Φαντάροι κρυμμένοι πίσω από ένα βράχο, άλλος με ένα τσιγάρο στο χέρι, άλλος πίνει νερό από το παγούρι, αρκετοί τυλιγμένοι με τις στρατιωτικές τους κουβέρτες. Πρόσωπα κουρασμένα. Ο φωτογραφικός φακός αποτυπώνει το διάλειμμα από τη μάχη στο αλβανικό μέτωπο. Ο φωτογράφος άγνωστος όπως και η φωτογραφία του. Δυο βήματα πιο κάτω, παιδάκια ολόγυμνα, σκελετωμένα, να στέκονται ετοιμόρροπα, κακοπαθημένα από τον λιμό της Αθήνας στα πρώτα χρόνια της Κατοχής. Άγνωστη φωτογραφία, πλαισιωμένη από παρόμοια φωτογραφικά στιγμιότυπα, που έχουμε ξαναδεί. Λίγο πιο πέρα η φωτογραφία με τις δύο όμορφες αγωνίστριες του ΕΛΑΣ και μερικές φωτογραφίες πιο κάτω τα πορτρέτα του Άρη και του Ζέρβα. Κάπως έτσι στοιχειοθετεί τα "Πρόσωπα του Πολέμου. Ελλάδα 1940-1944: Από την Κατοχή στην Απελευθέρωση" η έκθεση φωτογραφίας που παρουσιάζεται στο ισόγειο της Γενικής Γραμματείας Ενημέρωσης και Επικοινωνίας. Στις πέντε ενότητές της, η έκθεση παρουσιάζει γνωστές αλλά και αδημοσίευτες φωτογραφίες και αρχειακό υλικό από το Μέτωπο, την Κατοχή, την Αντίσταση και το Αντάρτικο, τις ωμότητες και καταστροφές των κατακτητών και την Απελευθέρωση, προερχόμενα όλα από τα αρχεία της Γραμματείας.
Περπατώντας ανάμεσα στις φωτογραφίες και τις προθήκες το μάτι καρφώνεται σε μια έκδοση του '43. Η υπογραφή στο κείμενο και τη φωτογραφία της αντικριστής σελίδας πασίγνωστη. Είναι το λεύκωμα που έφτιαξε με τα χέρια της η Βούλα Παπαϊωάννου για να αποτυπώσει τα πρόσωπα των παιδιών της Κατοχής. Φωτογραφίες της αλλά και εφημερίδες και έντυπα της εποχής το περιεχόμενό του. Συνδεδεμένες με βίδες, οι σελίδες του ξεβιδώνουν τη μνήμη καθώς το μάτι πέφτει στην εικόνα ενός ακόμα σκελετωμένου παιδιού, με βλέμμα απελπισμένο και το χεράκι τεντωμένο, σαν να ζητάει βοήθεια που δεν έρχεται από πουθενά. Οι ανώνυμοι της ιστορίας σ' αυτή την έκθεση αφηγούνται καρέ καρέ στιγμές δοκιμασίας αλλά και στιγμές αμέτρητης χαράς, όπως αυτή που καταγράφεται στη γνωστή φωτογραφία της κοπέλας που κρατούν στους ώμους τους επίσης χαρούμενοι άντρες πλάι στο πλήθος, την ημέρα της Απελευθέρωσης της Αθήνας από τα ναζιστικά στρατεύματα.
Είναι περίεργο. Στην καρδιά του κτηρίου της Αλ. Πάντου και Φραγκούδη, δίπλα από το Πάντειο, όπου έχει μεταφερθεί η ΓΓΕΕ, μια υπηρεσία που στο παρελθόν έχει συνδεθεί με σκοτεινές πτυχές του ελληνικού κράτους, αναδεικνύεται η ιστορική μνήμη. Φωτογραφίες που κατά κύριο λόγο έχουν χρησιμοποιηθεί ως προπαγανδιστικό υλικό, την εποχή που τραβήχτηκαν, 70 χρόνια μετά παραδίδονται στους επισκέπτες της έκθεσης ως ιστορικά τεκμήρια και ψηφίδες της συλλογικής μνήμης από την πιο σκληρή περίοδο της ελληνικής περιπέτειας στον 20ό αιώνα.
