Νομικά «ανίσχυρη» η απόφαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής βάσει της οποίας θεωρείται ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες εξασφαλίζουν ικανοποιητικό επίπεδο προστασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Κοινοτήτων (ΔΕΚ) σε μια ιστορική απόφαση, η οποία μπορεί να αλλάξει το διαδίκτυο, όπως το ξέρουμε.
Πρόκειται για τη σημαντικότερη απόφαση για τα προσωπικά δεδομένα και την κίνηση στο διαδίκτυο η οποία πάρθηκε ποτέ σε Ευρωπαϊκό επίπεδο.
Ανοίγει πλέον ο δρόμος, όχι μόνο να μπουν νομικά εμπόδια στη ροή δεδομένων από την ΕΕ προς την Αμερική, αλλά να μπει και ένας νομικός φραγμός στην εκμετάλλευση της ιδιωτικής ζωής στον ψηφιακό κόσμο, παντού.
Συγκεκριμένα, το δικαστήριο εξέτασε μια προσφυγή του Αυστριακού πολίτη και χρήστη του Facebook, Μαξιμίλιαν Σρεμς, ο οποίος αρχικά υπέβαλε καταγγελία στην Ιρλανδική αρχή ελέγχου προστασίας των προσωπικών δεδομένων. Η ιρλανδική αρχή ελέγχου απέρριψε την καταγγελία, με την αιτιολογία ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στην από 26 Ιουλίου 2000 απόφασή της είχε κρίνει ότι, στο πλαίσιο του Συμφώνου «ασφαλούς λιμένα» (Safe Harbor), οι Ηνωμένες Πολιτείες εξασφαλίζουν ικανοποιητικό επίπεδο προστασίας στα διαβιβαζόμενα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα.
Επεσήμανε, ωστόσο, ότι βάσει των αποκαλύψεων στις οποίες προέβη το 2013 ο Έντουαρντ Σνόουντεν σχετικά με τις δραστηριότητες των υπηρεσιών ασφαλείας των Ηνωμένων Πολιτειών (ιδίως της NSA), η νομοθεσία και οι πρακτικές των Ηνωμένων Πολιτειών ίσως να μην παρέχουν ικανοποιητική προστασία από την παρακολούθηση των δεδομένων που διαβιβάζονται προς αυτές.
Τα δεδομένα που παρέχουν οι χρήστες τους Facebook στην ΕΕ διαβιβάζονται, όλω ή εν μέρει, από την ιρλανδική θυγατρική της Facebook, σε διακομιστές που βρίσκονται στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι Ευρωπαίοι σοκαρίστηκαν, όταν ο Εντουαρτ Σνόουντεν αποκάλυψε το PRISM, ένα πρόγραμμα της NSA για τη συλλογή δεδομένων από μεγάλες επιχειρήσεις στο διαδίκτυο.
Υποστηρίζοντας ότι αυτό το είδος της εποπτείας σήμαινε ότι το Facebook δεν είναι σε θέση να προστατεύσει την ιδιωτική ζωή του, ο Max Schrems υπέβαλε μήνυση εναντίον του site κοινωνικής δικτύωσης στην Ιρλανδία, όπου βρίσκεται η ευρωπαϊκή βάση του. Μετά την απόρριψη της καταγγελίας του από την Ανεξάρτητη Αρχή, ο Schrems μετέφερε την καταγγελία του στο Ανώτατο Δικαστήριο, της χώρας, το οποίο και την παρέπεμψε στο ΔΕΚ.
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο πήρε μια σειρά από σημαντικές αποφάσεις:
-Αποφάνθηκε πως η ύπαρξη αποφάσεως της Επιτροπής με την οποία διαπιστώνεται ότι τρίτη χώρα εξασφαλίζει ικανοποιητικό επίπεδο προστασίας στα διαβιβαζόμενα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα δεν εξαφανίζει ούτε περιορίζει την εξουσία που έχουν οι εθνικές αρχές ελέγχου βάσει του Χάρτη των θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της οδηγίας.
-Εκρινε ότι «η Επιτροπή δεν είχε την αρμοδιότητα να περιορίσει κατ' αυτόν τον τρόπο τις εξουσίες των εθνικών αρχών ελέγχου» καθώς και ότι η από 26 Ιουλίου 2000 απόφαση της Επιτροπής είναι «ανίσχυρη».
