιστεί πρώτα ένα καλύτερο μέλλον και στη συνέχεια να προσπαθήσει να το πραγματοποιήσει».
Βιβλίο αναφοράς «Η γυναίκα της Αντίστασης», είναι η πρώτη και η μόνη έως σήμερα τεκμηριωμένη ιστορική μελέτη για τη θέση, τον ρόλο και τη δράση της γυναίκας στην ΕΑΜική Αντίσταση (1941-1944). Παρακολουθεί την Ελληνίδα από τα χρόνια του Μεσοπολέμου μέχρι και το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Τη συναντά στην ύπαιθρο και την πόλη, παρατηρεί την αγρότισσα και τη νοικοκυρά, να μπαλώνει τις τρύπες του οικογενειακού εισοδήματος, αλλά και τις νέες κοπέλες να γίνονται κούκλες με μπούκλες περμανάντ μέχρι εν τέλει να φτάσουν με τα συσσίτια, τις παράνομες προκηρύξεις ή το όπλο στο χέρι να διεκδικήσουν πρωταγωνιστικό ρόλο στην πιο σκληρή περίοδο της σύγχρονης Ιστορίας μας.
Η γυναίκα του Μεσοπολέμου έγκλειστη στο σπίτι, φτιάχνοντας την προίκα της και περιμένοντας έναν «καλό» γάμο από συνοικέσιο, χωρίς πολιτικά δικαιώματα, αλλά με μπόλικους κοινωνικούς αποκλεισμούς, ενταγμένη σε μια αγροτική κατά βάση παραγωγική διαδικασία, ξαφνικά στην Κατοχή ανατρέπει τους παραδοσιακούς ρόλους συμμετέχοντας στην Αντίσταση όχι μόνο στις πολιτικές αλλά και στις ένοπλες οργανώσεις του ΕΑΜ. Αυτήν ακριβώς τη μετάβαση από το σπίτι στο μεϊντάνι και από 'κεί στο βουνό εξετάζει «Η γυναίκα της Αντίστασης».
«Στη διάρκεια της Κατοχής οι αναδιαρθρώσεις που είχαν ξεκινήσει στον Μεσοπόλεμο επιταχύνονται. Το κάψιμο των σπιτιών και η μαύρη αγορά κατέστρεψαν τις προίκες, άλλαξαν τις συνειδήσεις και επέτρεψαν στις γυναίκες να βγουν στον δημόσιο χώρο. Αρχικά ως μάνες, κόρες ή σύζυγοι αγωνιστών. Όσο όμως σκλήραιναν οι συνθήκες της ναζιστικής κατοχής τόσο γινόταν κοινωνικά επιτρεπτό να παίξουν και ρόλους από τους οποίους παραδοσιακά αποκλείονταν. Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι η συντριπτική πλειονότητα των γυναικών εντάχτηκε στο πιο ανατρεπτικό και ριζοσπαστικό κίνημα της εποχής, το ΕΑΜ».
Έτσι, η γυναίκα, από ον ενός κατώτερου θεού, χωρίς πολιτικό αισθητήριο, όπως θεωρούνταν ώς τότε, βρίσκεται στην πρώτη γραμμή των πολιτικών εξελίξεων. «Παρ' όλο που θεωρείται πως έπαιξαν βοηθητικό ρόλο στις οργανώσεις, η έρευνα αποδεικνύει ότι χωρίς αυτές δεν θα υπήρχε τόσο δυνατό αντιστασιακό κίνημα» λέει η Τασούλα Βερβενιώτη. «Ακόμα και στον ΕΛΑΣ, μια κατ' εξοχήν αντρική οργάνωση, αφού αποτελούνταν από ένοπλους οι γυναίκες διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο. Στον τακτικό στρατό υπολογίζεται ότι για κάθε μάχιμο αντιστοιχούν εφτά στρατιώτες στις υπηρεσίες. Στον αντάρτικο στρατό η αναλογία είναι ένας μάχιμος με 14 στις υπηρεσίες. Οι γυναίκες αποτελούσαν την πλειοψηφία του μη μάχιμου προσωπικού στις διαβιβάσεις, τα νοσοκομεία, τα μαγειρεία κ.λπ. Μόνο στο τέλος της Κατοχής επέτρεψαν τη δημιουργία γυναικείων διμοιριών παρ' όλη την αντίδραση των μπαρουτοκαπνισμένων ΕΛΑΣιτών».