"Ο αχαρτογράφητος θησαυρός που φυλάσσεται στο Φωτογραφικό Αρχείο της υπηρεσίας υπήρξε θέμα που θελήσαμε εξαρχής να αντιμετωπίσουμε μεθοδικά. Είναι κρίμα τόσα χρόνια μια τόσο σημαντική συλλογή να κρύβεται από τους ‘δικαιούχους της’, τη μαθητική και την πανεπιστημιακή κοινότητα, τον κόσμο της έρευνας, το γενικό κοινό που θα μπορούσε να περιηγηθεί σε αυτή για να αποκομίσει πολύτιμες αποτυπώσεις της ιστορίας του τόπου" μας λέει ο γενικός γραμματέας Επικοινωνίας και Ενημέρωσης Λευτέρης Κρέτσος, βιαστικός να προφτάσει προγραμματισμένο ραντεβού.
Η υπηρεσία που έχει ταυτιστεί με την προπαγάνδα και τη λογοκρισία ανοίγει τα οπτικοακουστικά αρχεία της. Γιατί το επιχειρήσατε; τον ρωτάμε. "Απώτερος σκοπός της αναδιοργάνωσης της συλλογής της ΓΓΕΕ είναι η διατήρησή της ως μέρος του κοινού παρελθόντος μας" απαντά για να προσθέσει ότι "μέσα από εναρμονισμένες με διεθνείς πρακτικές διαδικασίες ψηφιοποίησης, τεκμηρίωσης και παροχής πρόσβασης στη συλλογή, επιδιώκουμε να της προσδώσουμε έναν νέο κύκλο ζωής που θα καταστήσει δυνατή την αξιοποίησή της και τη διάχυσή της στον παγκόσμιο οπτικοακουστικό χάρτη. Στη λογική αυτή άλλωστε, παράλληλα με τις ενέργειες για τη ρύθμιση του τοπίου των ΜΜΕ, επιχειρούμε να συμβάλουμε στην προσπάθεια διάσωσης της οπτικοακουστικής κληρονομιάς, με τη θέσπιση του Εθνικού Κέντρου Οπτικοακουστικών Μέσων και Επικοινωνίας".
Καθώς αποχαιρετούμε τον Λευτέρη Κρέτσο, η δημοσιογράφος Βάλια Καϊμάκη που έχει αναλάβει το "άνοιγμα" της Γραμματείας στην κοινωνία, μας εξηγεί πως ένα κλειστό και στοχοθετημένο για δεκαετίες σύστημα απευθύνεται στο ευρύ κοινό. "Έχουμε αρχίσει να ψηφιοποιούμε ένα μέρος των αρχείων και σε συνδυασμό με τη νεοσύστατη υπηρεσία οπτικοακουστικών μέσων επιχειρούμε να δώσουμε τα οπτικά αρχεία στη δημοσιότητα, ώστε να μπορούν να χρησιμοποιηθούν από δημόσιους και εκπαιδευτικούς φορείς, αλλά και από τους απλούς πολίτες, πλουτίζοντας έτσι την ιστορική γνώση και δι' αυτής την αυτοσυνειδησία μας" επισημαίνει. "Φιλοδοξούμε", προσθέτει, "οι εκθέσεις, τα βίντεο και τα ντοκιμαντέρ να ταξιδέψουν σε όλο τον κόσμο μέσα και από τα γραφεία μας του εξωτερικού ώστε να γίνει γνωστή η ιστορική πραγματικότητα όπως συνέβη και όχι όπως αναγνώστηκε σε άλλες περιόδους".