Ως εκ τούτου, η ιρλανδική αρχή ελέγχου οφείλει τώρα να επανεξετάσει την καταγγελία του Σρεμς «με τη δέουσα επιμέλεια» και σε αυτήν απόκειται να κρίνει αν βάσει της οδηγίας πρέπει να αναστείλει τη διαβίβαση δεδομένων των Ευρωπαίων χρηστών του Facebook προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, με την αιτιολογία ότι η χώρα αυτή δεν εξασφαλίζει ικανοποιητικό επίπεδο προστασίας των προσωπικών δεδομένων.
Εδώ ανακύπτει όμως και μια παλιά φιλοσοφική και πολιτική διαφωνία ανάμεσα σε ΕΕ και ΗΠΑ, με την πρώτη να θεωρεί ότι η προστασία των προσωπικών δεδομένων είναι θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα. Οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν το θέμα στο πλαίσιο του νομικού καθεστώτος προστασίας των καταναλωτών, το οποίο επιτρέπει συμβιβασμούς και εξαιρέσεις όταν θίγεται η εθνική ασφάλεια, για παράδειγμα.
Το Σύμφωνο "ασφαλούς λιμένος" επιτρέπει στις επιχειρήσεις να εξάγουν δεδομένα από την ΕΕ προς την Αμερική, εφόσον παρέχουν εγγυήσεις ισοδύναμες με τις απαιτήσεις της οδηγίας για την προστασία των δεδομένων της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος στην οικειοθελή εξαίρεση από τη συλλογή δεδομένων και την υποχρέωση να μην περνούν τα προσωπικά στοιχεία σε τρίτους χωρίς τη ρητή συναίνεση των χρηστών των υπηρεσιών αυτών.
Στα τέλη του 2013 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε μια λίστα με τις "παραλείψεις" του συστήματος αυτού, συμπεριλαμβανομένης μιας λίστας των επιχειρήσεων που ψευδώς ισχυρίζονται ότι ακολουθούν τους συμφωνημένους κανόνες και μια κριτική της "ακατανόητης πολιτική προστασίας προσωπικών δεδομένων" από την Ομοσπονδιακή Επιτροπή Εμπορίου των ΗΠΑ.
Σχέδια στην Κομισιόν για την ενημέρωση της εικοσαετούς -πλέον- οδηγίας για την προστασία των προσωπικών δεδομένων και την εναρμόνιση της νομοθεσίας σε όλη την Ευρωπαϊκή ήπειρο είναι πιθανό να διευρύνουν το χάσμα με τισ ΗΠΑ ακόμα περισσότερο, αφού στην πλειοψηφία των χωρών, η προστασία της ιδιωτικότητας εξακολουθεί να θεωρείται θεμελι΄πωδες δικαίωμα.
Το προσχέδιο που συζητείται αυτή τη στιγμή απαιτεί από τις επιχειρήσεις, να αναπτύσσουν προϊόντα με σεβασμό της ιδιωτικής ζωής και ζητάει από τις μεγάλες εταιρίες του διαδικτύου να θεσμοθετήσουν θέση υπεύθυνου προστασίας των προσωπικών δεδομένων, όπως γίνεται με τις τράπεζες.
Παραβιάσεις της οδηγίας θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε πρόστιμα ύψους έως και 2% των ακαθάριστων εσόδων των εταιριών αυτών. Δεν είναι όμως μόνο η Ευρώπη. Μετά τις αποκαλύψεις του Ε. Snowden, χώρες, όπως η Βραζιλία και πιο πρόσφατα η Ρωσία, πέρασαν νόμους που απαιτούν τα δεδομένα να αποθηκεύονται τοπικά, και να μην μεταφέρονται από μια Ήπειρο σε μια άλλη.
Σε κάθε περίπτωση η σημερινή απόφαση του δικαστηρίου των Κοινοτήτων, θα οδηγήσει σε μια ακόμη μείζονα και μακρά αντιπαράθεση μεταξύ ΗΠΑ και ΕΕ για τον έλεγχο και τη ρύθμιση του διαδικτύου.
επιμέλεια: Ματθαίος Τσιμιτάκης
με στοιχεία από Reuters, ΑΠΕ-ΜΠΕ, The Economist