Το βιβλίο πραγματεύεται την κοινωνική ιστορία όλης αυτής της περιόδου, προσδιορίζοντας τους ρόλους των γυναικών αλλά και τις υπερβάσεις τους, αναφέρεται στο θέμα της πείνας, στα αίτια που τις οδήγησαν να οργανωθούν, στον ρόλο του κόμματος, αλλά και σε θέματα όπως η πορνεία, η ιδιοκτησία, η θρησκεία, η τιμή της οικογένειας. Εξετάζει την αυθόρμητη, την ανοργάνωτη δράση, την Εθνική Αλληλεγγύη ως μια οργάνωση που θεωρείτο γυναικεία, τον ρόλο των γυναικών στον ΕΛΑΣ, τις γυναικείες διαδηλώσεις και τις διμοιρίες γυναικών.
Οι γυναίκες εκείνη την περίοδο μοιράστηκαν το όραμα μιας άλλης κοινωνίας, οραματίστηκαν μια κοινότητα που θα εμπεριέχει δικαιοσύνη και ομορφιά. Το πρόταγμα της λαοκρατίας τις συσπείρωσε και ο εχθρός, κυρίως ο ταγματασφαλίτης, τις κινητοποίησε σε απίστευτης ευρηματικότητας μεθόδους αντίστασης. Οι ταγματασφαλίτες στη Μάνη μπορούσαν να αντιμετωπίσουν τα όπλα του ΕΛΑΣ, την κατάρα όμως της μαυροφορεμένης μάνας του αντάρτη δεν είχαν όπλα να την πολεμήσουν. «Είναι εκπληκτικό τι επινοούν. Όταν συνέλαβαν τις Καραγκούνες στα Τρίκαλα και τις έκλεισαν σε μια αποθήκη με νερό, όρθιες για δυο νύχτες, με το νερό μέχρι το γόνατο, όχι μόνο καμιά δεν μαρτύρησε τη δασκάλα που έψαχναν ανάμεσά τους, αλλά μια γριά έβγαλε το λουλάκι από την ποδιά της κι έβαψε τα χέρια της, να μη φανούν ότι ήταν δασκαλίστικα και την προδώσουν».
Ο τρόπος με τον οποίο εντάχθηκαν και έδρασαν οι γυναίκες στην Αντίσταση ίσως δείχνει έναν δρόμο και για τη σημερινή συγκυρία. «Οι γυναίκες κινητοποιούνται όταν οι καταστάσεις γίνουν κρίσιμες και οι ίδιες πιστέψουν στο δίκαιό τους. Όταν υπάρχει ένα όραμα» εξηγεί η γνωστή ιστορικός. «Η κοινή συνισταμένη με το σήμερα είναι το «εμείς» απέναντι στις ατομικές λύσεις, δηλαδή η συλλογικότητα και η αλληλεγγύη που έχει ήδη μπει στην καθημερινότητά μας. Μένει να βρούμε το όραμα. Άλλωστε, και εδώ στην Ελλάδα αλλά και στην Ισπανία, και στην Αίγυπτο, και στην Τουρκία όλο και περισσότερες γυναίκες εντάσσονται στα κινήματα κι αυτό είναι πολύ ενθαρρυντικό για να προχωρήσουμε παρά κάτω».
Από τις κούκλες με μπούκλες περμανάντ ώς τις αντάρτισσες με κοτσίδα διανύθηκε μακρά διαδρομή συνειδητής πορείας. "Η γυναίκα της Αντίστασης" την καταγράφει ανοίγοντας ένα παράθυρο και σε μια άλλη πτυχή της πρόσφατης ιστορίας μας που γράφτηκε από γυναίκες και μόνο.