Στην έκθεση μας ξεναγεί ο επιμελητής της και επιμελητής των οπτικοακουστικών συλλογών της ΓΓΕΕ Στέλιος Κυμιωνής. "Από τη μια έχουμε το υλικό μιας υπηρεσίας που συμμετείχε επιτελικά στην επιβολή ιδρυτικών μύθων του μεταπολεμικού κράτους και από την άλλη την ανάγκη να φωτίσουμε και να επαναφέρουμε στη μνήμη όσο το δυνατό περισσότερες πτυχές του κοινού παρελθόντος μας" εξηγεί.
Αναφερόμενος στους σκοπούς που κλήθηκε να εξυπηρετήσει το συγκεκριμένο οπτικοακουστικό υλικό, επισημαίνει ότι "πολλές από τις φωτογραφίες του οπτικοακουστικού αρχείου, μερικές βλέπετε στην έκθεση, χρησιμοποιήθηκαν επανειλημμένα για διαφορετικές προπαγανδιστικές σκοπιμότητες, άλλοτε για να τονίσουν τον καθοριστικό ρόλο του στρατού στην απελευθέρωση, άλλοτε για να υπερτονίσουν τον ρόλο των εθνικοφρόνων αντιστασιακών οργανώσεων" λέει και μας δίνει το παράδειγμα συγκεκριμένης φωτογραφίας, που για ευνόητους λόγους δεν συμπεριλήφθηκε στην έκθεση, από τη Μακεδονία την περίοδο της Βουλγαρικής κατοχής που συνέπεσε με τη γερμανική. "Μια φωτογραφία δείχνει το πτώμα ενός βασανισμένου άντρα μέσα σε ανοικτό φέρετρο. Στη χειρόγραφη λεζάντα διαβάζουμε ‘Εξόρυξις οφθαλμού διά λόγχης’ και ανήκει σε μια σειρά φωτογραφιών που παρουσιάζουν δείγματα των βουλγαρικών ωμοτήτων στην κατεχόμενη Μακεδονία. Αντίτυπο της ίδιας φωτογραφίας που τώρα ανήκει σε υποενότητα από την περίοδο των Δεκεμβριανών έχει μια πρόσθετη λεζάντα κολλημένη πάνω από την αρχική, η οποία αναγράφει: ‘Εξόρυξις οφθαλμού Έλληνος πατριώτου διά κομμουνιστικής λόγχης’. Δηλαδή, βλέπουμε καθαρά ότι σε κάποιες περιπτώσεις η προπαγάνδα φτάνει να αποτελεί ολοφάνερη παραποίηση, αλλά στον πόλεμο ο σκοπός αγιάζει τα μέσα" εξηγεί.
Παρακολουθούμε μαζί τα βίντεο που συνοδεύουν την έκθεση παρουσιάζοντας αδημοσίευτο οπτικό υλικό από το αλβανικό μέτωπο, από τον λιμό της Αθήνας, από την Αντίσταση και το αντάρτικο όπως έχει καταγραφεί σε διάφορες περιοχές της χώρας αλλά και από κατεστραμμένα χωριά και αστικές περιοχές. "Η ενότητα της συλλογής που αφορά στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο διαθέτει πάνω από 5.000 φωτογραφίες. Δεν ήταν δυνατό να χωρέσουν όλες στην έκθεση, έτσι εκτός από τα τρία βίντεο που προβάλλονται δημιουργήσαμε και το ντοκιμαντέρ ‘Μνήμη και μαρτυρίες 1940-1944. Από τον Πόλεμο στην Απελευθέρωση’, που είναι προσβάσιμο από το site της Γραμματείας www.media.gov.gr".
Το Φωτογραφικό Αρχείο της ΓΓΕΕ περιλαμβάνει περισσότερα από 100.000 φωτογραφικά ντοκουμέντα, που εκτείνονται από τα τέλη του 19ου αι. ώς τις αρχές του 21ου αι. Στην πλειονότητά τους καλύπτουν δραστηριότητες της πολιτειακής και πολιτικής ηγεσίας, μελών της κυβέρνησης, την εξωτερική πολιτική, τοπικά και διεθνή νέα.
